ભગવાનના મનનો તાગ

ભગવાનના મનનો તાગ
ફાધર વર્ગીસ પૉલ
હું વિવેકબુદ્ધિવાદીઓનું મુખપત્ર ‘વિવેકપંથી’ ઘણીવાર વાંચું છું. એમાં ધર્મને નામે ચાલતા ધતિંગો અને અંધશ્રદ્ધા સામે ખૂબ પ્રેરણાત્મક લખાણો વાંચવા મળે છે. ‘વિવેકપંથી’નાં લખાણો વાંચું છું ત્યારે મને લાગે છે કે ‘વિવેકપંથી’માં ત્રણ પ્રકારનાં વિવેકબુદ્ધિવાદીઓ લખે છે. નિરીશ્વરવાદીઓ, શ્રદ્ધાવાન વિવેકપંથીઓ અને ઈશ્વર વિશે આપણને કંઈ ખબર નથી એવા મતના લોકો.

‘વિવેકપંથી’માં કેટલાક નિરીશ્વરવાદી લેખકોનાં લખાણ મને બાલિશ લાગે છે. ઈશ્વર કે એવા કોઈ તત્ત્વ કે શક્તિ સામેના એમના પડકારો અને પ્રશ્નોમાં વિવેકબુદ્ધિને બાજુમાં રાખીએ તો પણ એમનામાં તર્કબદ્ધ ઈશ્વર કે ભગવાન અંગેનો એમનો ખ્યાલ જ ભ્રમભર્યો છે. પાયાનું વિધાન ખોટું હોય, મૂળભૂત માન્યતા ભૂલભરેલી હોય ત્યાં અણીશુદ્ધ દલીલ ક્યાંથી શક્ય બને? છતાં આવા વિવેકબુદ્ધિવાદીઓ પોતે જાણે સબકુછ જાણનેવાળા જ માને છે! મારી આ વાત એક ચોક્કસ દાખલાથી પૂરવાર કરવા ઈચ્છું છું.

M Scott Peck એક અમેરિકન લેખક અને માનસશાસ્ત્રી છે. તેમના પુસ્તકનું નામ છે ‘પીપલ ઑફ ધ લી’ (People of the Lie). લેખકે ખૂબ સંશોધન કરીને લખેલા પુસ્તકમાં વિયેટનામના Lie નામના એક નાનકડા ગામના નિર્દય હત્યાકાંડની વાત કરી છે.

વિયેટનામ યુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકન સૈન્યની એક ટુકડી પર હુમલો થયો. અમેરિકન સૈનિક અધિકારી કમાન્ડરને મળેલી માહિતી મુજબ લી ગામથી અમેરિકન સૈન્ય પર હુમલો થયો છે અને તે ગામથી સામાન્ય નાગરિક લોકો ભાગી ગયા છે. અમેરિકન સૈન્યે લી ગામમાં પ્રવેશીને સામે મળેલા બધા લોકોને નિર્દયપણે તોપની ગોળીથી વીંધી નાખ્યા અને આખા ગામને બાળીને ભસ્મીભૂત કર્યું!

લેખક એમ. સ્કોટ પેક (M Scott Peck )ના સંશોધન દરમિયાન તેમણે જાણ્યું કે અમેરિકન સૈન્યના કમાન્ડરે હુમલા પહેલા લી ગામનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું અને એમના અવલોકન દરમિયાન એમને મળેલી બાતમીદારની છૂપી માહિતી મુજબ વિયેટનામના યુદ્ધખોર લોકો જ ગામમાં છે અને બીજા બધા નાગરિકો ગામથી ભાગી ગયા છે. પરંતુ પાછળના અભ્યાસે પૂરવાર કર્યું હતું કે જાસુુસોએ આપેલી ગુપ્ત માહિતી ખોટી હતી. ગામમાંથી મોટાભાગના લોકા મગ્ર ગામનો વિનાશ કરવામાં ઘણા નિર્દોષ સામાન્ય નાગરિકોની પણ નિર્દય હત્યા થઈ છે. સૈન્યો માનતા હતા કે ગામમાં સામે મળેલાં બાળકો કેડે બોમ્બવાળા પટ્ટા બાંધેલા હોઈ શકે.

વિયેટનામ યુદ્ધમાંથી પરત આવેલા સૈનિકોની મુલાકાતમાંથી લેખક પેકે જાણ્યું કે લી ગામમાંથી વળતા હુમલાની કોઈ તક ન રહે એટલા માટે અમેરિકન સૈન્યે સમગ્ર લી ગામનો વિનાશ કર્યો હતો.

