માનવજીવનનાં મૂલ્યોને અમીરસમાં ઝબોળીને પીરસવાનો અદ્દભૂત પ્રયાસ

પુસ્તક પરિચય

માનવજીવનનાં મૂલ્યોને અમીરસમાં ઝબોળીને પીરસવાનો અદ્દભૂત પ્રયાસ

ઘૂંટી ઘૂંટીને માનવજીવનાં મૂલ્યોની હિમાયત કરતું ફાધર વર્ગીસનું નવું પુસ્તક

નવીન મેકવાન (‘નયા પડકાર’, તા.૦૪-૦૧-૨૦૧૯)

 

‘જેની આંખમાં અમી તેને દુનિયા નમી’, લેખક ફાધર વર્ગીસ પૉલનું આ ૪૭મું પુસ્તક છે. પચાસ કરતાં વધુ વર્ષોથી ગુજરાતને પોતાના કર્મભૂમિ બનાવનાર કેરળના વતની ફાધર વર્ગીસ પૉલના સરળ ગુજરાતી ભાષામાં લખાયેલા લેખો અને ચિંતનાત્મક અને પ્રેરણાત્મક નિબંધોથી ચરોતરના વાચકો પરિચિત છે. અગાઉ બપોરના દૈનિક ‘મધ્યાંતર’માં તેમની કોલમ દર સપ્તાહે પ્રસિદ્ધ થતી હતી. ‘નયા પડકાર’ દૈનિકમાં પણ ફાધર વર્ગીસના પ્રેરણાના પીયૂષ પાતાં નિબંધો આપણે વાંચ્ચા છે. અનેક દેશોના પ્રવાસ કરી ચૂકેલા ફાધર વર્ગીસની પોતાની માતૃભાષા મલયાલી હોવા છતાં તેઓ ગુજરાતી ભાષામાં લખવાનું પસંદ કરે છે.

ફાધર વર્ગીસના લેખો માનવજીવનમાં નૈતિકતાનાં મૂલ્યોની મહત્તા દર્શાવી તેને મહિમામંડિત કરે છે. આ મૂલ્યો જીવન જીવવાની દિશા ચિંધે છે. કટોકટીની પળે નિર્ણય લેવાનો થાય ત્યારે પોતે કયો નિર્ણય કરશે અને શા માટે એ તેઓ તેમના લેખો અને નિબંધો સમજાવે છે.

ફાધર વર્ગીસનું ૧૦૦ પાનાંનું આ નવું પુસ્તક: “જેની આંખમાં અમી તેને દુનિયા નમી” સાચા અર્થમાં જીવનમાં આવતા વિવિધ પડાવમાં અમીરસનું સિંચન કરે છે.

પુસ્તકમાં ૨૫ લઘુનિબંધો છે. એ બધાં અગાઉ ‘કુમાર’, ‘નયા માર્ગ’, ‘દિવ્ય ભાસ્કર’,’નયા પડકાર’, ‘દૂત’ વગેરે અખબારો અને સામયિકોમાં પ્રસિદ્ધ થયા છે. લેખક પોતે એમના નિવેદનમાં જણાવે છે, અને તે સાચું પણ છે કે, આ લઘુનિબંધો જીવનમાં અમીરસ સીંચવામાં અને માણવામાં પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન આપવાના હેતુથી લખવામાં આવ્યા છે. વિષયવૈવિધ્ય તો એમાં છે, પણ જ્યાં સરખા વિષય જણાય ત્યાં પણ લેખકે એ લેખોના વિષયવસ્તુને પોતાના અદ્દભૂત ચિંતનથી નવા આયામ આપ્યાં છે. દા.ત. ‘સુખ તમને શોધે છે’ અને ‘તમારી જિંદગી સુખી બનાવો’. આ બન્ને નિબંધોનો વિષય સુખ છે, એમાં આવતાં જીવનમૂલ્યો બદલાતાં નથી, પણ રજૂઆત અને વાત જૂદી છે. સુખ તમને શોધે છે. તમારે સુખની શોધમાં નીકળવાની જરૂર નથી. લેખક કહે છે ઈશ્વરે દરેક માનવીને સુખી થવા સર્જ્યો છે. એટલે સુખ દરેક માણસને શોધતું આવે છે. જો તમે પરસ્પર આદરમાન રાખતા હશો અને એક બીજાની સ્વતંત્રતાની કદર કરતા હશો તો સુખ તમારી લગોલગ આવીને ઊભું હશે.

લેખક કહે છે, ફળની આશા રાખ્યા વિના નિ:સ્વાર્થપણે કરેલી સેવાથી તમને અંતરનો આનંદ અને પરમસુખ મળશે. એ વિચારધારા કે મૂલ્યો અપનાવશો તો સુખ તમને શોધતું આવશે અને તમારી સન્મુખ આવીને ઊભું રહેશે.

કુટુંબીજનો સાથે થોડો નિરાંત સમય કાઢશો તો એમાં સુખ રહેલું છે જે પ્રગટ થશે.

‘મૃત્યુની મારી પસંદગી’ જેવા ગંભીર વિષયને લેખક સ્પર્શે છે અને નૈતિકતાના માપદંડો આપી માનવ ગૌરવને મહિમામંડિત કરી ઈચ્છા મૃત્યુ કે મર્સી કિલીંગ (લેખક જેને દયાવધ કહે છે)નો લેખક સખત વિરોધ કરે છે. રેશનાલિસ્ટોની વિચારધારા જેવી કે રીબાઈ રીબાઈને મરવા કરતાં ગૌરવથી મરવા માટે સ્વેચ્છાએ મૃત્યુ પસંદ કરવાની વાત લેખકને પસંદ નથી. તેઓ કહે છે, સ્વેચ્છાએ મૃત્યુ પસંદ કરનારા લોકો વિવિધ દલીલો કરતા હોય છે. પરંતુ “મારું જીવન મારા માટે ઈશ્વરની અમૂલ્ય ભેટ છે. હું મને કે કોઈને જીવનની ભેટ આપી શકતો ના હોઉં તો મને મારું જીવન લેવાનો અધિકાર નથી”, એમ લેખક કહે છે.

વેન્ટિલેટર ઉપર ૩૬ વર્ષોથી રખાયેલી મુંબઇની કેઇએમ હૉસ્પિટલની નર્સ અરુણા શાનબાગનો કિસ્સો ટાંકી એના મર્સી કિલીંગ માટે સુપ્રિમ કોર્ટમાં ચાલેલા રસપ્રદ કેસનો લેખક હવાલો આપે છે. એમાં કેઇએમ હૉસ્પિટલમાં બળત્કારનો ભોગ બનતાં વેજીટેટિવ અવસ્થામાં જીવતી અરુણાને પ્રેમથી સાચવતા હૉસ્પિટલના સ્ટાફની વાત કરતાં લેખક કહે છે કે, સ્ટાફને કોઈ સમસ્યા નથી જ્યારે જેને કોઈ નિસબત નથી એવી વ્યક્તિ અરુણાનું ઈચ્છા મૃત્યુ એટલે કે તેને રીબામણીમાંથી મુક્ત કરાવવા મર્સી કિલીંગની મંજૂરી માટે સુપ્રિમ કોર્ટનો સહારો લે છે.

લેખક કહે છે, અસહ્ય દુ:ખ કે પીડા વેઠવાની તેમની તૈયારી છે. એ બધું ખુશીથી સ્વીકારવા તેઓ રાજી છે. કારણ કે તેમને જેમાં માનવગરિમા જાળવાતી હોય તેવા મૃત્યુનો સ્વીકાર કરવો છે. માનવજીવનને કોઈ પણ કારણસર – દયાવધના કારણસર પણ કાઢી નાખવાનો કોઈને અધિકાર નથી.

આ પુસ્તકની પ્રસ્તાવના જાણીતા લેખક રતિલાલ બોરીસાગરે લખી છે. તેઓ કહે છે, પુસ્તકના બધા જ નિબંધોમાં કોઈ મૅસેજ (બોધ) છે. આ મૅસેજ પહોંચાડવાની રીતમાં પણ ઘણું વૈવિધ્ય છે. નિબંધોમાં વ્યક્તિચરિત્ર છે, સાંપ્રત જીવનની સમાચારમાં પ્રગટ થયેલી ઘટનાઓ પર ચિંતન છે, તો કોઈકવાર પુસ્તક પરિચય સાથે  લેખક પોતાના વિચારો દ્વારા જીવનમૂલ્યોનો મૅસેજ આપે છે.

પુસ્તકનો કેન્દ્રવર્તી વિચાર અમીરસ છે. જીવનમાં અમીરસનું સિંચન કરવું અને એ સિંચનમાંથી પ્રગટ થતા આનંદને માણવો. જીવનના મૂલ્યોનો હ્રાસ થતો જોતાં ફાધર વર્ગીસને શોક થાય છે. પણ એ ‘શોક’ને ‘શ્લોક’માં રૂપાંતરિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. શોક દુ:ખદાયક છે, પણ શ્લોક પોતાના અને અન્યના હ્રદયને સ્વચ્છ બનાવે છે.

૩૧મી મે, ૧૯૪૩માં એરનાકુલમ જિલ્લાના અવોલીમાં જન્મેલા ફાધર વર્ગીસ એસ.એસ.સી. (મેટ્રિક) પાસ થઈને ખ્રિસ્તી મિશનરીઓના સાધુસંઘ જેસ્યુઈટ મંડળમાં જોડાઈને ગુજરાત અમદાવાદ આવ્યા હતા. અહીં ગુજરાતી વિષય સાથે બીએ કર્યું. એ પછી પૂણેમાં ફિલસૂફી વિષયમાં અનુસ્નાતક બન્યા. સાથે સાથે ગુજરાતી ભાષામાં લખવાનો ઉપક્ર્મ શરૂ કર્યો. યુકે અને યુએસએમાં પત્રકારત્વનો અભ્યાસ કરી અને ત્યાંના એક જાણીતા કૌટુંબિક માસિકનો અનુભવ મેળવી તેઓ અમદાવાદ આવ્યા હતા અને ગુજરાતી કૅથલિકોના માસિક દૂતના સૌથી લાંબા સમય માટે તંત્રી બન્યા હતા.

લેખકના શબ્દોમાં કહીએ તો આ પુસ્તકમાં અમીરસની તાત્વિક કે દાર્શનિક વિચારણા નથી. પણ રોજબરોજ જીવાતા જીવનના પ્રશ્નો અને સમસ્યાઓ વચ્ચે અમીરસ એટલે નિ:સ્વાર્થ પ્રેમની આપલેની વાત છે.

પ્રેમથી દુનિયાને નમાવવા ઇચ્છતા હોય તો આ પુસ્તક જરૂરથી વાંચજો.

“જેની આંખમાં અમી તેને દુનિયા નમી” લેખક: ફાધર વર્ગીસ પૉલ

પ્રકાશક: આર. આર. શેઠની કંપની, અમદાવાદ, ‘દ્વારકેશ’, રોયલ એપાર્ટમેન્ટ પાસે, ખાનપુર, અમદાવાદ ૩૮૦ ૦૦૧, કિંમત: રૂ.૧૦૦/-

Changed On: 16-02-2019

Next Change: 01-03-2019

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2019

 

 

 

સાયમન એફ. પરમાર – મારા મિત્ર

જ્યારે મારા મિત્ર સાયમનના અણધાર્યા મૃત્યુના સમાચાર મને ૨૦૧૮ની જૂનની પહેલી તારીખે મળ્યા ત્યારે હું કેરળમાં મારે ઘરે રજા માણતો હતો. મેં તરત જ સાયમનના દીકરો જોસેફને ફોન કરીને સમાચારની ખાતરી કરી અને જોસેફ તથા સાયમનનાં બીજાં સંતાનોને દિલાસાના શબ્દો કહ્યા. તે વખતે વર્ષો પહેલાં મેં સાયમન વિશે લખેલો એક પ્રશસ્તિ-લેખની યાદ આવી. એ લેખનો પ્રેરણારૂપ પ્રસંગ અહીં પ્રસ્તુત છે.

થોડાં વર્ષો પહેલાં મારા મિત્ર ફાધર પાડી માએ મને પોતાના વતન ઓસ્ટ્રેલિયા ગયાની વાત કરી. તેઓ પોતાના કુટુંજનો સાથે રજા માણવા પોતાના ઘરે ગયા હતા. એમની રજા દરમિયાન એક સાંજે ફાધર પાડીએ પોતાના પિતાજીને કરેલી વાત મને ખાસ સ્પર્શી ગઈ.

ફાધર પાડીએ પોતાના વિધુર પિતાજીને કહ્યું, “પિતાજી, થોડાં વર્ષ પછી આપ અમારી સાથે ના હો. તમારાં બાળકો, તમારાં પૌત્ર-પૌત્રીઓ તથા આપણાં બધાં સગાંસંબંધીઓ અને મિત્રો આપની કફનપેટી પાસે ભેગાં થશે. એમાં ઘણાં આપના વિશે ઘણી સારી વાતો કરશે. તેઓ તમારાં કુટુંબ-પ્રેમ વિશે, કુટુંબીજનો અને સગાંસંબંધીઓ માટે આપની સેવા વિશે, આપની સફળતાઓ અને સિધ્ધિઓ વિશે વાત કરશે…”

“એ બધું ખરું, પાડી, આ તો સામાન્ય રિવાજ છે. પણ પાડી, આવી બધી વાતો તું અત્યારે મને કેમ કરે છે?” ફાધર પાડીના પિતાજીએ એમને પૂછ્યું.

“પિતાજી, જ્યારે લોકો આ બધું કહેશે ત્યારે આપ કફનપેટીમાં પોઢેલા હશો. આપ કશું જ સાંભળી ન શકો! એટલે આજે અત્યારે હું એવી કેટલીક વાતો આપને સંભળાવવા ઇચ્છું છું,” પાડીએ કહ્યું.

પછી ફાધર પાડીએ પોતાના પિતાજી વિશે ઘણીબધી સારી બાબતો કહી સંભળાવી. એમના પિતાજીએ ખુદ પાડી માટે તેમ જ તેમનાં બધાં સંતાનો માટે શું શું કર્યું, એ કહ્યું. પછી ફાધર પાડીએ પોતાના પિતાજીને એક પતિ અને કુટુંબના વડીલ તરીકે શું શું કર્યું, એ વર્ણવ્યું. ત્યાર બાદ ફાધર પાડીએ પોતાના પિતાજીએ આડોશપડોશીઓ માટે, સગાંસંબંધીઓ માટે, સમાજ અને ધર્મસભા માટે શું શું કર્યું, તે બધું વર્ણવ્યું. વધુમાં તેમણે કેવી રીતે બીજાને માટે જીવીને પોતાની જાતને ન્યોછાવર કરી, એ બધું કહી સંભળાવ્યું. વળી પિતાજીએ પોતાના જીવનમાં શું શું સિધ્ધ કર્યું એ બધું પણ તેમણે વર્ણવ્યું. છેલ્લે એક પિતા, તેમ જ એક ધાર્મિક અને સામાજિક આગેવાન તરીકે પોતાના પિતાજીનાં ગુણો અને સિધ્ધિઓ ફાધર પાડીએ ગણગણ્યાં.

ફાધર પાડીએ જોયું કે, આવી બધી વાતો દરમિયાન પોતાના પિતાજીની અને ખુદ પોતાની આંખોમાં આનંદના આંસુ હતા.

ફાધર પાડી માની આ અંગત અનુભવની વાત મને ઊંડાણથી સ્પર્શી ગઈ. મને લાગ્યું કે, ફાધર પાડીએ મારા માટે એક સુંદર દાખલો બેસાડ્યો છે. મેં મારા જીવન અને મારાં સેવાકાર્યો વિશે સંકળાયેલા લોકોનો વિચાર કર્યો. તે વખતે મારા મિત્ર સાયમન એફ. પરમાર પોતાની નોકરી સાથે અને સેંટ ઝેવિયર્સ લોયોલાથી નિવૃત થયા પછી પણ ‘દૂત’ના સંપાદન કામમાં મને ઘણી નિષ્ઠાથી મદદ કરતા હતા. એનો મેં વિચાર કર્યો.

અમે એકબીજાના સારા મિત્ર રહ્યા છીએ. અમે એકબીજાને ખૂબ આદરમાન આપતા હતા. એકબીજાની કદર કરતા હતા. એકબીજાને ટેકો આપતા હતા. સાયમને એકથી વધારે વાર જાહેરમાં કહ્યું છે કે, લેખન અને પત્રકારત્વની બાબતમાં હું એમનો વિશ્વાસુ સલાહકાર અને માર્ગદર્શક ગુરુ (mentor) રહ્યો છું. અહીં હું યાદ કરું છું કે, સાયમને મારા પ્રથમ પુસ્તક “જીવન પટોળામાં ધર્મની ભાત – એક પરિચય”ના શીર્ષક હેઠળ ખૂબ પ્રોત્સાહક અને પ્રેરણાત્મક પ્રસ્તાવના લખી છે.

