સૌને માટે એક અનુકરણીય દાખલો

પોપ તરીકે ત્યાગપત્ર આપીને પોપ બેનેડિક્ટ સોળમાએ ઇતિહાસ સર્જ્યો છે. કારણ, એમનાં પહેલાં ૧૪૧૫માં નિવૃત્તિ લેનાર પોપ ગ્રેગોરી બારમા છેલ્લા પોપ હતા. પોપ બેનેડિક્ટ સોળમા વિશે કંઇક લખવાનો વિચાર કરું છું ત્યારે મને લાઓ ત્ઝુનું એક અવતરણ યાદ આવે છે.

“બીજાને જાણવામાં બુદ્ધિ છે.

પોતાને જાણવામાં ખરું જ્ઞાન છે.

બીજા ઉપર કાબૂ મેળવવામાં શક્તિ છે.

પોતાની જાત પર કાબૂ મેળવવામાં ખરી સત્તા છે.”

પોપનો હોદ્દો આજીવન ગણાય છે. છેલ્લાં છસો વર્ષમાં પોપ બેનેડિક્ટ સોળમાની જેમ કોઈ પોપે નિવૃત્તિ લીધી નહોતી. પરંતુ પોપ બેનેડિક્ટ સોળમાએ ફેબ્રુઆરીની ૧૧મીએ પોતાને ચૂંટી કાઢનાર કાર્ડિનલોને પત્ર લખીને ફેબ્રુઆરીની ૨૮મીએ પોપના હોદ્દા પરથી પોતાની નિવૃત્તિની જાહેરાત કરી હતી. સમગ્ર વિશ્વને વિસ્મય પમાડનાર ત્યાગપત્રમાં એમણે લખ્યું કે, “વધેલી ઉંમરને કારણે મારી શક્તિઓ (ઈસુના શિષ્ય) સંત પીતરના ઉત્તરાધિકારી તરીકે યોગ્ય જવાબદારીઓ અદા કરવામાં પૂરતી નથી”. પોપ બેનેડિક્ટની ચૂંટણી એપ્રિલ ૧૯, ૨૦૦૫માં ૭૮ વર્ષની ઉંમરે થઈ હતી.

આખી દુનિયા માટે ખાસ તો ખુરસી-પ્રેમીઓ માટે વડાધર્મગુરુ (પોપ) બેનેડિક્ટ સોળમાએ એક અનુકરણીય દાખલો બેસાડ્યો છે. તેમણે ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૩, ૨૮મીએ સાંજે આઠ વાગ્યે (યુરોપિયન સમય મુજબ) ઉંમર અને નબળી તબિયતને કારણે પોતાનો હોદ્દો છોડ્યો છે. દુનિયાભરના એક અબજ વીસ કરોડ (૧.૨ બિલિયન) કૅથલિક ખ્રિસ્તીઓનું આધ્યાત્મિક સર્વોચ્ચ વડપણ અને વૅટિકનની રાજસત્તાનો હોદ્દો છોડવાની ઘટના વિરલમાં વિરલ છે, અસાધારણ છે. ઈસુના પટ્ટ શિષ્ય પીતરના ૨૬૫માં ઉત્તરાધિકારી પોપ બેનેડિક્ટે ફેબ્રુઆરીની નવમીએ પોતાના હોદ્દાનો ત્યાગ કરવાની કરેલી જાહેરાત ખ્રિસ્તીઓ તેમ જ બીજા બધા લોકો માટે પણ આઘાત અને આશ્વર્યજનક હતી.

આ આઘાત અને આશ્વર્યથી મુક્ત રહીને અમુક લોકોએ વડાધર્મગુરુના ત્યાગપત્રના કારણ તરીકે એમના પર કેટલાક આક્ષેપો મૂક્યા છે! બીજાનાં સરાહનીય પગલાંમાં સારું જોઈ કે સારું સમજી ન શકનાર અમુક લોકોનું કહેવું છે કે, પોતાની જવાબદારીથી છટકવા માટે પોતાની સામેના જટિલ પ્રશ્નોથી ભાગવા માટે વડાધર્મગુરુ બેનેડિક્ટે ત્યાગપત્ર આપ્યો છે!

દેખીતી રીતે વડાધર્મગુરુ સામે કેટલાક અટપટા પ્રશ્નો અને પડકારો છે જ. પરંતુ પોતાના ત્યાગપત્રમાં જણાવ્યા મુજબ પોપ બેનેડિક્ટ સોળમાએ પોતાની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિનો સ્વીકાર કરવાનું શાણપણ દાખવ્યું છે. ઇતિહાસ પુરવાર કરે છે કે, કૅથલિક ખ્રિસ્તી ધર્મસભાના સર્વોચ્ચ હોદ્દા પર રહેનાર વડાધર્મગુરુઓએ હાલના જેવા કે એથીય જટિલ પ્રશ્નો અને સમસ્યાઓનો સામનો કર્યો છે. આખી દુનિયામાંથી પસંદ કરેલા કાર્ડિનલો પાસેથી કે એમના દ્વારા સમસ્ત દુનિયામાંથી પોપ કોઈ પણ ક્ષેત્રના પંડિત્મ અને નિષ્ણાતો સેવા લઈ શકે છે.