લેખક પેકનું સંશોધન પૂરવાર કરે છે કે પાછળથી મળેલી માહિતી મુજબ અમેરિકન સૈન્ય ઉપર કમાન્ડર (અધિકારી)નું નિરીક્ષણ અને તારણ જ ખોટું હતું. પરિણામે એમણે આપેલા હુકમનો અમલ થયો ખરો; પરંતુ એમાંનિર્દોધ નાગરિકોનો ભોગ લેખાયો.

હવે મુદ્દાની વાત પર આવીએ તો લી ગામની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ એક છે. એમાં સામાન્ય લોકો નિર્ભય રીતે દૈનિક જીવન ગાળતા હતા. પરંતુ અમેરિકન સૈન્યના અ મળેલી ગુપ્ત માહિતી કે એમના નિરીક્ષણનું તારણ ભિન્ન હતું. વાસ્તવિક પરિસ્થિતિથી ભિન્ન માહિતી કે તારણને આધારે લીધેલાં પગલાં ખોટાં ઠર્યાં, અને ભારે હત્યાકાંડ થયો.

હવે ઈશ્વર કે ભગવાન અંગ સહિત નિરીશ્વરવાદી વિવેકપંથીઓ પણ ભગવાન અંગે ચોક્કસ ખ્યાલ રાખે છે. નિરીશ્વરવાદીઓ ભગવાન અંગે જે વાત કરે છે એવા ભગવાનને હું પણ નકારું છું. વિવેકપંથીઓના પ્રખર બુદ્ધિના વાડામાં ભગવાન વાડામાં પણ ભગવાનને મર્યાદિત કરી ન શકાય. ભગવાન અંગેની માણસની બધી વાતોથી ભગવાન પર છે. કેવળ માણસોની વાતોથી શું, માણસની ભવ્યાધિભવ્ય કલ્પનાથી પણ ભગવાન પર છે. ભગવાન અંગે એક જ વાત આપણે કહી શકીએ કે ભગવાન વિશે આપણે ચોક્કસપણે કશુંય જાણતા નથી.

ભગવાન વિશે આપણે જે કહીએ કે લખીએ તે આપણી સીમિત બુદ્ધિથી માનવભાષામાં કરેલી વાત છે. બાઇબલમાં પયગંબર યશાયા દ્વારા પ્રભુ કહે છે, “મારા વિચારો એ તમારા વિચારો નથી. અને તમારા રસ્તા એ મારા રસ્તા નથી. જેમ આકાશ ધરતી કરતાં ઊંચું છે, તેમ મારા રસ્તા અને મારા વિચારો તમારા રસ્તા અને વિચારો કરતાં ઊંચા છે” (યશાયા ૫૫, ૮-૯).

બાઇબલની આ વાત – ઈશ્વર માણસથી તદ્દન ભિન્ન છે એવી વાત – સ્વીકારવા નિરીશ્વરવાદી વિવેકબુદ્ધિવાળા માણસની તૈયારી નથી. કારણ, આત્મસંયમી ફિલસૂફ એપિક્તએ અશક્ય છે” (Stoic Epictetus). (“It is impossible for a man to know what he thinks he already knows”).

વિવેકબુદ્ધિથી પોતાને નિરીશ્વર માનતા માણસો વિવેકબુદ્ધિના ક્ષિતિજ પર એક ‘દુનિયા’ છે, એકવિવેકબુદ્ધિને જ સર્વસ્વ માનીને પોતે સબકુછ જાણનેવાળા ભગવાન બની બેસે છે.

એક યા બીજા ધર્મમાં માનનાાર બધા લોકો ઈશ્વર કે ભગવાનને પ્રેમસ્વરૂપ માને છે. ઈશ્વરને જ પ્રેમસ્વરૂપ કહીએ ત્યારે બાઇબલમાનવ પ્રત્યેના પ્રેમમાંથી માણસનો ઈશ્વર પ્રત્યેનો પ્રેમનો જન્મ જાય છે. માણસમાત્ર ઈશ્વરના પ્રેમમાં વધારો ન કરી શકે કારણ, ઈશ્વરનો પ્રેમ અસીમ છે, અનંત છે, બિનશરતી છે. એ જ રીતે માણસ પ્રત્યેના ઈશ્વરના પ્રેમમાં પ્રત્યેના પ્રેમમાં કદી વધઘટ નથી. વધારોઘટાડો નથી. માણસ માટે ઈશ્વરનો પ્રેમ શાશ્વત છે. પણ હું માનું છું કે ગેરમાર્ગે ચડેલો દીકરો પોતાનાં પ્રેમાળમાંથી દૂર થઈ શકે છે. એ રીતે માણસ પોતાની વિ ઈશ્વરના અસીમ પ્રેમથી પોતાની જાતને દૂર કરી શકે છે. પરંતુ બીજા માણસો પ્રત્યેની એમની સદ્‌ભાવના અને એમનું સદ્‌વર્તન એમને પ્રેમસ્વરૂપ ઈશ્વર ખેંચ્યા જ કરે છે.

#