હું ‘દૂત’નો તંત્રી હતો ત્યારે સાયમન દસેક વર્ષ એટલે અંગ્રેજી શિક્ષક તરીકેની એમની નોકરીમાંથી નિવૃત થતા પહેલાં અને પછી પણ ‘દૂત’ના સહતંત્રી તરીકે સંપાદન કામમાં સ્વૈચ્છિક સેવા કરતા હતા. એટલે મારા પછી તંત્રી તરીકે મેં એમનું નામ મારા ઈસુસંઘ ઉપરી ફાધર જોસ ચન્ગાનાશેરીને આપ્યું હતું. એટલે તે વખતે આશરે ૯૦ વર્ષના ‘દૂત’ માસિકના ઇતિહાસમાં સૌ પ્રથમ એક ધર્મજન તરીકે ‘દૂત’નું તંત્રીપદ સાયમનને સોંપવામાં આવ્યું હતું. ‘દૂત’ના ઇતિહાસમાં ઘણા કાર્યક્ષમ ધર્મજનો તંત્રી રહેલા ધર્મગુરુને સંપાદનકાર્યમાં મદદ કરતા રહ્યા છે. પરંતુ તંત્રી તરીકે સાયમન ફ્રાન્સિસ પરમાર જ ‘દૂત’ના સૌ પ્રથમ ગૃહસ્થ હતા. ગૃહસ્થ તંત્રી તરીકે સાયમનની સેવા નોંધપાત્ર રહી છે. આવી બધી બાબતોને લઈને મેં મારા મિત્ર સાયમન વિશે એક રેખાચિત્ર કે પ્રશસ્તિ લેખ તૈયાર કર્યો હતો.

મને મારો એ નિબંધ ખૂબ સારો લાગ્યો. મેં મારો લેખ સાયમનને બતાવ્યો. એમને પણ એ ગમ્યો. પરંતુ મારા પછી તંત્રીસ્થાને આવેલા સાયમનભાઈએ મારો એ લેખ ‘દૂત’માં છાપવાની ના પાડી. “ફાધર, તમે આ લેખ મારાં મૃત્યુ પછી છાપી શકો. મારા તંત્રીપણા હેઠળ ‘દૂત’માં એને છાપવાનું મને યોગ્ય નથી લાગતું,” મારો લેખ પરત કરતાં સાયમને મને કહ્યું.

વર્ષોથી અમે બંને ‘દૂત’માં ખભેખભા મિલાવીને કામ કરતા હતા ત્યારે સતત અમારા સાથસહકાર અને મિત્રતા વધતી રહી. હું આગ્રહ કરીને સાયમનને ઇન્ડિયન કેથલિક પ્રેસ એસોસિયેશન (ICPA)ના સભ્ય બનાવ્યા અને ‘દૂત’ના ખર્ચે હું એમને ICPAની વાર્ષિક સભા અને પત્રકારત્વના સેમિનાર તથા કાર્યશાળાઓમાં લઈ ગયો હતો.

વળી, સાયમનભાઈ અને ‘દૂત’ના સેક્રેટરી આગ્નેસ મેકવાનને હું આંતરરાષ્ટ્રિય કેથલિક અખબાર પરિષદ (UCIP)ના ૧૯૮૯માં જર્મનીના રુપોલ્ડિંગ ખાતે યોજાયેલા ખ્રિસ્તી પત્રકારોના વિશ્વસંમેલનમાં ભાગ લેવા માટે લઈ ગયો હતો. ત્યાર બાદ ૨૦૦૪ ઓક્ટોબરમાં થાઇલેન્ડના બેંગકોક ખાતે યોજાયેલા ‘યુસીપ’ના વિશ્વસંમેલનમાં ગુજરાતમાંથી સાયમન અને બીજા દસેક મિત્રોને લઈ ગયો હતો. પછી યુસીપે દક્ષિણ એશિયા કક્ષાએ યોજાયેલા એક આંતરરાષ્ટ્રિય સેમિનારમાં સાયમન પરમાર અને આણંદના આલ્ફોન્સ મેકવાન સાથે ગુજરાત ક્રિશ્ચિયન પ્રેસ કાઉન્સિલ (GCPC)ના કેટલાક સભ્ય-લેખકોને હું કોલ્મબો (શ્રીલંકા)માં લઈ ગયો હતો. અહીં સ્વ. આલ્ફોન્સ મેકવાનને ખાસ યાદ કરવાનું એક કારણ છે. એ સેમિનારમાં હું એક મુખ્ય વક્તા હતો. મેં અંગ્રેજીમાં ‘પાવર પોઈન્ટ’ની મદદથી રજૂ કરેલા મારા વક્તવ્યથી આલ્ફોન્સ એટલા બધા પ્રભાવિત થયા હતા કે, તેમણે મારા વક્તવ્યનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરવા માટે મારી પરવાનગી માગી હતી.

સાયમનભાઈ અંગેના મારા લેખમાં આવી કેટલીક બાબતોન ઉલ્લેખ સાથે મેં સાયમનના કેટલાક ધાર્મિક અને માનનીય ગુણોની પણ ખાસ નોંધ લીધી હતી. સાયમનભાઈના વિશિષ્ટ ગુણોમાં ઊંડી શ્રદ્ધા, મહેનતુ સ્વભાવ, નિષ્ઠાભર્યું કામ, સ્વૈચ્છિક સેવાકાર્યો કરવાની તત્પરતા, નમ્રતા, ત્યાગભાવના જેવી બાબતો મેં નોંધી હતી. વળી, મારા માટે સાયમન એક કૅથલિક કુટુંબ નાયક હતા. એટલે કૌટુંબિક બાબતોમાં હું હમેશાં સાયમનની સલાહસૂચન લેતો હતો.

મારા પછી સાયમન ‘દૂત’ના તંત્રી બન્યા ત્યારે પ્રથમ વર્ષે એમણે બારેય અંકમાં મારો લેખ છાપ્યો હતો. તે અરસામાં મારા બીજાં કામો સાથે દર મહિને એકાદ લેખ લખવાનું હું ખાસ ધ્યાન આપતો હતો. મારા વાંચન અને ધ્યાનમનનથી મને મળતા અવનવા વિચારોને ‘દૂત’ના વાચકો સાથે આપલે કરવાનો મને ખાસ રસ હતો. વળી, મને લાગ્યું કે, ગુજરાતી ભાષા સાથેનું મારું પ્રભુત્વ ચાલુ રાખવા માટે મારે દર મહિને એકાદ લેખ લખતા રહેવાની જરૂર લાગી. પછી એક યા બીજા કારણથી સાયમન ‘દૂત’માં મારો લેખ નિયમિત છાપતા નહોતા. તે વખતે મારા મિત્ર નવીન મેકવાન મારી મદદે આવ્યા. તેમણે મને આણંદ ખાતે જશવંત રાવલ પાસે લઈ ગયા. જશવંતભાઈએ મને એમના દૈનિક ‘મધ્યાંતર’ની રવિવારની પૂર્તિમાં નિયમિત કટ્ટાર લખવા આમંત્રણ આપ્યું. એટલે સાયમન મને આડકતરી રીતે એક કટ્ટાર લેખક બનવામાં નિમિત્ત બન્યા અને એ માટે હું હમેશાં એમનો આભાર માનતો રહ્યો છું.

જ્યારે હું ‘દૂત’નો તંત્રી હતો ત્યારે અને પછી પણ સાયમન અને ‘દૂત’ના સેક્રટરી આગ્નેસબહેન મારા લેખોના પ્રથમ વિવેચકો હતા. મારાં લખાણ વિશે બંનેના મંતવ્યો પ્રત્યે હું ખાસ ધ્યાન આપતો. બંનેને કે બંનેમાંથી એકને પણ લખાણમાં કંઈક વાંધાજનક લાગે તો હું મારા લખાણનું પુન:લેખન કરતો કે પૂરેપુરું બદલી નાખતો. ગુજરાતી લોકોની સંસ્કૃતિ અને માનસિકતાને તેમ જ સ્થાનિક ધર્મસભાના રીતરિવાજોને પારખવામાં તેઓ મારા કરતાં વધારે સક્ષમ હતા. હું મૂળ ગુજરાતનો વતની નથી, એ વાતથી હું સભાન રહેતો.

સાયમનભાઈ અને એમના પત્ની કુસુમબહેનના કૌટુંબિક મિત્ર તરીકે હું વખતોવખત એમના ઘરે મુલાકાતે જતો હતો. એટલે કુસુમબહેને તૈયાર કરેલા સ્નેહભોજન ક્યારેક ક્યારેક મેં માણ્યું છે. સાયમનનો જન્મ ૧૯૩૩ સપ્ટેમ્બરની ૧૬મીએ મુંબઈ ખાતે બાન્દ્રામાં થયો હતો. ત્યાંની જાણીતી સેન્ટ સ્તાનિસલાઉસ સ્કૂલમાં ભણીને ત્યાં જ શિક્ષક બન્યા હતા. પણ કુસુમબહેન સાથેના એમના લગ્ન પછી તેઓ અમદાવાદમાં સેન્ટ ઝેવિયર્સ હાઇસ્કૂલમાં અંગ્રેજી શિક્ષક તરીકે જોડાયા અને નિવૃત્તિ સુધી સેન્ટ ઝેવિયર્સ લોયોલા સ્કૂલમાં સમર્પિત સેવા કરતા રહ્યા. હું સૌ પ્રથમવાર સાયમનને મળ્યો ત્યારે તેઓ સેન્ટ ઝેવિયર્સ લોયોલા પાસે એક ‘ફાર્મ હાઉસ’માં ભાડે રહેતા હતા.

પછી તેમણે મેમનગરમાં પોતાનું ઘર લીધું. વર્ષો પછી જમીન દલાલો વધુ વિકાસ કરવા માટે એમનું મકાન લીધું ત્યારે સાયમનભાઈએ પોતાના નાના દીકરા જોસેફ જોડે જે.કે. ફ્લેટ્સના પહેલા માળામાં વધારે સગવડવાળા પાસપાસે બે ફ્લેટ્સ લીધા અને સાયમનભાઈ અને કુસુમબહેને તેમના દીકરા જોસેફ અને કુટુંબ સાથે સારા સંબંધના પુરાવારૂપે તેમના બે ફ્લેટો ફેરફાર સાથે જોડીને બે ફ્લેટમાંથી એક સુંદર ઘર બનાવ્યુ. સાયમનભાઈ અને કુસુમબહેન તેમના દીકરા જોસેફના કુટુંબ સાથે ખૂબ સંપસુમેળથી પોત પોતાની વૃદ્ધાવસ્થા અને નિવૃત્ત જીવન માણ્યાં છે.

‘દૂત’ના તંત્રી તરીકેની જવાબદારીમાંથી છૂટા થયા પછી પણ સાયમનભાઈ વખતોવખત પોતાના સ્કૂટર પર મને મળવા આવતા હતા. સ્કૂટર ચલાવવાનું બંધ કર્યા પછી પણ સાયમનભાઈ ઓટોરિક્ષામાં CISS કાર્યાલયમાં આવતા અને અમે એકબીજાનાં સુખદુ:ખ, લેખન કાર્યની, સ્થાનિક ધર્મસભાના પ્રવાહોની અને ખ્રિસ્તી પત્રકારો તથા સાહિત્યની વાતો કરતા હતા. હું મારા જન્મદિવસે સાયમનભાઈને ગુર્જરવાણીમાં બોલાવતો.

ઇન્ડિયન કૅથલિક પ્રેસે સભ્યોને ૨૦૧૮ની વાર્ષિક સભા અને સેમિનારની જાણ કરી ત્યારે સાયમનભાઈએ મને માર્ચ ૨૦૧૮માં થનાર મીટિંગ માટે મારી રેલટિકિટ સાથે એમની ટિકિટનું પણ રીઝર્વવેશન કરવા જણાવ્યું હતું. એટલે મેં મારી જવા-આવવાની ટિકિટ સાથે સાયમનની પણ ટિકિટની વ્યવસ્થા કરી. મુસાફરીના આગલા દિવસે મેં સાયમનભાઈને કહ્યું કે, તમે CISS કાર્યાલયમાં આવજો અને આપણે સાથે સ્ટેશને જઈશું. પણ સાયમનભાઈએ કહ્યું કે, એમની તબિયત નબળી છે, એટલે ડૉક્ટરે એમને મુસાફરીની મનાઈ કરી છે! ઇન્દોર ખાતે યોજાયેલી મિટિંગમાં ભાગ લઈને પરત આવ્યા પછી હું સાયમનને ઘરે પહોંચ્ચો. તેમની તબિયત પ્રમાણમાં સારી હતી. તેઓ મને પવિત્રભૂમિ ઇસ્રાયેલની યાત્રાએ જવાની વાત કરતા હતા.

પણ સાયમનના દીકરા જોસેફે મને કહ્યું કે, હવે પપ્પાની યાદશક્તિ સારી રહેતી નથી. એક વાર પપ્પા શહેરમાં કોઈ મિત્રની મુલાકાતે ગયા પછી રીક્ષાવાળાને પોતઆને ઘરનો રસ્તો કે સરનામું આપી શક્યા નહોતઆ! જોસેફ અને બીજાઓની શોધખોળના અંતે ત્રણેક કલાક પછી સાયમનભાઈને તેઓ ઘેર લાવી શક્યા હતા! “ફાધર, હવે અમે ચર્ચમાં જવા માટે પણ પપ્પા સાથે કોઈકને મોકલીએ છીએ, “જોસેફે મને કહ્યું.

પંચ્યાસી વર્ષ સુધી સાયમનની તબિયત સારી રહેતી હતી. તેઓ પોતાના કુટુંબ સાથે, સગાંસંબંધીઓ સાથે તેમ જ મિત્રો, વિદ્યાર્થીગણો વગેરે સાથે સારો સંબંધ રાખતા. તેમના કોઈ દુશ્મન નહોતા. બધા જ પ્રકારના લોકો સાથે તેઓ સાથસહકાર રાખતા હતા. સાયમન પૂરા ૧૧ વર્ષ ‘દૂત’ના તંત્રી હતાં જ્યારે ‘દૂત’નું કાર્યાલય અમદાવાદથી આણંદ ખસેડી નાખવામાં આવ્યું ત્યારે અમદાવાદમાં રહેતા સાયમનભાઈએ એનો કોઈ વિરોધ કર્યા વિના ‘દૂત’ના સંપાદનકામ અને પ્રેસના કામ માટે નિયમિત ૯૦ કિલોમીટર દૂર આણંદ જતા અને જરૂર પડે તો ત્યાંના ઈસુસંઘી ફાધર સાથે બપોરનું ભોજન લેતા હતા.

‘દૂત’માંથી નિકળી ગયા પછી પણ સાયમન લેખનકાર્યમાં ખાસ તો અનુવાદમાં મંડ્યા રહેતા. તેમનું છેલ્લું સર્જનાત્મક કામ “ધર્મસભાનો ઇતિહાસ” લખવાનું હતું. તેમણે બેત્રણ વાર ફોન કરીને મને ફરિયાદ કરી હતી કે તેમના લખાણનું ટાઇપસેટ કરતા સ્નેહલભાઈ તેમનો ફોન ઉપાડતા નથી. સ્નેહલભાઈ મારા કાર્યાલયમાંથી રાજીનામું આપીને બીજે જતા રહ્યા હતા અને મારી સાથે પણ ખાસ સંપર્ક રાખતા  નહોતા. વળી હું મારા કાર્યાલયના કામ મારા ઉત્તરાધિકારીને સોંપવાની તૈયારીમાં ખૂબ વ્યસ્ત રહેતો હતો. એટલે હું પણ સાયમનભાઈને ખાસ મદદ કરી શકતો નથી.

મારું કામકાજ મારા અનુગામીને સોંપવાની અગત્યની તૈયારી પછી હું મારાં બાની પ્રથમ પુણ્યતિથિએ હાજર રહેવા માટે કેરળમાં મારે ઘેર ગયો હતો. ત્યાં જ મને એક મિત્રે ફોન કરીને સાયમનભાઈના મૃત્યુના સમાચાર આપ્યા. મેં તરત જ જોસેફને ફોન કરીને દુ:ખદ સમાચારની ખાતરી કરી અને જોસેફભાઈ અને એમનાં ભાઈ-બહેનોને દિલાસો આપ્યો.

મને અફસોસ છે કે, સાયમનભાઈના મૃત્યુની વખતે કે એમની પ્રાર્થના-શ્રદ્ધાંજલિ-સભામાં હું હાજર રહી ન શક્યો. પણ મને આનંદ છે કે, એમના ઘણા મિત્રોએ એમને ભવ્ય શ્રદ્ધાંજલિ અર્પી છે. હું મારા ઘેર બેઠા ICPAના કેટલાક સભ્યોને સાયમનભાઈના મૃત્યુના સમાચાર આપ્યા. આ લેખ પણ મેં અંગ્રેજીમાં મારે ઘેર બેઠાબેઠા લખ્યો હતો. ICPAના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ ફાધર જોર્જ પ્લોતોટ્ટમ, SDBના શબ્દોથી આ લેખની પૂર્ણાહૂતિ કરું છું. “સાયમનભાઈના આત્માને પ્રભુ શાશ્વત શાંતિ આપે. તેઓ એક અનોખા માણસ હતા. ઉમદા વ્યક્તિત્વ ધરાવતા હતા. અમે બધા ખ્રિસ્તી પત્રકારો માટે તેઓ પ્રેરણારૂપ હતા. ICPAમાં હવે એમની ગેરહાજરી અમને સાલશે. એમના કુટુંબનાં સૌ સભ્યોનું હું દિલથી દિલાસો પાઠવું છું.” (શબ્દો ૧૭૫૬) (લેખક સાથે સંપર્ક: vpaulsj@jesuits.net, Mo.0948826518)

#

Changed On: 01-02-2019

Next Change: 16-02-2019

Copyright.. Fr. Varghese Paul, SJ – 2019

સહિષ્ણુ બનો, શાંતિ માણો

એક નાનીશી બાબતમાં નાના ભાઈએ પોતાના સગા મોટા ભાઈને મારી નાખ્યાના સમાચાર છે. ધ સન્ડે એક્સ્પ્રેસ, ૨૦૧૮ સપ્ટેમ્બર ૧૬મીના સમાચાર મુજબ મહારાષ્ટ્રના ભિવંડી ખાતે પોલીસે ૩૨ વર્ષના સંતોષ પવારને કેદખાનામાં પૂર્યા છે. સંતોષ પર ગુનાનો આરોપ છે કે, તેમણે પોતાના મોટા ભાઈ દાત્રેયની હત્યા કરી છે. પ્રસ્તુત અહેવાલ મુજબ એક જ ઘરમાં રહેતા બે ભાઈઓમાં દાત્રેયે નાના ભાઈ સંતોષ પાસેથી ઉછીના લીધેલા મોબાઇલ ફોન અંગે નજીવો વાદવિવાદ થયો. એમાં નાના ભાઈએ એક વજનદાર લાકડી મારીને મોટાભાઈને મૃત્યુને હવાલે કર્યો.

એ જ અખબારમાં ટોળે વળીને કોઈ ગુનાના આરોપ પર માણસને મારી નાખવાનો મનસ્વી હિંસાખોરી અંગે પણ એક અહેવાલ છે. એ અહેવાલ મુજબ હિંસાખોરોને કાયદા મુજબ ત્રણ વર્ષની કેદની સજા થશે. ગુજરાત, રાજસ્થાન અને ઉત્તર પ્રદેશથી માંડી ભારતનાં કેટલાંક રાજ્યોમાં ગૌરક્ષાને નામે ટોળાની હિંસાખોરીના ઘણા બનાવો બન્યા છે. પ્રસ્તુત અહેવાલ મુજબ અમદાવાદ ખાતે બાળકને ઉપાડી લેનાર સમજીને ટોળાએ એક નારીને ૨૦૧૮ જૂનની ૨૬મીએ ઢોરમાર મારીને હત્યા કરી છે.

ઘરની હિંસા  હોય કે જાહેર રસ્તા પરની હિંસાખોરી હોય. આવા બનાવો પાછળ આપણે એક માનસિકતા જોઈ શકીએ. અસહિષ્ણુતાની એક માનસિકતા છે.  એ સ્વાર્થી માનસિકતા છે. એ અસંતુષ્ઠ અને અસ્વસ્થ માનસિકતા છે. એ અસમાનતાની માનસિકતા છે. આ માનસિકતામાં સમાધાન નથી. શાંતિ નથી. પણ શાંતિ અને સમાધાન બધા માણસોને જોઈએ છે. બધા માણસો કોઈ અપવાદ વિના દિલની શાંતિ ઇચ્છે છે. પણ ઘણા લોકો સમજતા નથી કે, શાંતિ માટે સહિષ્ણુતા એક મૂળભૂત જરૂરિયાત છે.

આપણને માનસિક શાંતિ જોઈએ. કૌટુંબિક શાંતિ જોઈએ. સગાંસબંધીઓ સાથે શાંતિ જોઈએ. પડોશમાં અને સમાજમાં શાંતિ જોઈએ. રાજ્ય અને રાષ્ટ્રમાં શાંતિ જોઈએ. આપણું અસ્વસ્થ મન તીવ્રપણે શાંતિ ઇચ્છે છે. દિલની શાંતિ વિના આપણે સ્વસ્થતા અને આનંદ માણી ન શકીએ. માનસિક શાંતિ વિના આપણે પ્રગતિ કરી ન શકીએ.

આપણે બધા શાંતિની ઝંખના રખીએ છીએ. શાંતિ મેળવવા માટેનો રાજપથ સહિષ્ણુતા છે. આપણે સહિષ્ણુતાનાં પગલાં લઈએ. અમેરિકાના એક રાજનીતિજ્ઞ અદલાઈ ઈ. સ્ટીવન્સે કહ્યું છે કે, શાંતિ માટે સહિષ્ણુતા ચાવીરૂપ છે. વિવિધ સંસ્કૃતિઓ, ભિન્ન ભિન્ન વ્યવસ્થાઓ કે પદ્ધતિઓ અને જાતજાતના લોકો અરસપરસ સહિષ્ણુ બન્યા વિના શાંતિ શક્ય નથી.

મારી દ્રષ્ટિએ સહિષ્ણુ બનવા માટે, આપણા જીવનમાં સહિષ્ણુતા કેળવવા માટે આપણે ૭ ચોક્ક્સ પગલાં લઈ શકીએ. મને ખાતરી છે કે, સહિષ્ણુતાનાં આ સાત પગલાં લેવાથી આપણને શાંતિ મળશે. તો સભાનપણે આ સાત પગલાં લઈએ. આપણા જીવનમાં સહિષ્ણુતા કેળવીને શાંતિ માણીએ.

(૧) બીજા બધા લોકો વિશે સાચી સમજણ કેળવીએ. બીજાઓ સામેની આપણી ગેરસમજણથી વાકેફ  બનીએ. આપણા પૂર્વગ્રહોને ઓળખીને દૂર કરીએ. કોંકણી લેખક દામોદર મૌઉઝો પોતાના એક અનુભવની વાત કરે છે. એમણે પત્રકાર સ્મિતા નાયરને આપેલી મુલાકાતમાં એ વાત કરી છે. ધ સન્ડે એક્સપ્રેસ, ૨૦૧૮ સપ્ટેમ્બર ૧૬ના અખબારમાં તમે એ મુલાકાત વાંચી શકો છો.

એક વાર અજાણ્યા હુમલાખોરોએ એમની સામે નારા પોકારીને અને તેઓ જે ઘરમાં હતા તે ઘર પર પથ્થર મારીને હુમલો કર્યો. એ પ્રસંગ પછી છએક અજાણ્યા માણસો એમને મળવા માટે એમના ઘરે પહોંચ્યા. એ લોકોને લેખક સામે થયેલા હુમલાનો ખ્યાલ હતો. એટલે એમને મળવા આવેલા અજાણ્યા માણસોએ લેખકને કહ્યું, ‘તમારા દુશ્મનોએ તમારા પર હુમલો કર્યો છે ને! તમે અમને એમનાં  (એટલે કેથલિક ખ્રિસ્તીઓનાં) નામ આપો. અમે એમને યોગ્ય હવાલે કરીશું!’ પણ લેખકે પોતાના બાળપણથી માંડી ખ્રિસ્તીઓ સાથેનો એમનો તથા એમના કુટુંબીજનોના મીઠડા સંબંધ અને ઓળખની વાત કરી. વળી, લેખકે એક ખાસ વાત કરતાં ઉમેર્યું કે, એક પડોશી (ખ્રિસ્તી) બહેન એમને ‘દૂધ-ભાઈ’ કહે છે. કારણ, લેખકના જ્ન્મ પછી એમનાં પૂજ્ય બા માંદા પડ્યાં ત્યારે એ બહેનની માતાએ પોતાનું દૂધ બંનેને –  લેખકને અને એ દીકરી-બહેનને બચપણમાં પિવડાવ્યું છે.

ખ્રિસ્તીઓ સામેના છ અજાણ્યા આગંતુકોની ગેરસમજ તથા તેમના પૂર્વગ્રહોને પોષવાને બદલે લેખક દામોદર મૌઉઝોએ ખ્રિસ્તી લોકો સાથેની પોતાની સાચી સમજણ અને મીઠડા સંબંધની વાત કરી. એટલે મુલાકાતીઓ નિરાશ થઈને જતા રહ્યા. લેખકો તો જિજ્ઞાસુ હોય છે. લેખકે મુલાકાતીઓનાં નામઠામ અંગે તપાસ કરતાં એમને જાણવા મળ્યું કે, એ મુલાકાતીઓમાં અમુક જણ એક ચોક્ક્સ સંસ્થાના માણસો છે!

મને કોઈ હાઈસ્કૂલ કે કૉલેજમાં એક યા બીજા પ્રકારના પ્રવચન માટે બોલાવે ત્યારે મારા ‍શ્રોતાઓને મને પ્રશ્ન પૂછવાની તક અને સમય આપું છું. પછી હું પણ મારા શ્રોતાજન વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થિનીઓને એક પ્રશ્ન પૂછું છું. તમારા દરેકના મિત્રવર્તુળમાં ઇતર જ્ઞાતિ, કોમ અને ધર્મના કેટલા મિત્રો છે? છેલ્લે મારા બાળદોસ્તો કે યુવાન મિત્રોને એક સૂચના આપું છું. તમારાથી ભિન્ન નાતજાત, ધર્મ, સંપ્રદાય અને સંસ્કૃતિના લોકો સાથે હળોમળો, મિત્રતા કેળવો અને તમારા મનને વિશાળ થવા દો. તમારી દ્રષ્ટિને ક્ષિતિજે આંબવા દો. બધા જ પ્રકારના લોકો સાથેની તમારી દોસ્તી તમને હરહમેશાં કામમાં આવશે.

(૨) વૈવિધ્યની કદર કરીએ. નાત-જાત, ધર્મ-સંપ્રદાય, ભાષા-સંસ્કૃતિ, કોમ-વંશથી માંડી દુનિયાભરના લગભગ બધા જ પ્રકારનાં વૈવિધ્યો ભારતમાં જોવા મળે છે. આ વૈવિધ્યને આપણે બે રીતે જોઈ શકીએ. આપણે વૈવિધ્યની કદર કરી શકીએ, કે એને ભારતવાસીઓ વચ્ચે ભાગ પાડનાર પરિબળો તરીકે જોઈ શકીએ. આ વૈવિધ્ય પ્રત્યે આપણું વલણ કેવું છે? કદર કરનારનું કે ભાગ પાડનારનું વલણ છે? આપણી વિવિધતા આપણને ઘણીબધી રીતે સમૃદ્ધ અને ફ્ળદ્રુપ બનાવી શકે છે. આપણી વિવિધતાની કદર કરીને વિવિધતામાં એકતા શોધવા અને માણવાનું વલણ જ આપણને શોભે. એટલે આપણા વૈવિધ્યને લઈને ભાગ પાડનાર પરિબળોથી આપણે ચેતતા રહેવાની જરૂર છે.

(૩) જીવન અને માણસો પ્રત્યે હકારાત્મક વલણ કેળવવું. કેટલાક માણસો ખુદ પોતાના જીવનને અને બીજા બધા માણસોને નકારાત્મક દ્રષ્ટિએ જુએ છે, મૂલવે છે. આપણા રોજબરોજના આચારવિચાર તપાસો. દરેક માણસ જેમ છે તેમ સર્જકની એના માટેની મહામૂલી ભેટ છે. એમાં નકારાત્મક વલણ હોય તો એનાં કારણો શોધી સાચી સમજણ કેળવીને ખુદ પોતાના જીવનને અને બધા માણસોને હકારાત્મક દ્રષ્ટિથી  જોવા પ્રયત્ન કરો. એમાં કોઈકવાર નિષ્ફળતા મળતી હોય તો એને સફળતાનું પ્રથમ પગલું માનીને સભાનપણે હકારાત્મક વલણ કેળવવું. આપણે જોઈ-સમજી ન શકીએ તોપણ બીજાની ભલમનસાઈમાં માનો અને યોગ્ય રીતે કદર કરો.

(૪) વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્’ની ભાવના કેળવવી. દરેક માણસને પોતાના ભાઈ કે પોતાની બહેન સમજીને આચારવિચાર કરો. આપણી દુનિયા એક કુટુંબ હોવાની ભાવનાથી બીજાં બધાં પર પ્રેમ રાખો, સેવા કરો. જરૂરિયાતમંદોને મદદ કરો. અંહી એક ઐતિહાસિક પ્રસંગ યાદ કરીએ. એક ગુડ ફ્રાઇડેના દિવસે ૫ એપ્રિલ ૧૯૮૫માં દુનિયાભરના ૮૦૦૦ રેડિયો સ્ટેશને એકસાથે એક જ સમયે અંગ્રેજીમાં “આપણે વિશ્વ છીએ” ગીત રેડિયો પર પ્રસારિત કર્યું હતું. એના બે હેતુ હતા. એક, સમગ્ર માનવજાતની એકતા પ્રગટ કરવી અને બે, ઈથિયોપિયાના તે અરસાના ભારે દુકાળને પહોંચી વળવા અને ભૂખમરો ટાળવા જરૂરી નાણાં ભેગાં કરવાં. બંને હેતુ સુપેરે પાર પાડવામાં આવ્યા. આપણે સૌએ ભારતનું સૂત્ર ‘વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્’ની ભાવના અપનાવવાની જરૂર છે.

(૫) સ્વાર્થને ઓળખીએ, સ્વાર્થ ત્યજી દઈએ. માણસમાત્રમાં એક વલણ છે, સ્વાર્થ. માણસને બંધુ જ પોતાને માટે જોઈએ છે. એના જીવનના કેન્દ્રમાં ‘હું’ અને ‘મારું’ છે. હું સર્વોપરી છું. મારું કુટુંબ, મારો ધર્મ, મારી નાતજાત, મારો સમાજ, મારી સંસ્કૃતિ, મારી નોકરી, મારી પ્રગતિ, મારું ઘડતર, મારું જીવન. આ યાદી લાંબી છે. મારું બધું સર્વશ્રેષ્ઠ છે. જોકે માણસ સ્વભાવે સ્વાર્થી નથી. માણસ સામાજિક પ્રાણી છે. માણસ એકલો કદી સુખી બની ન શકે. શાંતિ માણી ન શકે. બીજાની અવગણના કરીને કે, ધિક્કાર કરીને માણસ કદી નિરાંત, શાંતિ અનુભવી ન શકે. અપરને સાથે લઈને, બીજાને માટે જીવીને માણસ શાંતિ અનુભવી શકે, દિલનો આનંદ માણી શકે. તો આપણે સમજીને, સભાનપણે આપણામાં ઘર કરી બેઠેલા સ્વાર્થને ત્યજી દઈએ અને બીજાને માટે જીવવાનું વલણ અપનાવીએ. આપણા આચારવિચારમાં બીજાને માટે, અપરને માટે જીવીએ. કોઈ માણસને પરાયો ન ગણીએ.

(૬) ‘જીવો અને જીવવા દો’નો મંત્ર અપનાવીએ. મારા હક્કો અને અધિકારો, મારી સ્વતંત્રતા અને મારી પ્રગતિ, ટૂંકમાં મારું જીવન મારે માટે કીમતી છે, સૌથી અગત્યની બાબત છે. એ જ રીતે બીજાને માટે, દરેક માણસ માટે, એમનું જીવન કીમતી છે, સૌથી મહત્વની બાબત છે. ભલે બીજો માણસ ભણેલો ન હોય, કોઈ પ્રગતિ કર્યા વિના છેવાડે રહી ગયો હોય; તોપણ એની પોતાની એક સંસ્કૃતિ છે. માનવ તરીકે સ્વમાનભેર જીવવાનો એનો કુદરતી હક્કછે. એની પોતાની અસ્મિતા છે. આવી બધી બાબતો જાણ્યા અને સ્વીકાર્યા વિના આપણે કદી સુખી બની ન શકીએ.

ઈસુના એક શિષ્ય સંત યાકોબની વાત અંહી પ્રસ્તુત છે. તેઓ રોમન સામ્રાજ્યમાં ઠેર ઠેર વસતા અનુયાયીઓને લખેલા પત્રમાં કહે છે, “મારા ભાઈઓ! કોઈ ભાઈ કે બહેન પાસે વસ્ત્રો કે રોજનો રોટલો ન હોય, અને તમારામાંનો કોઈ તમને કહે કે, ‘સુખેથી જાઓ, પહેરો, ઓઢો અને ધરાઈને જમો’… પણ પહેરવા-ખાવા કશું આપે નહિ, તો એનાથી શો લાભ?” ‘જીવો અને જીવવા દો’ના મંત્રમાં બીજાને માટે આપણે જવાબદાર છીએ, એ વાત સ્વીકારીને અને એ મુજબ યોગ્ય આચારવિચાર અપનાવીએ આપણે સુખી અને સમૃદ્ધ બની શકીએ. શાંતિ અનુભવી નિરાંતે સૂઈ શકીએ. શાંતિ માણી શકીએ.

(૭) સહિષ્ણુ બનીએ, ધીરજથી અસહિષ્ણુતા છોડીએ. આજના સમય-સંજોગોમાં આ સૌથી અગત્યની બાબત છે. જર્મન ફિલસૂફ ગોથેએ કહ્યું છે કે, “ઉંમર સાથે સહિષ્ણુતા આવે છે. એક યા બીજા સમયે હું ન કરી શકું એવો કોઈ દોષ કે અત્યાચાર હું જોઈ શકતો નથી.” ગોથેની વાત સાથે હું સો ટકા સહમત થાઉ6 છું. પણ માણસનું ઘડતર પોતાના સમયસંયોગમાં થાય છે. આજના સોશિયલ મીડિયાના સંદર્ભમાં સહિષ્ણુતા ઉંમર અને લાંબા જીવનના અનુભવ વિના માણસમાં બુદ્ધિ આવે ત્યારે સહિષ્ણુતા આવી શકે છે. એમાં બીજાને પોતાના ભાઈ કે પોતાની બહેન તરીકે ઓળખવાની સમજણ અને સંસ્કાર જોઈએ. પણ પ્રશ્ન થાય છે કે, આજે આપણામાં કેટલા અંશે આ સમજણ અને સંસ્કાર છે?

#

Changed On: 16-01-2019

Next Change: 01-02-2019

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2019

મારી તમારી નાતાલ

“બીશો નહિ, સાંભળો, હું તમને ભારે આનંદના શુભસમાચાર આપવા આવ્યો છું. એનાથી આખી પ્રજાને પણ આનંદ આનંદ થઈ રહેશે; આજે દાવિદના નગરમાં તમારો મુક્તિદાતા અવતર્યો છે. એ જ ખ્રિસ્ત અને પ્રભુ છે. એની એંધાણી એ છે કે, તમે એક બાળકને કપડામાં લપેટીને ગમાણમાં સુવાડેલો જોશો.” બાઇબલના સંત લૂકકૃત શુભસંદેશ મુજબ એક દેવદૂતે ઇસ્રાયેલના બેથલેહેમ નગર પાસે ખુલ્લા મેદાનમાં પોતાનાં ઘેટાંની ચોકી કરતા ભરવાડોને આપેલો આ સંદેશ છે. પલકવારમાં એ દેવદૂતની સાથે બીજા સ્વર્ગીય દૂતો પણ ઈશ્વરની સ્તુતિ ગાતા નજરે પડ્યા, “પરમધામમાં ઈશ્વરનો મહિમા, અને પૃથ્વી ઉપર ઈશ્વરના પ્રીતિપાત્ર માણસોમાં શાંતિ!” (લૂક ૨: ૮-૧૩)

આ સંદેશ અને સ્તુતિગીતમાં નાતાલનું રહસ્ય સમાયેલું છે. નાતાલનું હાર્દ સમાયેલું છે. નાતાલનો સંદેશ સમાયેલો છે. ગુજરાતી કહેવત છે કે, “નાનો પણ રાઈનો દાણો.” એના જેવી આ વાત છે. દેવદૂતનો સંદેશ કોઈ એક કોમ, પ્રજા કે વંશ માટે નહિ પણ સમગ્ર દુનિયા માટે છે. મારા માટે છે. તમારા માટે છે. સમગ્ર માનવજાત માટે છે. આ વાત આપણે સમજવા પ્રયત્ન કરીએ. નાતાલ સંદેશમાં ઊંડા ઉતરીએ. એમાં સમાયેલો ઊંડો ભેદ સમજવા મથીએ.

દેવદૂતના સંદેશના કેંદ્રમાં એક બાળક છે. એ બાળક કોણ છે? એ છે ખ્રિસ્ત એટલે ઈશ્વરની અભિષિક્ત વ્યક્તિ. એ છે ‘તમારો મુક્તિદાતા.’ એ નવજાત બાળકનો જન્મ ક્યાં થયો છે? કોઈ રાજમહેલમાં નહિ. કોઈ અબજોપતિના બંગલામાં પણ નથી. કોઈ વીશીમાં પણ નથી. બાઇબલ કહે છે કે, “ઉતારામાં તેમને માટે જગ્યા નહોતી.” એટલે એક ગમાણમાં મુક્તિદાતા ખ્રિસ્તનો જન્મ થાય છે! ગમાણમાં જન્મ લઈને બાળ ઈસુ બધાં માનવીય મૂલ્યોને તોડે છે અને નમ્રપણે ઘોષણા કરે છે કે, પોતે કોઈ એક પ્રજા કે વંશ માટે નહિ પણ સૌ લોકો માટે આ દુનિયામાં આવ્યા છે.

પ્રભુ ઈસુનો જન્મ સંદેશ સૌ પ્રથમ વનવગડામાં પોતાનાં ઘેટાંની સંભાળ રાખતા ભરવાડોને મળે છે. સંદેશ લાવનાર દેવદૂત કહે છે કે, “આખી પ્રજાને પણ એથી આનંદ આનંદ થઈ રહેશે.” મતલબ છે કે, ઈસુના જન્મનો સંદેશ જેમ સામાન્ય ભરવાડો માટે છે તેમ સૌ ગરીબો, દલિતો, તરછોડાયેલો, શરણાર્થીઓ, તમે નામ લો, એ સૌને માટે છે. એમાં અપવારૂપે પણ કોઈ નથી. કરોડપતિઓ, રાજાઓ અને સમ્રાટોના તારણ માટે પણ ઈસુ આ દુનિયામાં આવ્યા છે. ઈસુના જન્મ વખતે પૂર્વમાંથી “યહૂદીઓનો નવો જન્મેલો રાજા ક્યાં છે?” એમ પૂછતાં પંડિતો કે રાજાઓ પણ બાળ ઈસુના દર્શને આવ્યા હતા અને તેઓએ એક રાજવીને શોભે એવી ભેટો એટલે સોનું, ધૂપ અને બોળથી બાળ ઈસુને નવાજ્યા હતા.

ઈસુનું સમગ્ર જીવન ખાસ તો ત્રણ વર્ષના ગાળાના ઈસુના જાહેરજીવન અને સંદેશમાં પણ આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે, તેઓ સૌ માણસો માટે સંપૂર્ણ માનવ બનીને આપણી ફાની દુનિયામાં વસ્યા છે. સંત યોહાનના શબ્દોમાં કહીએ તો, “શબ્દ માનવ થઈને અવતર્યો અને તેણે આપણી વચ્ચે વાસ કર્યો.” (યોહાન ૧: ૧૪)

ઈસુએ વિશેષ પસંદ કરેલા એમના શિષ્યોમાં ગરીબ માછીમારો, યહૂદીઓ જેમને ‘પાપી’ ગણતા હતા તેવા એક જકાતદાર માથ્થીનો પણ સમાવેશ થતો હતો! પ્રભુ ઈસુ પોતાના પ્રેમપાશમાં કોઢિયાઓ, લૂલાલંગડાઓ, વેશ્યાઓ, ભાવિક સ્ત્રીઓ, અસાધ્ય રોગથી પીડાત લોકો બિનયહૂદીઓ – સૌને આવકારતા હતા. સૌ લોકો સાથે હળતામળતા ઈસુને જોઈને લોકો કહેતા હતા, “જુઓ, આ ખાઉધર અને દારૂડિયો, જકાતદારો અને પાપીઓનો ગોઠિયો!” (માથ્થી ૧૧: ૧૯)

પ્રભુ ઈસુની આવી ઓળખાણનું મૂલ આપણે ગમાણમાં સૂતેલા બાળ ઈસુ અંગે દેવદૂતોએ આપેલા સંદેશમાં જોઈ શકીએ. દેવદૂતો ગાતા હતા કે, ““પરમધામમાં ઈશ્વરનો મહિમા, અને પૃથ્વી ઉપર ઈશ્વરના પ્રીતિપાત્ર માણસોમાં શાંતિ!” (લૂક ૨: ૧૪). નાતાલનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે. ઈશ્વરપુત્ર ઈસુ પૃથ્વી પર ઈશ્વરપિતાનો મહિમા કરવા અને પૃથ્વી પર સૌ માણસોને શાંતિ બક્ષવા આવ્યા છે. આખા વિશ્વમાં ઈશ્વરના સૌ પ્રીતિપાત્ર માણસોને શાંતિ બક્ષવા માટે માનવ બાળ ઈસુનો જન્મ થયો છે. સમગ્ર સૃષ્ટિના બધા ભલમનસાઈવાળા માણસોને બાળ ઈસુ શાંતિ લાવે છે. આખી પૃથ્વીમાં – ઈશ્વરના રાજ્યમાં – કોઈ સરહદ કે દિવાલ નથી. જ્યાં જ્યાં ભલમનસાઈવાળા માણસો છે ત્યાં બધેય શાંતિ પ્રવર્તે છે.

ત્યાં ઊંચનીચનો ભેદભાવ નથી. ગરીબ-તવંગરની જુદાઈ નથી. સવર્ણ-અવર્ણ સમાનતા નથી. સ્ત્રી‌-પુરુષનો તફાવત નથી. લોકો વચ્ચે ભીંત નથી પણ પૂલ છે. ધિક્કાર નથી પણ આવકાર છે. બધેય સંપસુમેળભર્યા વાતાવરણમાં દેવદૂતે બાળ ઈસુ દ્વારા બક્ષેલી શાંતિ અત્રતત્ર સર્વત્ર માણસો વચ્ચે પ્રવર્તશે એમાં શંકા નથી.

છેલ્લે એક બાળ વાર્તા. નાતાલની ભેટ લાવવા માટે એક યુવાન યુગલ પોતાના બાળકને લઈને સાન્તા ક્લોઝની દુકાને પહોંચ્યાં. “તારે નાતાલની ભેટમાં શું જોઈએ છે? સાન્તાએ બાળકને પૂછ્યું.

સાન્તાના હાથમાં પોતે લખીને લાવેલી ભેટોની યાદી મૂકતાં બાળકે કહ્યું, “મને નહેરુ જાકીટ, લાલબહાદુર શાસ્ત્રીજીની ટોપી, ગાંધીજીનો ચરખો, મોદીજીના દેશવિદેશ ઊડવાનું વિમાન…”

“ભેટોની તારી યાદી ખૂબ લાંબી છે! મને મારા ચોપડામાં જોવા દે કે, તું વર્ષ દરમિયાન એક ‘ગુડ બોય’ – ‘સારો છોકરો’ – રહ્યો છે કે નહિ.”

“ના, ના. આપના ચોપડામાં જોવાની જરૂર નથી! સાન્તા, મારી યાદીમાં લખેલી છેલ્લી એક જ ભેટ મને આપો. દેવદૂતે ગાયું હતું કે, સૌને માટે બાળ ઈસુ શાંતિ લઈને આવ્યા છે. મારાં ઝઘડાખોર માબાપને આ નાતાલે ભેટ આપવા માટે મને શાંતિનું પોટલું આપો. બીજું બધું મને મળી રહેશે,” બાળકે કહ્યું.

નાના મોઢે મોટી વાત સાંભળીને સાન્તા આભા જ બની ગયા. પોતાના બાળક અને સાન્તા વચ્ચેનો સંવાદ સાંભળનાર એનાં માબાપે એકબીજાની સામે જોઈને નક્કી કર્યું કે, હવે પછી ઘરમાં એકબીજાને માફી આપીને ઘરમાં શાંતિ સ્થાપીશું. હંમેશાં શાંતિ જાળવીશું.

“બેટા, આજે તારી યાદીની પ્રથમ વસ્તુ બાળસાઈકલ લઈ લે. બીજું બધું તને સમયાંતરે અપાવીશું,” માબાપે એકી અવાજે કહ્યું.

 

ઈસુ જયંતીનું ઘર

વીસમી સદીમાં અંગ્રેજી સાહિત્યમાં વિવિધ ક્ષેત્રે નામના મેળવનાર ગિલબર્ટ કેઈથ ચેસ્ટરટન (૧૮૭૪-૧૯૩૬) પત્રકાર, કવિ અને નવલકથાકાર પણ હતા. ઈસુ જયંતી અંગેનું એમનું એક ખૂબ જાણીતું નાતાલગીત છે. થોડુંઘણું બાઇબલ જાણનાર માણસ આ લોકપ્રિય ગીત આરામથી સમજી શકે છે.

‘ઈસુ જયંતીનું ઘર’ના અનોખા સૌંદર્યથી હું આ કાવ્ય ઘણી વાર વાંચવા પ્રેરાયો છું અને છેલ્લે એની કાવ્યાનુભૂતિથી હું કવિ ન હોવા છતાં એનો અનુવાદ અછંદ પદ્યમાં કરવા પ્રેરાયો છું. ‘ઈસુ જયંતીનું ઘર’ આપણને જણાવે છે કે, ઈસુનો સંદેશ સૌ પ્રથમ ખુદ એમના જન્મ અને જીવનથી અપાય છે. ઈસુના જન્મ માટે ઘર નથી! બેથલેહેમ નગરમાં પોતાના બાળક્ને જન્મ આપવા માટે કોઈ ઉતારામાં પણ માતાને જગ્યા ન મળી! આમ ઘર વિહોણા ગરીબ લોકો સાથે ઈસુ એક થાય છે. આજે મોટા ભાગના લોકો પોતાના ઘરમાં, ફ્લેટમાં કે આલીશાન બંગલામાં રહે છે. પણ એ બધા ઘરો અને બંગલો બાંધનાર મયુરણ પોતાના બાળકને પગદંડીએ ઝૂંપડપટ્ટીમાં જન્મ આપે છે. એ જ રીતે ઈસુની માતા આવાસની શોધમાં શહેરમાં રખડ્યા બાદ કોઈ વીશીમાં પણ જગ્યા ન મળવાથી આખરે એક ગમાણમાં ઈસુને જન્મ આપે છે. કવિ કહે છે કે, એ ગમાણ ભલે ગંદી હોય પણ તે રોમ કરતાં ભવ્ય છે.

‘ઈસુ જયંતીનું ઘર’ની અનોખી નાતાલગીતની ભવ્યતા અને કાવ્યાનુભૂતિ માણવા માટે પ્રસ્તુત કાવ્ય ઓછામાં ઓછું બે-ત્રણ વાર વાંચવુ પડશે. વાંચો.

વીશીથી દૂર ભગાડેલાં માતા

અહીં તહીં રખડતાં દેખાય છે;

જે શહેરમાં તે ઘર વિહોણાં છે ત્યાં

બધા માણસો પોતપોતાના ઘરમાં છે

એક ગાંડી ગમાણ હાથવગી છે

તેનાં અસ્થિર લાકડા અને અસ્તવ્યસ્ત ધૂળ

રોમ ખાતે પથ્થર-ચોક કરતાં

વધારે મજબૂત બની રહ્યાં છે.

 

માણસો પોતાના ઘરમાં ઘર ઝંખ્યા કરે છે,

અને સૂરજ નીચે તેઓ અજાણ્યા છે.

રોજેરોજ દિવસના અંતે તેઓ

પોતાનાં માથાં પરમભૂમિમાં મૂકે છે.

આપણે ત્યાં પ્રજળતી આંખો અને લડાઈ છે

અહીં તક, આદરમાન અને નવાઈ છે.

પરંતુ ઘરો તો અજાયબી આકાશ નીચે છે

જ્યાં ઈસુ જયંતીની વાતની શરૂઆત થઈ છે.

 

ગંદી ગમાણમાં એક બાળક

જ્યાં ઢોરઢાંખર ખાય અને ફીણ વળે,

તે બાળક ઘરવિહોણું હતું

જ્યારે તમે અને હું આપણા ઘરમાં;

આપણી પાસે કામ માટે હાથ, જાણવા માટે માથાં છે.

પરંતુ આપણાં હ્રદય તો ઘણા વખતથી ખોવાયેલા છે,

વિશાળ આકાશના ઘુમ્મટ નીચે

જે જગ્યાએ કોઈ રસ્તો કે જહાજ ન જઈ શકે.

 

આ દુનિયા દાદીઓની વાર્તાઓની જેમ ભડકણ છે

અને સાદી બાબતો પણ વિચિત્ર હોય છે

આપણા આશ્ચર્ય અને આપણ યુદ્ધ માટે

પૃથ્વી પૂરતી છે અને હવા પણ પૂરતી છે

પરંતુ આપણો આરામ તો નર બતક ઊડે તેટલો દૂર છે

અને આપણી શાંતિ અશક્ય બાબતોમાં મૂકાયેલી છે

જ્યાં એક અવિશ્વસનીય તારાની આસપાસ

કલ્પનાથી પર પાંખો ગાજે છે અને અથડાય છે.

 

એદન કરતા પણ જૂની જગ્યામાં

રોમ કરતાં પણ ઊંચાઈ ધરાવતા શહેરમાં

એક સાંજે એક ખૂલ્લા આવાસમાં

માણસો ઘરમાં આવશે.

રખડતા તારાના રસ્તાને અંતે

હયાતીમાં ન હોય એવી બાબતો તરફ

જે જગ્યામાં ઈશ્વર ઘરવિહોણા હતા

ત્યાં બધા માણસો ઘરમાં જ છે.

 

કવિએ ‘ઈસુ જયંતીનું ઘર’માં બે વિરોધાભાસી બાબતો સામસામે મૂકી છે. મોટા ભાગના લોકો પોતાના ઘરમાં છે. છતાં તેમને પોતાના ઘરમાં પરદેશી લાગ્યા કરે છે. તેઓ વધુ ભવ્ય ઘર અને ખુદ પોતાના વતન માટે ઝૂર્યા કરે છે. પરંતુ ગમાણની પરિસ્થિતિ તદ્દ્ન ભિન્ન છે. ગમાણમાં નવા જન્મેલા બાળક માટે ભલે છત નથી તો ભવ્ય આકાશ છે. પણ બધાની નવાઈ અને આશ્ચર્ય વચ્ચે ગમાણમાં બધાને આવકાર મળે છે. ત્યાં બધાને પોતાનું ઘર લાગે છે. ગમાણમાં સૂતેલા બાળ ઈસુ જાણે બધાને કહે છે કે, આ પૃથ્વી આપણું ઘર છે. અને અહીંયાં જ નવું જીવન શરૂ થાય છે.

ગમાણમાં ઢોરઢાંખર ખાય છે. ફીણ કાઢે છે. ગમાણ ગંદી છે, ત્યાં દુર્ગંધ છે. પણ ઘરવિહોણું બાળક ત્યાં છે. એ બાળકની હાજરીથી બધામાં પરિવર્તન આવે છે. બધાને જાતને ખોવાયેલો અનુભવ છે. આપણે જ્યાં ખોવાયા છે એનો પણ આપણને ખ્યાલ નથી. ત્યાં એક ઘરવિહોણું બાળક આપણને રસ્તો ચીંધે છે.

ગમાણમાં સૂતેલું નાનું બાળક આપણને ખોવાયેલી દુનિયાનો ખ્યાલ આપે છે. આપણી આસપાસની પરિસ્થિતિથી આપણને વાકેફ કરે છે. એટલું જ નહિ પણ બેથલેહેમ ખાતે ગમાણમાં સૂતેલો બાળ ઈસુ આપણને બધાને પોતાના ઘરમાં – ઈસુ જયંતીના ઘરમાં આવકાર આપે છે. એ ઘર તો ઈશ્વરે સૌ પ્રથમ સર્જેલી ‘એદન’ વાડી હતી. એદન વાડી તો બાઇબલ જણાવે છે તેમ ઈશ્વરે પ્રથમ માનવી આદમ અને હવા માટે સર્જેલી વાડી હતી. ઈસુ જયંતીનું ઘર તો વિશ્વના સર્વશ્રેષ્ઠ નગર રોમ કરતાં પણ વધારે ભવ્ય છે. તે ઈસુ જયંતી ઘરમાં કોઈ પણ પ્રકારના ભેદભાવ વિના બધાને આવકાર મળે છે. એ ઈસુ જયંતી ઘર દરેક માણસનું હ્રદય છે. ત્યાં ઈસુ સાથે દરેકને સ્વાગત છે. સૌને આનંદી નાતાલ.

#

Changed On: 16-12-2018

Next Change: 01-01-2019

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

નાતાલ: શાંતિનું પર્વ

નાતાલ એટલે ખ્રિસ્ત જયંતીના સંદર્ભમાં મને બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયનો એક પ્રસંગ યાદ આવે છે. દુનિયાભરમાં ૧૯૪૪માં વિશ્વયુદ્ધ બરાબર જામ્યું હતું. તે વખતે અમેરિકન સૈન્યે જાપાનમાં છાવણી નાખી હતી. ડિસેમ્બર ૧૯૪૪માં નાતાલ નજીક આવતી હતી. અમેરિકન સૈન્યમાં ઘણા ખ્રિસ્તીઓ હતા. કેટલાક સૈનિકોએ નાતાલના દિવસે ઉપાસનાવિધિ અને પરમપૂજાની વાત સૈનિક વડાને જણાવી હતી. પણ પરમપૂજા કરે કોણ? કોઈકે કહ્યું કે, અટકમાં લીધેલા જાપાની કેદીઓમાં એક ખ્રિસ્તી પુરોહિત છે. લશ્કરી વડાએ ખ્રિસ્તી પુરોહિતને બોલાવીને ખ્રિસ્તી સૈનિકોની માગણી જણાવી. જાપાની કેદીએ સૌ સૈનિકો અને કેદીઓ માટે પરમપૂજા કરવાની તૈયારી બતાવી.

નાતાલના પર્વના દિવસે યુદ્ધ છાવણીના બધા લોકો માટે જાપાની કેદી પુરોહિતે પરમપૂજા અર્પણ કરી. ઈસુના જન્મપ્રસંગના શુભસંદેશની ઘોષણા કર્યા પછી રાબેતા મુજબ પુરોહિતે ધર્મબોધ આપ્યો. એમાં એમણે ગમાણમાં સૂતેલા બાળ ઈસુને શાંતિના દૂત (Prince of Peace) તરીકે વર્ણવ્યા અને માતા મરિયમનું સ્તુતિગીત સમજાવ્યું. એ રીતે બધાને પ્રભુ ઈસુનાં પ્રેમ, માફી અને શાંતિનો સંદેશ આપ્યા. એટલું જ નહિ પણ પછીની પ્રાર્થનામાં પુરોહિતે વિશ્વશાંતિ માટે, સૌ ઝઘડાખોર લોકો વચ્ચે પ્રેમ, શાંતિ, માફી અને આનંદ સ્થપાય એ માટે વિશેષ પ્રાર્થના કરી. પરિણામે પરમપૂજા પછી અમેરિકન સૈનિકો અને જાપાની કેદીઓએ નાતાલને લગતી શાંતિ અને આનંદનાં ગીતો ગાયા અને સૌ શાંતિપ્રિય મિત્રો બન્યા!

બે સહસ્ત્રાબ્દિ પહેલાં ઇસ્રાયલના બેથલેહેમ નગરના એક ગમાણમાં ઈસુનો જન્મ થયો. તે વખતે એક દેવદૂતે ખુલ્લા મેદાનમાં પોતાનાં ઘેટાંની ચોકી કરતા કેટલાક ભરવાડોને ભારે આનંદના શુભસમાચાર આપ્યા: “આજે દાવિદના નગરમાં તમારો મુક્તિદાતા અવતર્યો છે.” પલકવારમાં એ દેવદૂતની સાથે બીજા દૂતો ઈશ્વરની સ્તુતિ ગાતા નજરે પડ્યા: “પરમધામમાં ઈશ્વરનો મહિમા, અને પૃથ્વી ઉપર ઈશ્વરના પ્રીતિપાત્ર માણસોમાં શાંતિ.” (જુઓ લૂક ૨: ૮-૧૨)

“માણસોમાં શાંતિ”ના આ શુભસમાચારથી લોકોમાં બે પ્રકારના પ્રતિભાવો જોઈ શકાય છે. ભરવાડોએ આતુરતાથી તાબડતોબ ગમાણમાં કપડામાં લપેટીને સુવાડેલા બાળ ઈસુને અને એનાં માબાપ મરિયમને  અને યોસેફને શોધી કાઢ્યા. બાળકને જોયા પછી ભરવાડોએ બાળક વિશે પોતાને જે કહેવામાં આવ્યું હતું તે કહી સંભળાવ્યું. “…પછી ભરવાડોએ પોતે જે કંઈ સાંભળ્યું ને જોયું હતું તે બદલ ઈશ્વરનો મહિમા અને સ્તુતિ કરતા પાછા વળ્યા.” (લૂક ૨:૧૬-૨૦)

તે વખતે “યહૂદીઓનો નવો જન્મેલો રાજા”ના તારાને ઊગતો જોઈને પૂર્વમાંથી કેટલાક પંડિતો યરુશાલેમ આવ્યા અને પૂછવા લાગ્યા, “નવો જન્મેલો રાજા ક્યાં છે? …અમે તેને પગે લાગવા આવ્યા છે. એ સાંભળીને રાજા હેરોદ તેમ જ બધા યરુશાલેમવાસીઓ ચિંતામાં પડી ગયા.” (માથ્થી ૨: ૧-૩)

બાળ ઈસુના જન્મમાં રાજા હેરોદે એક પ્રતિસ્પર્ધીનો જન્મ જોયો! તેમણે બધા મુખ્ય પુરોહિતો અને શાસ્ત્રીઓને ભેગા કરી જાણ્યું હતું કે, “ખ્રિસ્તનો જન્મ યહૂદિયા પ્રાંતમાં આવેલા બેથલેહેમમાં” છે. પયગંબરોની એ મુજબની ભવિષ્યવાણી હતી. રાજા હેરોદે પોતાને મળેલી માહિતી મુજબ પંડિતોને બેથલેહેમમાં મોકલતાં કહ્યું, “જાઓ, અને એ બાળકની કાળજીથી ભાળ મેળવો. ભાળ મળે એટલે મને ખબર આપો.” પંડિતોએ “તે બાળકને તેનાં માતા મરિયમ પાસે જોયો. તેમણે તેને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યા, અને પોતાની ગાંઠડી છોડીને એક રાજવી બાળકને શોભે એવાં સોનું, ધૂપ અને બોળ ભેટ ધર્યાં.” પછી તેમને મળેલા દૈવી સંકેત મુજબ તેઓ હેરોદને મળ્યા વિના બીજે રસ્તે પોતાના દેશ પાછ ગયા. (જુઓ માથ્થી ૨: ૮-૧૨)

રાજા હેરોદનો પ્રતિભાવ કેવો છે? તેમનો રોષ એકદમ ભભૂકી ઊઠયો. તેમણે પંડિતો અને બીજાઓ પાસેથી મળેલી માહિતી મુજબ બેથલેહેમ અને તેની આસપાસના પ્રદેશમાંના બે વર્ષ અને તેથી નાના બધા છોકરાઓનો વધ કરવાનો હુકમ છોડ્યો.

એટલામાં પોતાને મળેલા દૈવી સંદેશ મુજબ યોસેફ બાળ ઈસુ અને તેનાં માતા મરિયમને લઈને મિસર (ઇજિપ્ત)માં ભાગી ગયા હતા અને હેરોદે કરાવેલી બાળહત્યાઓમાંથી બાળ ઈસુ બચી ગયા. બેથલેહેમ અને આસપાસના પ્રદેશનાં બાળકોની રાજકીય હત્યા ઈસુના જન્મના સમયનો આપણને ખ્યાલ આપે છે. એ નૈતિક અધ:પતનનો સમય હતો. એ સ્વચ્છંદી રાજાશાહીનો સમય હતો. આવા કળિયુગમાં જન્મ લઈને ઈસુએ પૂરવાર કર્યુ છે કે, પોતે શાંતિના દૂત છે, શાંતિદાતા છે.

ઈસુના જીવનના ત્રીસ-ત્રીસ વર્ષ ઈસુ એક સર્વસામાન્ય બાળક, કિશોર અને યુવાન તરીકે, એમનાં માબાપના પ્રીતિપાત્ર વ્યક્તિ તરીકે જીવ્યા. ઈસુની કિશોરાવસ્થા વિશે બાઇબલ કહે છે, “ઈસુ તેમનાં (માબાપના) કહ્યામાં રહ્યા… ઈસુ જ્ઞાનમાં અને ઉંમરમાં વધતા ગયા અને ઈશ્વરના અને માણસોના વધુ ને વધુ પ્રીતિપાત્ર બનતા ગયા.” (લૂક ૨: ૫૧-૫૨)

ઈસુનું આ છૂપું, ગુપ્ત જીવન એમના જાહેરજીવનની, શાંતિના દૂત અને શાંતિદાતા તરીકેના જીવન અને સંદેશની તૈયારી હતી. ઈસુના સમયથી માંડી આજ સુધી સૌ ભલમનસાઈવાળા લોકો ‘શાંતિદૂત’ના પ્રતાપે આંતરિક અને બાહ્ય શાંતિનો અનુભવ કરતા આવ્યા છે.

અંગ્રેજી કવિ અને નિબંધકાર જી. કે. ચેસ્ટરટન (૧૮૭૪-૧૯૩૬)નું એક આનંદનું ગીત (Carol) અહીં પ્રસ્તુત છે. નાનાં બાળકો પણ સમજી શકે એવા આ ગીતનો ભાવાર્થ રજૂ કરું છું:

“બાળ ઈસુ માતાના ખોળામાં સૂએ છે,

એના બધા વાળ પ્રકાશમય છે.

(એ થાકેલીપાકેલી દુનિયા હતી,

અહીં તો બધું બરાબર છે).

બાળ ઈસુ માતાની છાતી પર સૂએ છે,

એના વાળ આકાશના તારાસમા છે.

(એ રાજાઓ કેવા ચાલાક ને કઠોર છે

પણ સાચા બે હૃદયો અહીંયાં છે).

બાળ ઈસુ માતાના હૃદય પર સૂએ છે,

એના વાળ જલતી મશાલસમા છે.

(એ થાકેલીપાકેલી દુનિયા છે

પણ અહીંયા છે દુનિયાની મન:કામના).

બાળ ઈસુ માતાના ઘૂંટણ પર ઊભા છે,

એના વાળ તો મુગટસમા હતા.

અને બધાં ફૂલો એના જ જેવાં છે

અને આકાશના બધા તારાઓએ નીચે નજર કરી છે.”

એ નાતાલને લગતા આ આનંદનું ગીત આપણને બાળ ઈસુ અને એની માતા પાસે લઈ જાય છે. એનું કવિત્વ એની સાદગીમાં છે. કવિ ચેસ્ટરટન આપણને બાળક અને એનાં માતા વિશે કંઈ માહિતી આપતા નથી. પરંતુ બાળ ઈસુના અને આપણી આસપાસની દુનિયાનો ચોક્કસ ખ્યાલ આપે છે. દુનિયામાં અરાજકતા અને અંધાધૂંધી છે.

પણ વચ્ચે છે શાંતિના દૂત! અહીંયા છે દુનિયાની મન:કામના. ખરા હૃદયોની શાંતિ અહીં સૂએ છે! અહીં સમગ્ર દુનિયાની વાત છે. બાળ ઈસુ ફૂલોના પ્રતીક દ્વારા સમગ્ર દુનિયાને પોતા તરફ ખેંચે છે અને સૌને શાંતિ પ્રદાન કરે છે.

છેલ્લે ફાધર આરોગ્યદાસ દાનિયેલની પંક્તિને આધારે બાળ ઈસુની મારી પ્રાર્થના રજૂ કરું છું:

“તું મુજ હૈયે શાંતિ ભરે

તું સૌ હૃદયે શાંતિ ધરે.”

પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારનો ચમત્કાર

આજકાલ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર ફક્ત ભારતમાં જ નહિ, પરંતુ અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને ઇંગ્લેન્ડ જેવા દેશોમાં પણ ચર્ચા અને વાદવિવાદનો વિષય બન્યો છે! ઇન્ડિયામાં નેશનલ કમિશન ફોર વુમેન (રાષ્ટ્રીય મહિલા સમિતિ – NCW) પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર વિધિને નાબૂદ કરવા જણાવે છે. જુલાઈ ૨૭, ૨૦૧૮ના ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા છાપું અને એન.ડી.ટી.વી.ના સમાચાર મુજબ એન.સી. ડબલ્યુ.ના અધ્યક્ષ રેખા શર્માએ કેંદ્ર સરકારને પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની વિધિને દેશમાંથી નિર્મૂળ કરવાની ભલામણ કરી છે!

ઓસ્ટ્રેલિયન કેપિટલ ટેરિટરી (ACT)ના ધારાસ્ભ્યોએ જૂન ૭, ૨૦૧૮માં બધા રાજકિય પક્ષોના ટેકા સાથે એક કાયદો પસાર કર્યો છે. કાયદાની મુખ્ય વાત છે કે, બાળકો સાથેના જાતીય દુર્વ્યવહારનો ગુનો કરનાર પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર સાંભળનાર પુરોહિત ગુનાની કબૂલાત ફરજિયાતપણે સત્તાવાળાઓને જણાવવી જોઈએ અથવા એવા પુરોહિતોને પોલિસની સતામણીનો ભોગ બનવો પડશે!

અમેરિકાના લૂસિયાના રાજ્ય સરકાર તેમ જ ઇંગ્લેન્ડ ધારાસભ્યોનો પણ એક નિર્ણય છે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં સાંભળેલા ગુનાની કબૂલાત ગુપ્ત રાખવાને બદલે ધર્મગુરુએ ગુનેગારની અને એમના ગુનાની કબૂલાત અધિકારીઓને જાણ કરવા જણાવ્યું છે.

પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારનો હાર્દ સમજતા ન હોય એવા લોકો જ આવા કાયદાઓ અને માંગણીઓ કરી શકે છે! પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં શ્રદ્ધાળુ માણસ ખ્રિસ્તના પ્રતિનિધિરૂપ કેથલિક ધર્મગુરુ આગળ પોતાના ગુનાનો એકરાર કરે છે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં કરેલી ગુનાની કબૂલાત પૂરેપૂરી ગુપ્ત છે. કેથલિક ખ્રિસ્તી ધર્મગુરુ પોતાના પ્રાણને ભોગે પણ શ્રદ્ધાળુઓએ એકરાર કરેલા ગુનાની કબૂલાત ગુપ્ત રાખવા બંધાયેલા છે. ધર્મસભાના સખત કાયદાકાનૂન મુજબ ધર્મગુરુ જાણે છે કે, પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્ત વાત પ્રગટ કરવી એટલે જે તે ધર્મગુરુ આપોઆપ ધર્મગુરુ તરીકે, ખ્રિસ્તી તરીકે અને ધર્મસભાના સભ્ય તરીકે પણ રહી શક્તા નથી.

પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર માટે ધર્મગુરુ પાસે જનાર માણસ બરાબર જાણે છે કે, ધર્મગુરુ પોતાના પ્રાણને ભોગે પણ પોતાના ગુનાની કબૂલાત ગુપ્ત રાખશે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર માટે કેથલિક ધર્મગુરુ પાસે આવનાર માણસ પોતાના ગુના માટે દુ:ખી છે અને ફરી એવો ગુનો ન કરવાના દ્રઢ નિર્ણય સાથે પશ્ચાત્તાપી દિલે ગુનાનો એકરાર કરે છે. તેઓ ધર્મગુરુ પાસે પોતાના ગુનાથી દૂર રહેવા યોગ્ય સલાહસૂચનની આશા રાખે છે. સામાન્ય રીતે એવા ગુના કરવા પ્રેરતા લોકોથી અને એવી પરિસ્થિતિથી દૂર રહી અને જરૂર લાગે તો અધિકારીઓ સમક્ષ ગુનાનો એકરાર કરી જાતને સોંપી દેવા ધર્મગુરુ પશ્ચાત્તાપીને સલાહસૂચન આપી શકે છે. પછી ધર્મગુરુ દયાળુ ઈશ્વર પ્રભુને નામે પશ્ચાત્તાપી માણસને માફી અને શાંતિ બક્ષે છે.

પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં પશ્ચાત્તાપી દિલે ધર્મગુરુ પાસે જનાર ગુનેગાર ધર્મગુરુ આગળ પોતાની ઓળખ આપવા બંધાયેલો નથી. પ્રભુ ઈસુને નામે ગુનેગારને માફી આપવામાં ધર્મગુરુને ગુનેગારની ઓળખ જાણવાની પણ જરૂર નથી. છતાં યોગ્ય સલાહસૂચન મેળવવા માટે ગુનેગાર પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં પોતાની ઓળખ ધર્મગુરુને આપી શકે છે, એ અલગ વાત છે.

પ્રભુ ઈસુએ પોતાના શિષ્યોને માફી આપવાનો અધિકાર આપતા કહ્યું હતું, “હું તને ઈશ્વરના રાજ્યની ચાવીઓ સોંપીશ, અને તું જેની જેની પૃથ્વી ઉપર બંધી કરીશ તેની ઈશ્વર તરફથી પણ બંધી કરવામાં આવશે, અને તું જેની જેની પૃથ્વી ઉપર છૂટ આપીશ તેની ઈશ્વર તરફથી પણ છૂટ આપવામાં આવશે” (માથ્થી ૧૬: ૧૯).

આ જ વાત આપણે યોહાનકૃત શુભસંદેશમાં પણ વાંચી શકીએ. ઈસુએ તેમને (શિષ્યોને) કહ્યું, “તમને પવિત્ર આત્માની પ્રાપ્તિ થાઓ. તમે જો કોઈનાં પાપ માફ કરશો તો તે માફ થશે; તમે જો કોઈનાં પાપ ઊભાં રાખશો તો તે ઊભાં રહેશે” (યોહાન ૨૦: ૨૨-૨૩).

પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં ખ્રિસ્તી ધર્મગુરુ ઈસુએ બક્ષેલો આ અધિકાર વાપરે છે. પણ ઈશ્વરની જ દયા દર્શાવી પાપીને માફી આપવાના આ અધિકાર પાછળ જબરજસ્ત બંધન પણ છે. ધર્મગુરુ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા કોઈપણ રીતે, આડકતરી રીતે પણ, કોઈની આગળ પ્રગટ કરી ન શકે, ખુલ્લું પાડી ન શકે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા સાચવવા માટે ધર્મગુરુ પોતાનો પ્રાણ આપી શકે, પણ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્ત કબૂલાત કદી છતી કરી ન શકે. એક દાખલો આપું. ધારો કે, ધર્મગુરુ એમની સલાહ-સમિતિનો એક માણસ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં એમની આગળ એકરાર કરે કે, તેમને દેવળના ભંડારમાંથી સારી રકમની ચોરી કરી છે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં જ ધર્મગુરુ પોતાને લાગે એવાં સલાહસૂચન આપી શકે છે. પરંતુ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની વાત પૂરેપૂરી ગુપ્ત હોવાથી તે પુરોહિત સીધી કે આડકતરી રીતે કોઈ પગલાં ન લઈ શકે.

કેથલિક ખ્રિસ્તી ધર્મસભાના છેલ્લી વીસ સદીના ઇતિહાસમાં આજ સુધી કોઈ ધર્મગુરુએ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા પ્રગટ કરી નથી. પરંતુ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા એટલે પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં એકરાર કરેલા ગુનાની કબૂલાત અધિકારીઓને જણાવવાની ચોખ્ખી ના પાડનાર ધર્મગુરુઓને રિબાવીને મારી નાખ્યાના ઘણા દાખલાઓ ઇતિહાસમાં મળે છે. પાપનો પશ્ચાત્તાપ કરનાર વ્યક્તિનો વિશ્વાસઘાત ન કરનાર અને પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા અખંડ સાચવીને, એના બદલામાં પોતાનો પ્રાણ આપી શહીદ થનાર સંત ધર્મગુરુઓ ધર્મસભામાં છે. તેઓ ધર્મસભાના ગૌરવ છે.

મેં ઇન્ટરનેટમાંથી આવા કેટલાક શહીદ સંતોની માહિતી ભેગી કરી છે. એક, સંત જોન નેપોમુસેન (St. John Nepomucene)નો જન્મ બોહેમિયા એટલે હાલના ઝેક રિપબ્લિક (Czechoslovakia)માં થયો હતો. તેઓ ઝેકની રાજધાની પ્રાગ આર્ચડાયસિસના ખ્રિસ્તી ધર્મગુરુ હતા. તેમણે રાજા વેનચસ્લાઉસની પત્ની બાવરિયાનાં સેફિયા રાણીનો કન્ફેસર (એટલે પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં પશ્ચાત્તાપીનાં પાપની કબૂલાત સાંભળનાર ધર્મગુરુ) હતા. રાજા વેનચસ્લાઉસે એમને રાણીનાં પાપો પોતાની આગળ ખુલ્લાં પાડવાનો હુકમ કર્યો અને પોતાની પત્નીનાં પાપો પોતાને ન જણાવે તો એમને મારી નાખવાની ધમકી આપી. છતાં ધર્મગુરુ નેપોમુસેને પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા કોઈપણ ભોગે પ્રગટ કરવાની ચોખ્ખી ના પાડી. પરિણામે ગુસ્સે ભરાયેલા રાજાએ સંતને રિબાવી રિબાવીને મારી નાખવાનો હુકમ કર્યો. એ શહીદના મૃત શરીરને ઈ.સ.૧૩૯૩માં વલટાવા (Vltava) નદીમાં ફેંકી દેવામાં આવ્યો.

બે, સંત મતેઓ કોરિયા માગલ્લાનેસ (St. Mateo Correa Magallanes) મેક્સિકોમાં ૨૨ જુલાઈ ૧૮૬૬માં જન્મ્યા હતા અને ઈ.સ.૧૮૯૩માં એમને ધર્મગુરુની દીક્ષા મળી હતી. જનરલ એઉલોજિઓ ઓર્ટિઝ હેઠળ મેક્સિકા સૈન્યે ધર્મગુરુ મતેઓને કેદ કર્યા. એના થોડા દિવસ પછી ઠાર કરવાના કેટલાક કેદીઓને પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર માટે જનરલ ઓર્ટિઝે મતેઓને બોલાવ્યા. કેદીઓને પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર આપ્યા પછી જનરલ ઓર્ટિઝે ધર્મગુરુ મતેઓને કેદીઓને એકરાર કરેલાં પાપોની વાત એમની આગળ પ્રગટ કરવા જણાવ્યું. ધર્મગુરુ મતેઓની સ્પષ્ટ નામાટે એમને ઠાર કરવામાં આવ્યા. સંત પોપ જોન પોલ બીજાએ મતેઓ કોરિયાને ૨૦૦૦ મેની ૨૧મીએ સંત શહીદ તરીકે જાહેર કર્યા.

ત્રણ, ઓલ્મેડો રેગુએરા ફેરનાન્ડો વીસમી સદીમાં પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા જાળવવા માટે પોતાનું જીવન અર્પી દેનાર શહીદ છે. સ્પેનના સન્તિયાગો દે કોમ્પોસ્ટેલામાં ૧૮૭૩ જાન્યુઆરીની ૧૦મીએ જન્મેલા ધર્મગુરુ ઓલ્મેડો ફેરનાન્ડોને કપ્પુચિયન સંન્યસ્તસંઘમાં ૧૯૦૪ જુલાઈની ૩૧મીએ દીક્ષા મળી હતી. તેમના સમયની ધાર્મિક સતામણીમાં ધર્મગુરુ ફેરનાન્ડોને કેદ કરવામાં આવ્યા. તેમણે પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર આપેલા પશ્ચાત્તાપી ગુનેગારોનાં પાપ પ્રગટ ન કરવા બદલ કેદમાં જ એમને ખૂબ રિબાવવામાં આવ્યા. છેલ્લે પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા ખુલ્લી ન પાડવાથી એમને ઢોર માર મારીને આખરે ૧૯૩૬ ઓગસ્ટની ૧૨મીએ ગોળીથી વીંધી નાખવામાં આવ્યા.

અહીં મેં ફક્ત પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં કરેલાં પાપની ગુપ્તતા રાખવા બદલ પોતાનું જીવન અર્પી દેનાર ત્રણેક શહીદ સંતોની વાત કરી છે. શ્રદ્ધાળુ ખ્રિસ્તીઓને પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં ધર્મગુરુઓ આગળ પોતાનાં પાપની ગુપ્તતામાં પૂરો વિશ્વાસ છે. એટલે દુનિયાભરના કેથલિક ખ્રિસ્તીઓ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારનો આશરો લઈને પોતાનું જીવન સુધારવા મથતા રહે છે; જીવનમાં શાંતિ અનુભવે છે.

પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા તોડવાની જબરજસ્તી અને બધા જ પ્રકારના અન્ય પ્રયાસ નિષ્ફળ ગયા છે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં પશ્ચાત્તાપી માણસના ગુનાનો એકરાર સાંભળનાર અને એમને ઈશ્વરના નામે પાપમુક્તિ બક્ષનાર કોઈ ખ્રિસ્તી ધર્મગુરુએ વીસ વીસ સદીઓ સુધી કોઈ ગુનેગારનો વિશ્વાસઘાત કર્યો નથી કે, તેમનાં પાપો કોઈપણ રીતે પ્રગટ કર્યા નથી, એ દૈવી શક્તિનો પ્રતાપ છે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારનો એ ચમત્કાર છે.

Changed On: 16-11-2018

Next Change: 01-12-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

પ્રેરણા અને હિંમતનો સ્ત્રોત

યશવંતભાઈની સિદ્વહસ્ત કલમે લખાયેલી પુસ્તિકા “ત્રણ વિરલ ઈસાઈ નારીઓ” વાંચવાથી મને ઘણો લાભ થયો. એ ત્રણેય પાત્રો વિશે જાણવાનો ખૂબ આનંદ મળ્યો. એમાંથી ખૂબ પ્રેરણા મળી. ત્રણેય પાત્રોની જેમ જરૂર પડે ત્યારે સાહસ કરવાની અને મુશ્કેલ સામ્પ્રત પ્રવાહો અને માન્યતાઓ સામે મારા જીવનને આગળ ધપાવવાની હિંમત મળી.

યશવંતભાઈની આ નાની પુસ્તિકામાં પોતપોતાના ક્ષેત્રે અનેક હાડમારીઓ વેઠીને ધ્યેયસિદ્ધિ માટે મથ્યા કરનાર અને સફળતાની ટોચે પહોંચનાર ત્રણ વિરલ મહિલાઓની કથા છે.

પ્રથમ પાત્ર પંડિતા રમાબાઈની વાત મને બાઇબલના એક પાત્રની યાદ દેવડાવે છે. બાઇબલના નવા કરારમાં વાચક્ને મુગ્ધ કરનાર એક સ્ત્રી પાત્ર છે. ઈસુના વખતમાં યહૂદીઓ જેમને અછૂત માનતા એ શમરુન લોકોમાંથી એ સ્ત્રી આવે છે. યહૂદી લોકો શમરુન લોકોથી અને તેમના વિસ્તારમાંથી દૂર રહેતા હતા. દાખલા તરીકે ગાલીલ પ્રાંતથી યરુશાલેમ જવા માટેનો ટૂંકો રસ્તો શમરુન લોકોના ગામથી જતો; પરંતુ યહૂદીઓ શમરુનથી જવાને બદલે યરુશાલેમ જવા માટે પ્રેયા થઈને જવાનો લાંબો રસ્તો પસંદ કરતા!

પણ એક વાર ઈસુ અને એમના શિષ્યો શમરુનથી જતા હતા. રસ્તામાં શમરુનના સૂખાર નામે ગામમાં ‘યાકોબનો કૂવો’ નામે એક પૌરાણિક કૂવો હતો. ઈસુના શિષ્યો ખાવાનું ખરીદવા માટે ગામમાં ગયા ત્યારે મુસાફરીથી થાકેલા ઈસુ એ કૂવા પાસે બેસી રહ્યા. ત્યાં પેલી શમરુનની એક સ્ત્રી આવી. શુભસંદેશકાર યોહાને નોંધ્યું છે તેમ, ઈસુએ તે સ્ત્રી પાસે પાણી માંગ્યું. એક યહૂદી થઈને ઈસુએ એની પાસે કરેલી માગણી તે સ્ત્રીને ખૂબ વિચિત્ર લાગી. કારણ યહૂદીઓ શમરુનના લોકો સાથે વહેવાર રાખતા નહોતા. એ સ્ત્રી સાથેના સંવાદમાં ઈસુએ કહ્યું, “‘મારે ધણી નથી’ એમ તું કહે છે એ સાચું છે, કારણ, તેં પાંચ પાંચ ધણી કર્યા હતા, અને અત્યારે તું જેની સાથે રહે છે એ તારો ધણી નથી. તારું કહેવું તદ્દન સાચું છે.”

ઈસુની આવી બધી વાતોથી પ્રભાવિત થયેલી સ્ત્રી પોતાનો ઘડો ત્યાં કૂવા પર મૂકીને ગામમાં ચાલી ગઈ અને તેણે લોકોને ઈસુની વાત કરી. યોહાનકૃત શુભસંદેશના ચોથા અધ્યાયમાં શમરુનની સ્ત્રીની આ વાત વાંચીને પંડિતા રમાબાઈએ “એ ટેસ્ટીમની” નામની પોતાની આત્મકથામાં નોંધ્યું છે કે, “હું ભાગ્યે જ એ આનંદનો ઉમળકો મારામાં સમાવી શકું કે મારા પૂરતો મર્યાદિત રાખી શકું. મને પેલી શમરુનની બાઈની જેમ લાગે છે કે, પોતાનો ઘડો કૂવા પાસે છોડીને પોતાના ગામમાં પાછી જાઉં અને લોકોને કહું: “આવો, મેં જે જે કર્યું છે તે બધું કહી આપનાર માણસને જોવો હોય તો આવો. એ ખ્રિસ્ત તો નહિ હોય? મેં ૧૮૯૧થી હંમેશા ખ્રિસ્તની સાક્ષી બનવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે; અને અનુભવે હું જાણું છું ખ્રિસ્તી જીવનમાં લોકોને ખ્રિસ્ત વિશે તથા પાપીઓ માટેના અસીમ પ્રેમ વિશે બોલવામાં સૌથી વધારે આનંદ હોય છે.”

પંડિતા રમાબાઈ વિશે જુદાં જુદાં પુસ્તકોમાં વાંચ્યા પછી યશવંતભાઈ જોડે હું સો ટકા સહમત છું કે, “ઓગણીસમી સદીનું હિન્દનું સૌથી નોંધપાત્ર નારીચરિત્ર પંડિતા રમાબાઈનું છે” (પૃ. ૧). છેક જન્મથી પારાવાર મુશ્કેલીઓનો સામનો કરીને અને પોતાના સમાજ અને મૂળ ધર્મ તથા સગાંસંબંધીઓના વિરોધ સામે સતત સામે પ્રવાહે તરતાં રહીને જનજાગૃતિ અને મહિલા-ઉત્કર્ષ માટે રમાબાઈએ કરેલી અનન્ય સેવાને કારણે જ હું એમને ઓગણીસમી સદીની સર્વશ્રેષ્ઠ નારી ગણું છું. એમનું અનન્ય સેવાકાર્ય તેમજ સમગ્ર જીવન બતાવે છે કે, અસંખ્ય યાતનાઓ વચ્ચે સામે તરવા જેવા એમના સેવાકાર્ય પાછળનું પ્રેરક બળ ઈસુ ખ્રિસ્ત પ્રત્યેનો એમનો અસીમ પ્રેમ અને ખ્રિસ્ત પરની એમની અડગ શ્રદ્ધા હતી.

યશવંતભાઈએ અહીં વર્ણવેલ બીજું સ્ત્રીપાત્ર બેગમ સમરૂનું છે. મેં વર્ષો પહેલાં સરધાનાની મારી મુલાકાત વખતે બેગમ સમરૂ વિશે સાંભળ્યું હતું, વાંચ્યું હતું. એમને જાણવાનું મારે માટે એક ખાસ કારણ હતું. એમણે સરધાનાનું ભવ્ય અને વિશાળ દેવળ બંધાવ્યું હતું. ઈસુનાં માતા મરિયમને નામે બંધાવેલું એ દેવળ ફક્ત ઉત્તર પ્રદેશમાં જ નહિ પણ આખા ભારતમાં માતા મરિયમના તીર્થધામ તરીકે ખૂબ જાણીતું છે.

ઇતિહાસની દ્રષ્ટિએ સરધાના ખાતે દેવળ બંધાવવાનું બેગમ સમરૂનું કામ હું નાનુંસૂનું ગણું છું. મારી દ્રષ્ટિએ એમણે કુલ ૬૦ વર્ષ અંગ્રેજો-મરાઠા-શીખ લાલચુઓ સામે પોતાના રાજ્યને સુરક્ષિત રાખ્યું અને અજોડ શાસન કર્યુ, એ જ મોટી વાત છે.

છતાં ગુજરાતમાં ભાગ્યે જ કોઈ બેગમ સમરૂ વિશે જાણે છે કે, એમના વિશે ગુજરાતીમાં કોઈ લખાણ મળે છે. અહીં યશવંતભાઈનું તારણ યોગ્ય જ છે, “વિખ્યાત ઇતિહાસકાર જદુનાથ સરકારે નોંધ્યું છે કે, ઉત્તર-મધ્યકાલીન હિન્દના ઇતિહાસનાં પ્રખરતમ પાત્રોમાં બેગમની ગણના કરવી પડે.” (પૃ. ૨૬).

લેખકે ચીતરે ચીતરેલું ત્રીજું ઈસાઈ સ્ત્રી-પાત્ર કૉર્નેલિયા સોરાબજી છે. યશવંતભાઈએ એમને હિન્દનાં પ્રથમ મહિલા બેરિસ્ટર તરીકે તથા જિંદગીમાં “સખત ગૂંચવાડા અને હૃદયદાહ અને ઝંઝાવાતોમાંથી પસાર થનાર” મૂળ પારસી પરિવારથી ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવનાર વિરલ સ્ત્રી તરીકે ચીતર્યાં છે. પણ ઇતિહાસમાં ભાગ્યે જ કૉર્નેલિયા વિશે નોંધ મળે!

યશવંતભાઈએ નોંધ્યું છે તેમ, સ્ત્રીશિક્ષણનો વિરોધ કરતા સમાજ અને ખુદ પોતાના પરિવાર સાથે સંઘર્ષ કરીને કૉર્નેલિયા “સમગ્ર પશ્ચિમ હિન્દનાં પ્રથમ મહિલા સ્‍નાતક (ગ્રેજ્યુએટ) થયાં” (પૃ. ૨૮). એટલું જ નહિ, કુટુંબ અને સમાજમાં સ્ત્રીઓને વેઠવા પડતા અન્યાય અને જાતજાતની સતામણી સામે લડવા માટે કૉર્નેલિયાએ બેરિસ્ટર બનવાનો નિર્ણય કર્યો. દેશવિદેશમાં અનેક અડચણો અને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરીને કાનૂન ભણવા માટે તેઓ બ્રિટન પહોંચ્યાં. અંગ્રેજોની રૂઢિચુસ્તતા અને ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના વિઘ્નકર્તાઓને ગણકાર્યા વિના કૉર્નેલિયા બેરિસ્ટર બનીને જંપ્યાં.

કૉર્નેલિયા બેરિસ્ટર થયા પછી સોરાબજી પરિવારના શુભેચ્છકોએ ભારતની “આ લાડલી દિકરીને ‘કોટૅ ઓફ વોર્ડઝ’ માટેનાં લેડી લીગલ એડવાઈઝર તરીકેની જગા ગોઠવી આપી” (પૃ. ૩૦). ભારતમાં અંગ્રેજી શાસનની એક અધિકારી, કાયદાની નિષ્ણાત, નિ:સહાય વિધવાઓ તથા જાતજાતનાં અન્યાય અને અનીતિનો ભોગ બનેલી સ્ત્રીઓને ન્યાય અને હક્ક અપાવવા માટે હમદર્દીથી લડનાર તરીકે કૉર્નેલિયાને સારી સફળતા મળી.

કૉર્નેલિયાને રજવાડાંની તરછોડાયેલી રાણીઓ અને ગરીબ માણસ જેવા સૌ હકવંચિત લોકોનાં હામી બનીને એમને ન્યાય અને જરૂરી બધી મદદ કરવા સાથે સામાજિક દૂષણો અને અંધશ્રદ્ધા સામે સામાજિક પરિવર્તન લાવવામાં મથતાં રહ્યાં. આ રીતે સતત ઝઝૂમનાર કૉર્નેલિયા આપણને પ્રેરણા અને આદર્શ પૂરાં પાડે છે.

આવી ત્રણ વિરલ નારીઓ વિશેની યશવંતભાઈની પુસ્તિકા ગુજરાતી વાંચતા સૌ લોકોની અને ખાસ તો આજની યુવા પેઢીની વિરલ સેવા છે. મને ખાતરી છે કે આ પુસ્તિકા વાંચનાર સૌ એનાથી મારી જેમ પ્રભાવિત થશે અને બહોળા વાચક વર્ગ સુધી એને પહોંચાડવામાં ધન્યતા માનશે.

(“ત્રણ વિરલ ઈસાઈ નારીઓ”, યશવંત મહેતા, ગાર્ગી વૈદ્ય, પ્રકાશક: ગુર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય, રતનપોળનાકા સામે, ગાંધી માર્ગ, અમદાવાદ ૩૮૦ ૦૦૧4, નવેમ્બર ૨૦૧૧4, પાનાં : ૫૨, કિંમત: રૂ.૩૫/-)

Changed On: 01-11-2018

Next Change: 16-11-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

એક બળાત્કારનો આરોપ અને કપોલકલ્પિત વાતો

“ફાધર વર્ગીસ, કેરળની પરીસ્થિતિ કેવી છે?” મારા નવા કાર્યાલયમાં જુલાઈ ૨૦૧૮ના એક દિવસે પ્રથમવાર મને મળવા આવેલા એક મિત્રે મને પૂછ્યું.

“અઠવાડિયા સુધીના અવિરત વરસાદ અને પૂરથી કેરળમાં સર્વત્ર વિનાશ અને ભારે જાનહાનિ થયાં છે. વરસાદ અને પૂરે બધા લોકો પર બધેય કેર વર્ષાવ્યો છે. બધા લોકોએ ખૂબ નુકશાન વેઠયું છે,…” મેં કહ્યું.

“ના, ફાધર. હું તો આપને કેરળના એક બિશપ અને સિસ્ટરના મામલા વિષે પૂછું છું.” મારી વાત વચ્ચેથી કાપીને મિત્રે પોતાનો પ્રશ્ન સ્પષ્ટ કર્યો.

“ઓ હો! આપ મૂળ કેરળના બિશપ પર એક સાધ્વીબહેન સિસ્ટરે કરેલા અત્યાચારના આક્ષેપ વિશે પૂછો છો! એના વિશે હું શું કહું? આજકાલ એ મામલા વિશે ટેલિવિઝનો અને છાપાંસામયિકોમાં ઘણુંબધું આવ્યા કરે છે. કોર્ટકચેરીમાં કેસ પણ ચાલે છે. એના વિશે મારી પાસે કોઈ વિશેષ માહિતી નથી,” મેં નિખાલસતાથી કહ્યું.

એ મિત્ર ગયા પછી એમના પ્રશ્ને મને વિચારતો કરી મૂક્યો. એ સિસ્ટર અને બિશપ વચ્ચેની ખરી વાત જાણ્યા વિના લોકો બેફામ બોલે છે, લખે છે. એટલે સિસ્ટરે, બિશપ પર ૧૩ વખત બળાત્કાર કર્યાના આક્ષેપના સંદર્ભમાં હું કેટલીક ચોખ્ખી વાત કરી શકું છું. સૌ પ્રથમ તો આપણને બંને પક્ષો વિશે એમની વાસ્તવિક પરીસ્થિતિ વિશે, જાણવાની જરૂર છે.

બિશપ અને સિસ્ટર બંને મૂળ કેરળનાં છે. પણ હાલ બિશપ પંજાબમાં જલંધર ધર્મપ્રાંતના ધર્માધ્યક્ષ છે. બિશપના પુરોગામી અને જલંધર ધર્મપ્રાંતના પ્રથમ બિશપે સ્થાપેલા એક સાધ્વીસંઘના આ સિસ્ટર એક સભ્ય છે. દરેક સાધ્વીમંડળનાં સભ્યો માટે નીતિનિયમ અને આચારસંહિતાનું બંધારણ હોય છે. સિસ્ટરના ‘સ્થાનિક’ સાધ્વીસંઘનો અંતિમ અધિકારી સ્થાનિક ધર્માધ્યક્ષ એટલે કે જલંધર ધર્માધ્યક્ષ છે.

બિશપ અને સિસ્ટર વચ્ચેનો મામલો જયારે સિસ્ટર જલંધરમાં કાર્યરત હતાં ત્યારનો છે. બંને પ્રભુ ઈસુને આજીવન સમર્પિત વ્યક્તિઓ છે. ખ્રિસ્તી ધર્મમાં સમર્પિત જીવન છે, જેના વિષે લોકો બરાબર જાણતા નથી.

કોઈ ખ્રિસ્તી યુવતી કે યુવક પરિપક્વ નિર્ણય કરીને સમર્પિત જીવનને ભેટે છે. એમાં એક તબીબી ડોક્ટર બનવા માટેની તાલીમ કરતાં વધારે લાંબા ગાળાની તાલીમ એટલે ધ્યાનમનન, પાર્થના અને ત્યાગમય બ્રહ્મચારી જીવનનો અનુભવ કર્યા પછી પ્રભુ ઈસુને પોતાના જીવનના સર્વેસર્વા માને છે અને એમના ચરણે બ્રહ્મચર્ય, આજ્ઞાપાલન અને અપરિગ્રહ (ગરીબાઈ) જેવાં વ્રતો દ્વારા પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે સમર્પી દે છે. યુવાન-યુવતીને મળતી તાલીમ દરમિયાન પોતે ઇચ્છતા ધાર્મિક-સંન્યસ્ત જીવન પોતાને માટે યોગ્ય છે કે નહિ, તે પોતાના જીવન-અનુભવ દ્વારા તપાસે છે.

બીજી બાજુ, ધાર્મિક-સંન્યસ્ત જીવનની તાલીમ આપનાર ઉપરીઓ યુવાન-ઉમેદવારની ચકાસણી કરે છે. બંને ઉમેદવાર અને તેમને તાલીમ આપનાર ઉપરીઓના નિર્ણયમાં સંપસુમેળ હોય ત્યારે એક શુભદિને જાહેર રીતે યુવક કે યુવતી વ્રત લે છે અને આજીવન સમર્પિત જીવનને ભેટે છે. એક સાધ્વી સિસ્ટર આશરે પાંચ-છ વર્ષની તાલીમ પછી વ્રત લે છે. ધર્મગુરુ માટેની તાલીમ વધારે લાંબી છે. એમાં આઠ-દસ વર્ષની કે વધારે સમયની તાલીમ પછી ઉમેદવારને દીક્ષા મળે છે.

વ્રત લેવા, દીક્ષા સ્વીકારવા પાછળ આખરે એક જ કારણ છે, એક જ પરિબળ છે, એક જ શક્તિ છે. તે પ્રેમ છે, પ્રભુ ઈસુ પ્રત્યેનો પ્રેમ. એ પ્રેમથી પ્રેરાઈને જ યુવાન કે યુવતી સંપૂર્ણપણે, દૃઢ નિશ્ચય સાથે પ્રભુ ઈસુને ચરણે પોતાની જાતને સોંપી દે છે. વ્રત કે દીક્ષાની ધાર્મિક વિધિ અને પછીની ઉજવણી એક જ દિવસની વાત છે. પણ વ્રત લેનાર કે દીક્ષા સ્વીકારનાર વ્યકિત બરાબર જાણે છે કે, વ્રત અને દીક્ષા એક જ દિવસની વાત નથી પણ જિંદગીભરના સમર્પણની વાત છે. જીવનભર નિભાવવાની વાત છે. જીવનભર નિભાવવાની પ્રતિબદ્ધ, વચનબદ્ધ જવાબદારી છે.

એ વ્રતધારી કે દીક્ષિત વ્યકિત બરાબર જાણે છે પોતાનું સમર્પિત જીવન જીવવા માટે તેઓ ખુદ પોતાની શક્તિઓ અને ગુણવિશિષ્ટતાઓ  ઉપર નહિ પણ પ્રભુ ઈસુની શક્તિ કે વરદાન ઉપર આધાર રાખવાનો હોય છે. રોજબરોજની પ્રાર્થના, ધ્યાનમનન, ઈશ્વરના શબ્દ (બાઈબલ), સંઘજીવન, વડીલોનું જરૂરી માર્ગદર્શન, નિષ્ઠાભર્યું સેવાકાર્ય, ત્યાગમય જીવન, વગેરે દ્વારા પોતાના સમર્પિત જીવનને વ્યકિત પોષતી રહે છે.

જયારે એક સમર્પિત વ્યકિત દૈનિક પ્રાર્થના, ધ્યાનમનન, ઉપાસના વિધિ, વગેરે બાબતોમાં બેદરકાર બને, પોતાનું સમર્પિત જીવન શિથિલ થવા દે,  ઢીલાઈ પેસવા દે, ત્યારે એમનું સમર્પિત હૃદય ખાલી બનવા માંડે. પરંતુ હૃદય કદી ખાલી રહેતું નથી. જેટલા પ્રમાણમાં એક સમર્પિત વ્યકિતના હૃદય ખાલી થાય પ્રભુ ઈસુના પ્રેમથી વિખૂટું પડે છે, તેટલા પ્રમાણમાં એ હૃદય દુન્યવી, ભૌતિક બાબતોથી ભરાય છે. ભૌતિક બાબતોમાં કોઈ ઉચ્ચ હોદ્દો કે સ્થાનમાન માટેની ઈચ્છા હોય, એ માટેનો પ્રયત્ન હોય, સત્તા અને અધિકાર મેળવવા માટેની લાલસા હોય, સાધનસંપતિ માટેની આસક્તિ હોય, વિજાતીય વ્યકિત પ્રત્યેનું આકર્ષણ હોય – એમ અસંખ્ય બાબતો હોઈ શકે. આવાં બધાં આકર્ષણો સ્વાભાવિક ગણીએ તો પણ એને પોષવામાં, આકર્ષણને તાબે થવામાં, સમર્પિત વ્યક્તિથી નાનીમોટી ભૂલ થાય છે, ઘોર પાપ પણ થઇ શકે છે.

બાઇબલમાં ઈસુના એક શિષ્ય યહૂદાની વાત છે. ઈસુએ પોતાના અંતેવાસી તરીકે પસંદ કરેલી એ વ્યકિત યહૂદા બીજા અગિયાર અન્તેવાસીઓની જેમ પૂરા ત્રણ વર્ષ ઈસુ સાથે ફર્યા, એમના સંદેશા સાંભળ્યા. ઈસુએ કરેલા ચમત્કારોના સાક્ષી બન્યા. ઈસુએ  ભરોસાથી એમની  નાની ટુકડીનાં નાણાંની થેલી એ યહૂદાને સોંપી હતી. થેલીમાંથી નાનીનાની ચોરી કરીને આખરે ત્રીસ ચાંદીના સિક્કા માટે યહૂદા ઈસુને દગો દેનાર શિષ્ય બન્યા!

‘કેરળના મામલા’માં પેલા સાધ્વીબહેન સિસ્ટરને કે જેમની સામે બળાત્કારનો આક્ષેપ થયો છે એ બિશપને કે બંનેને હું ગુનેગાર કહેતો નથી. ઈસુએ કહ્યું છે કે, “કોઈનો ન્યાય તોળશો નહિ, જેથી તમારો પણ ન્યાય નહિ તોળાય” (માથ્થી ૭:૧). પરંતુ અખબારો અને અન્ય સોશિયલ માધ્યમોમાં આવતા અહેવાલોમાંથી મને લાગે છે કે, કંઈક ખોટું તો થયું છે. બંને વચ્ચે અધિકાર અને સત્તાનો પ્રશ્ન ઉભો થયો હશે. બંને વચ્ચે કંઈક અજુગતું મેળવવાની લાલચ હશે. એમાં કોઈનો સ્વાર્થ હશે; એકની કે બંનેની સંડોવણી હશે. બે હાથ વિના તાળી પડાતી નથી.

બિશપ સત્તા પર છે. કોઇપણ ધર્મપ્રાંતમાં બિશપ સર્વેસર્વાં ગણી શકાય. અંગ્રેજીમાં કહેવત છે, Absolute power corrupts absolutely અર્થાત સર્વોચ્ચ સત્તા (માણસને) સંપૂર્ણપણે ભ્રષ્ટ કરે છે. સાધ્વીબહેન યુવતી આદરમાન અને અહોભાવથી બિશપ પાસે ગયાં હશે. એમણે બિશપની નજરમાં વાત્સલ્યભાવ જોયો હશે. પોતાની સાથેનું એમનું વર્તન માન્ય રાખ્યું હશે. આમ, બંને વચ્ચેનો મામલો આજની પરીસ્થિતિ એટલે આક્ષેપ અને પ્રતિઆક્ષેપ સુધી પહોંચી છે. આ બધું તો કાલ્પનિક બાબતો છે. સાચી વાત એ બિશપ કહે છે તેમ ત્રણ જણ જાણે છે: પેલાં સાધ્વીબહેન, બિશપ પોતે અને ઈશ્વર જાણે છે.

હું માનું છું કે, જે કંઈ થાય છે તે આખરે આપણી ભલાઈ માટે થાય છે. હવે સાધ્વીબહેન સિસ્ટર અને બિશપ વચ્ચેનો મામલો કોર્ટમાં છે. બિશપની ધરપકડ થઈ છે. હું ઈચ્છા રાખું છું કે, સત્ય બને તેમ જલ્દી બહાર આવે. ગુનેગાર કે ગુનેગારો પશ્ચાતાપ કરી ત્યાગ-ઉપવાસને રસ્તે પોતાનું જીવન સુધારે. સાત વાર નહિ પણ પોતાના શિષ્યોને સિતેર વખત માફી આપવા સલાહ આપનાર પ્રભુ ઈસુ પશ્ચાતાપી માણસને માફી આપવા તત્પર છે.#

Changed On: 16-10-2018

Next Change: 01-11-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

ઈસુદાસ ક્વેલી: બાઇબલના અનુવાદક ઓલિયો

ફાધર ઈસુદાસ ક્વેલીએ બાઇબલના અનુવાદનું કામ શરૂ કર્યુ એ જ વર્ષે ૧૯૬૪માં હું ઈસુસંઘમાં દાખલ થયો હતો. પરંતુ ફાધર ઈસુદાસ સાથેનો મારો સબંધ હું અમદાવાદ ખાતે સેન્ટ ઝેવિયર્સ કૉલેજમાં ભણતો હતો ત્યારથી શરૂ થાય છે. હું મુંબઈ ખાતે એક વર્ષ માનવવિદ્યાનો એટલે મુખ્યત્વે અંગ્રેજી સાહિત્ય, લૅટિન અને ગ્રીક ભાષાઓનો અભ્યાસ અને ત્યાર બાદ  માઉન્ટ આબુ ખાતે સાધનાભવનમાં એક વર્ષ ગુજરાતી ભાષાના અભ્યાસ પછી જૂન ૧૯૬૮માં કૉલેજમાં દાખલ થયો હતો.

કૉલેજમાં મુખ્ય વિષય તરીકે ગુજરાતી ભાષા પસંદ કરવામાં ફાધર ઈસુદાસનો પ્રભાવ હતો. પ્રથમ વર્ષે હું અને મારા જેવા બ્રધરો ફાધર ઈસુદાસ સાથે પ્રેમલ જ્યોતિમાં રહીને ભણતા હતા. પછી એક વર્ષ અમે કૉલેજ હૉસ્ટેલ અને બહાર રાજહંસ સોસાયટીમાં ભાડાના મકાનમાં રહીને કૉલેજમાં જતા હતા.  પછી કૉલેજમાં ભણતા મારા જેવા બધા બ્રધરો માટે જૂન ૧૯૭૦માં શેફાલી એપાર્ટમેન્ટના ત્રીજા માળના જોડાજોડ બે ફ્લેટમાં રહેવાની સગવડભરી વ્યવસ્થા થઈ. ત્યાં ફાધર ઈસુદાસ ક્વેલી અમારા ઉપરી હતા. ઉપરી કરતાં ફાધર ઈસુદાસ અમારા મોટા ભાઈ તરીકે અમારી સાથે રહેતા હતા.

ફાધર ઈસુદાસનું જીવન જ એમનું ઉપરીપણું હતું. પોતાના અનુવાદના કામ પ્રત્યે એમની અજબગજબની નિષ્ઠા હતી. શેફાલીમાં જ પરમપૂજા અને નાસ્તો કર્યા પછી બરાબર આઠ વાગે તેઓ પોતાનું કામ લઈને બેસી જાય. એમની ટેબલ પાસે ખાસ બનાવેલું એક ફરતું પુસ્તક સ્ટેન્ડ હતું. એમાં વિવિધ ભાષાઓની બાઇબલની નકલો અને ભાષ્યગ્રંથો તથા ચાર-પાંચ ભાષાઓના શબ્દકોશ, વગેરે હતાં. ફાધર ઈસુદાસ કામ પર બરાબર આઠ વાગે બેસે ત્યારે અમારે સમજવાનું કે, કૉલેજમાં સવા આઠના ક્લાસમાં જવાનો સમય થયો છે.

ફાધર ઈસુદાસનો જન્મ ૧૯૩૦, ડિસેમ્બરની ૨૪મી તારીખે સ્પેઇનમાં થયો હતો. થોડા જ દિવસની અંદર એમને ખ્રિસ્તી ધર્મનો મૂળભૂત સંસ્કાર બેપ્ટિઝમ (સ્નાનસંસ્કાર) આપવામાં આવ્યો અને એમનું નામ ‘હેસુસ’ એટલે ઈસુ પાડવામાં આવ્યું. તેઓ ૧૯૪૯માં ઈસુસંઘ નામે સંન્યસ્તસંઘમાં પ્રવેશ્યા અને ૧૯૫૧ વર્ષની ડિસેમ્બર ૨૧મીએ ઇન્ડિયાના મુંબઈ બંદરે ઊતર્યા.

ઈસુસંઘી ઉપરીના જણાવ્યા મુજબ યુવાન હેસુસ ક્વેલીને કર્મભૂમિ તરીકે ગુજરાતમાં મિશન-સેવા કરવાની હતી. એની તૈયારીરૂપે ગુજરાતી ભાષા શીખીને મુંબઈ ખાતે સેન્ટ ઝેવિયર્સ કૉલેજમાં ગુજરાતી અને સંસ્કૃત ભાષાઓ ભણીને મુંબઈ યુનિવર્સીટીમાંથી સ્નાતક થયા. ગુજરાતી સંસ્કૃતિમાં ઊંડા ઉતરેલા બ્રધર હેસુસ ક્વેલી ગુજરાતીકરણમાં ઈસુદાસ નામ અપનાવ્યું. પછી પુરોહિતની તાલિમરૂપે પૂણે ખાતે ફિલોસોફી ભણ્યા અને ઈશ્વર વિદ્યામાં અનુસ્નાતક થયા. ફાધર ઈસુદાસે ૧૯૬૨માં માર્ચની ૨૪મીએ પુરોહિત દીક્ષા લીધી.

ઈસુસંઘની છેલ્લી તાલિમ માટે તેઓ ૧૯૬૩માં તમિલનાડુના શેમ્પગન્નુર ખાતે સિક્રેટ હાર્ટ કૉલેજમાં હતા. તે વખતે જાન્યુઆરી ૧૯૬૪માં ફાધર ઈસુદાસે કદી કલ્પી નહોતી એવી નિમણૂંક તેમણે ઈસુસંઘની સમાચાર-પત્રિકા દ્વારા મળી! ગુજરાતી ભાષાના મૂર્ધન્ય–ભગીરથ અનુવાદક નગીનદાસ પારેખ જોડે અદ્યતન ગુજરાતી ભાષામાં બાઈબલનો અનુવાદ કરવા માટે તેમની નિમણૂંક થઈ છે!

વિવિધ ભાષાઓ શીખવાની ફાધર ઈસુદાસની વિશિષ્ટ ફાવટ હતી. વળી, તમને પોતાની માતૃભાષા સ્પેનિશ સિવાય લૅટિન, ગ્રીક અને હિબ્રૂ ભાષાઓ થોડીઘણી આવડતી હતી. પરંતુ અનુવાદનું કામ એમને ભયજનક લાગ્યું. છતાં ઉપરીએ આપેલ અનુવાદનું અત્યંત કઠીન કામ એમણે ઉત્સાહથી માથે લીધું. તે વખતે તેમને જાણવા મળ્યું કે, ભારતની વિવિધ ભાષાઓમાં બાઇબલનો અનુવાદ કરનાર વિદ્વાન લોકો માટે તમિલનાડુના ઊટ્ટી ખાતે એક આંતરરાષ્ટ્રીય શિબિર યોજાય છે. એક ધાર્મિક ગ્રંથ તરીકેની બાઇબલની વિશિષ્ટતાઓ, અનુવાદના સિદ્ધાંતો, જે ભાષામાં અનુવાદ કરવાના છે તે ભાષાની ખૂબીઓ, અનુવાદમાં નડતા પ્રશ્નો, વગેરે અંગે ત્રણેક મહિનાની તાલિમ શિબિરમાં ભાગ લઈને ફાધર ઈસુદાસ અમદાવાદ પરત આવ્યા અને ૧૯૬૪થી નગીનદાસ પારેખ સાથે અનુવાદના કામમાં ઝંપલાવ્યું.

અનુવાદના કામમાં ફાધર ઈસુદાસની મદદ માટે ફાધર વાલેસ, ફાધર હેરેદરો, ફાધર જોન ખેંગાર અને ફાધર જો લોબોની એક ઈસુસંઘી સમિતિ હતી. સમિતિનું કામ ફાધર ઈસુદાસે નગીનદાસ પારેખ જોડે તૈયાર કરેલા અનુવાદ અંગે પોતાના પ્રતિભાવ, સુધારાવધારાનાં સૂચનો આપવાનું હતું.

ફાધર ઈસુદાસ અને નગીનદાસ પારેખના નિષ્ઠાભર્યા પ્રયત્નથી ૧૯૬૫માં ‘શુભસંદેશ’ શીર્ષક હેઠળ બાઇબલના ઉત્તરાર્ધ ‘નવો કરાર’ના પહેલા પાંચ ગ્રંથનું ગુજરાત સાહિત્ય પ્રકાશ, આણંદ દ્વારા પ્રકાશન થયું. ત્યાર પછી ‘પત્રાવલિ’ના નામથી નવા કરારના બાકીના ગ્રંથોનું પ્રકાશન ૧૯૬૮માં કરવામાં આવ્યું. શુભસંદેશની નવી આવૃત્તિ ૧૯૭૪માં પ્રકાશિત થયા પછી ૧૯૭૬માં પ્રથમ વાર સમગ્ર નવો કરાર સળંગ પુસ્તકરૂપે પ્રગટ થયો.

નવો કરારના પ્રકાશન પછી ફાધર ઈસુદાસ હિબ્રૂ અને અરામેઈક  (Hebrew & Aramaic) ભાષાના સધન અભ્યાસ માટે રોમની ગ્રિગોરીયન યુનિવર્સીટી સાથેના ‘બિબ્લીકુમ’ અને ઇસ્રાયેલના યેરૂશાલેમ ખાતેના ‘બિબ્લીકુમ’માં જઈ આવ્યા. ઈસુના વખતમાં મુખ્ય બે ભાષાઓ હતી. ત્રીજી ભાષા ગ્રીક હતી. ઈસુની તળપદી ભાષા અરામેઈક ભાષાઓમાં લખેલો ગ્રંથ છે.

યેરૂશાલેમથી પરત આવીને ફાધર ઇસુદાસે ફરી જૂના કરારના અનુવાદના કામમાં ઝંપલાવ્યું. જૂના કરારના ત્રણ ગ્રંથો પદ્યમાં છે: યોબનો ગ્રંથ, સર્વોત્તમ ગીત તથા સ્તોત્રસંહિતા. એના અનુવાદ માટે ઈસુદાસે અનુક્રમે નિરંજન ભગત, ચંદ્રકાંત શેઠ અને યૉસેફ મેકવાન જેવા ગુજરાતના સુપ્રસિદ્ધ કવિઓનો સાથસહકાર લીધો. એક દિવસ સર્વોત્તમ ગીતને પદ્યરૂપ આપનાર ચંદ્રકાંત શેઠે એક મુલાકાત વખતે મને કહ્યું, “ફાધર ઈસુદાસ ડોલે ત્યારે સમજવાનું કે મારો અનુવાદ બરાબર છે.”

સેંટ ઝેવિયર્સ કૉલેજના ગુજરાતી સાહિત્યના મારા માનનીય અધ્યાપક આર. આર. પરમારે સમગ્ર બાઇબલનાં શીર્ષકો બાંધ્યાં છે. એટલું જ નહિ પણ અનુવાદની શરૂઆતથી છેલ્લે સુધી ઝીણવટ અને નિષ્ઠાથી આખા બાઇબલનું પ્રૂફવાચન કરીને તેને ક્ષતિરહિત કરવાની જવાબદારી બજાવી છે, તે અહી ખાસ નોંધપાત્ર છે.

અનુવાદના સોળેક વર્ષ દરમિયાન વખતોવખત બાઇબલના વિવિધ અંશોનું પ્રકાશન કરાયું હતું. ‘જૂના કરાર’માં સૌ પ્રથમ સ્વતંત્ર કાવ્યગ્રંથ તરીકે ‘પ્રાચીન સ્તોત્રો’ નામે ‘સ્તોત્રસંહિતા’ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો, પછી સ્તોત્રસંહિતાના સ્વતંત્ર પુસ્તક પણ પ્રકાશિત થયું બંનેની નકલો આજે પણ મારી પાસે છે.

સોળ વર્ષની પ્રતિબદ્ધ જહેમત પછી ૧૯૮૧ માર્ચની ૧૭મીએ પાલડી, અમદાવાદ ખાતે ટાગોર હૉલમાં પ્રતિષ્ઠિત વ્યકિતઓની હાજરીમાં સંપૂર્ણ બાઇબલનું લોકાર્પણ થયું. તે અરસામાં સાર ન્યૂઝનો પ્રથમ અંક ફેબ્રુઆરી ૨૮, ૧૯૮૧માં પ્રથમ સમાચાર તરીકે અદ્યતન ગુજરાતી ભાષામાં સંપૂર્ણ બાઇબલ ટૂંક સમયમાં પ્રકાશિત થવાનું છે એવા ‘એડવાન્સ’ સમાચાર આપ્યા હતા. પછી સાર ન્યૂઝના માર્ચ ૨૧માં અંકમાં સંપૂર્ણ બાઈબલના લોકાર્પણના સમાચાર આપવામાં આવ્યા. ત્યાર પછી આણંદ, વડોદરા અને સુરતમાં પણ જાહેર જનતાની મોટી હાજરીમાં સંપૂર્ણ બાઇબલના લોકાર્પણ સમારંભ થયા. વળી, ટૂંક સમયમાં સંપૂર્ણ બાઇબલના ૧૦,૦૦૦થી વધારે નકલો છાપીને વહેંચવામાં આવી ત્યારે ગુજરાતી બાઇબલ ‘બેસ્ટ સેલ્લર’ તરીકે પણ એક સમાચાર લખ્યા અને સાર ન્યૂઝ દ્વારા સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાના ખ્રિસ્તી સમાચારપત્રો એ સામયિકોમાં આ ગૌરવભર્યા સમાચાર પહોંચાડ્યાનો મને ગર્વ અને આનંદ છે.

બાઇબલ અને બીજા અંગ્રેજી સાહિત્યના અનુવાદ સાથે કર્મિષ્ઠ/કામઢા ફાધર ઈસુદાસ ક્વેલીએ એક યા બીજી જવાબદારીઓ પણ નિષ્ઠાપૂર્વક નિભાવી હતી. પણ એમના બધા જ પ્રકારના કામકાજો અને જવાબદારીઓમાં ગુજરાતી ભાષા અને સંસ્કૃતિ સાથેની એમની પ્રતિબદ્ધતા ખાસ નોંધપાત્ર છે. ફાધર ઈસુદાસ ગુજરાતમાં બધી રીતે એક ગુજરાતી બનીને જીવવામાં માનતા હતા અને એમના હાથ નીચેના બધા યુવાન ઈસુસંઘી બ્રધરોને ગુજરાતી ભાષા અને સંસ્કૃતિમાં પ્રભુત્વ મેળવવા માટે ખુદ પોતાના જીવનથી પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન આપતા હતા. એમનું સહૃદયી માર્ગદર્શન મારા જેવા બધા યુવાન ઈસુસંઘીઓને સર્વદા સ્વીકાર્ય હતું.

પણ આજીવન અનુવાદના કામમાં જ પરોવાઈ રહેનાર ફાધર ઈસુદાસની એક અવિસ્મરણીય સેવા કૅથલિક ખ્રિસ્તી ધર્મની ઉપાસના-વિધિઓનું સંપૂર્ણ ગુજરાતીકરણ છે. ફાધર ઈસુદાસની આગેવાની અને તેમના પ્રયત્નથી આજે દૈનિક અને રવિવારની પરમપૂજામાં વપરાતા ધર્મગ્રંથો, ઉપાસના વિધિમાં વપરાતા પ્રાર્થના-ગ્રંથો શુદ્ધ ગુજરાતી ભાષામાં ઉપલબ્ધ છે. આર. આર. પરમાર સાથે ફાધર ઈસુદાસે “ઉપદેશમાળા” (The Word of God) નામે ચાર દળદાર ગ્રંથોનો અનુવાદ કર્યો છે. દરેક ગ્રંથનાં ૬૦૦-૭૦૦ પાનાં છે. ‘બીજી વેટીકન દસ્તાવેજો” નામે પરિષદના ખ્રિસ્તી ધર્મજનોને ખાસ લાગુ પડે એવા દસ્તાવેજોનું એક દળદાર પુસ્તક પણ ફાધર ઇસુદાસે આર. આર. પરમાર સાથે અનુવાદ કરી પ્રકાશિત કર્યુ છે. વખતોવખત ખ્રિસ્તી કૌટુંબિક માસિક ‘દૂત’માં પણ એમણે મૌલિક પ્રાસંગિક લેખો પ્રકાશિત કર્યા છે.

એક દિવસ ફાધર ઈસુદાસના એક ઈસુસંઘી યુવાન મિત્રે એમના વિવિધ વિષયોનું અગાધ જ્ઞાન, ગુજરાતી ભાષા અને સંસ્કૃતિ પરનું એમનું પ્રભુત્વ તથા એમના લેખાનકલાથી પ્રભાવિત થઈને એમને પૂછ્યું, “ફાધર ઈસુદાસ, સર્જનાત્મક મૌલિક સાહિત્ય પેદા કરવાની આપની પાસે બધી શક્તિઓ અને ક્ષમતા છે. તો આપ કેમ મૌલિક સર્જનાત્મક લેખન-સાહિત્યમાં જંપલાવતા નથી?”

“અનુવાદના કામમાં મૂળ લખાણ પ્રત્યેની વફાદારી ખૂબ મહત્વની છે. એટલે એક અનુવાદ કરવાના મૂળ સાહિત્ય પ્રત્યે વફાદાર રહેવા માટે પોતાની કલ્પનાશક્તિ અને સર્જન-ક્ષમતાનો ત્યાગ કરે છે,” ફાધર ઈસુદાસે  પ્રશ્ન પૂછનાર ફાધર કેઇથ અબ્રાનચેસને કહ્યું.

ફાધર ઈસુદાસની આધ્યાત્મિકતા એમના વ્યકિતત્વનો અવિભાજ્ય ભાગ હતો. રોજની પ્રાર્થના અને ધ્યાનમનનમાં ફાધર ઈસુદાસ મારા જેવા એમની જવાબદારી હેઠળના યુવાન ઈસુસંઘીઓ માટે માર્ગદર્શક અને પ્રેરણારૂપ હતા. એમને સોપેલું  કોઈ પણ કામ સંપૂર્ણપણે કરવામાં તેઓ માનતા હતા. એટલે અમે એમને “સંપૂર્ણ” ફાધર ઈસુદાસ કહેતા.

વાર્ધક્યસહજ માંદગીને કારણે ૮૮ વર્ષની જૈફ ઉમરે ૨૦૧૮ ઓગસ્ટ ૧૬મીએ ફાધર ઈસુદાસનું મૃત્યુ થયું. બીજા દિવસે સવારે વડોદરાના રોઝરી કેથેડ્રલ દેવળમાં યોજાયેલી પરમપૂજા અને અંતિમવિધિમાં આખા ગુજરાતમાંથી ગુજરાતના ત્રણ ધર્માધ્યક્ષો, ઈસુસંઘના ઉપરીઓ સાથે એક હજારથી વધુ લોકો ફાધર ઈસુદાસને અલવિદા કહેવા માટે તથા તેમની અનન્ય સેવા બદલ એમની કદર કરવા તથા એમનો આભાર માનવા ભેગા મળ્યા હતા.

અદ્યતન ગુજરાતીમાં કરેલા બાઈબલની ગુજરાતી અનુવાદ દ્વારા તથા ગુજરાતીકરણના ભાગરૂપે પરમપૂજા અને ઉપાસનાવિધીઓના અન્ય પુસ્તકોના અનુસર્જન દ્વારા, ફાધર ઈસુદાસ, આપ અમારી વચ્ચે અમર બન્યા છો.

#

Changed On: 01-10-2018

Next Change: 16-10-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018