પણ ૧.૨ બિલિયન કૅથલિક ખ્રિસ્તીઓને તેમ જ યોગ્ય આગેવાની પૂરી પાડવા માટે યોગ્ય શારીરિક, માનસિક તેમજ બૌદ્ધિક શક્તિઓની ખૂબ જરૂર છે. એટલે પોતાની કથળતી જતી તબિયતને ધ્યાનમાં લઈને પોપ બેનેડિક્ટ સોળમાએ પોતાના ત્યાગપત્રમાં જણાવ્યું કે, “ઈશ્વર આગળ ફરી ફરી આત્મનિરીક્ષણ કરીને હું એ તારણ પર આવ્યો છું કે, વધેલી ઉંમરને કારણે મારી નબળી તબિયત સંત પીતરના ઉત્તરાધિકારી તરીકેની સેવા બજાવવા માટે પૂરતી નથી.”

પોપ બેનેડિક્ટની આ સાદી વાતમાં આપણે એમની નિખાલસતા તથા તેમનું ‘ખરું જ્ઞાન’ જોઈ શકીએ. વળી, સ્વાર્થથી મુક્ત રહીને કૅથલિક ધર્મસભાનો સર્વોચ્ચ સત્તાવાળો હોદ્દો છોડવામાં પોપ બેનેડિક્ટે ખુદ પોતાની જાત પર કાબૂ મેળવીને ‘ખરી સત્તા’નું પ્રદર્શન કર્યું છે.

ત્રણેક વર્ષ પહેલાં ૨૦૧૦માં પોપ બેનેડિક્ટ સોળમાએ પત્રકાર પીતર સિવાલ્ડને એક મુલાકાતમાં કહ્યું હતું કે, “જો એક પોપને ખ્યાલ આવે કે પોતાના હોદ્દાની જવાબદારીઓ અદા કરવામાં પોતે શારીરિક રીતે, માનસિક રીતે અને આધ્યાત્મિક રીતે સક્ષમ ન હોય તો પોતાના હોદ્દાનો ત્યાગ કરવાનો એમને હક્ક છે અને અમુક પરિસ્થિતિમાં એ ફરજ પણ બને છે.”

સત્યાસી વર્ષની ઉંમરે પોપ બેનેડિક્ટ સોળમાને પોતાની ક્ષીણ થતી શારીરિક, માનસિક અને બૌદ્ધિક પરિસ્થિતિનો ખ્યાલ આવ્યો. એટલે એમણે ત્યાગપત્રમાં લખ્યું છે તેમ, ઈશ્વર આગળ ખૂબ પ્રાર્થના, ધ્યાનમનન અને આત્મનિરીક્ષણ કર્યા પછી તેમણે પોપના હોદ્દાનો ત્યાગ કરવાનો અસામાન્ય નિર્ણય લીધો છે. પોપ બેનેડિક્ટ સોળમાના આ અસાધારણ પગલામાં આપણે એમની નમ્રતા, નિખાલસતા અને સચ્ચાઈ જોઈ શકીએ. દુનિયાના ૧.૨ અબજ કૅથલિક ખ્રિસ્તીઓના સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક અધિકારીના હોદ્દાનો સ્વેચ્છાએ, કોઈ બાહ્ય દબાણ વિના, ત્યાગ કરવાના નિર્ણયમાં અજોડ માનસિક સ્વતંત્રતા અને દિલનું પ્રમાણિકપણું દેખાય છે.

પોપ તરીકેની ચૂંટણી પહેલાં જોસેફ કાર્ડિનલ રાતસિન્ગરે ઈશ્વરવિદ્યાના પ્રખર પંડિત તરીકે અને જર્મનીના મ્યુનિચ અને ફ્રેઇસિંગ વડા ધર્મપ્રાન્તના આર્ચબિશપ (મહાધર્માધ્યક્ષ) તરીકે નામના કેળવી હતી. એમણે એંસીથી વધારે પુસ્તકો લખ્યાં હતાં. પોપ જોન પૉલ બીજાએ કાર્ડિનલ રાતસિન્ગરને કૅથલિક ખ્રિસ્તી ધર્મની શ્રદ્ધાનું પ્રતિપાદન કરનાર સંગઠનના અધ્યક્ષ નીમ્યા હતા.

લોકો એમને ખ્રિસ્તી ધર્મસભાના સિદ્ધાંતોને રૂઢિચુસ્તપણે વળગી રહેનાર આગેવાન ગણતા હતા. એટલે ૨૦૦૫માં પોપ તરીકે કાર્ડિનલ રાતસિન્ગરની ચૂંટણી થઈ ત્યારે અમુક લોકોએ એમની આગેવાની વિશે શંકાકુશંકાઓ સેવી હતી. પરંતુ છેલ્લાં આઠ વર્ષ દરમિયાન પોપના હોદ્દા પર રહીને બેનેડિક્ટ સોળમા સમગ્ર ખ્રિસ્તી આલમને, અને કહો કે આખા વિશ્વને નૈતિક અને આધ્યાત્મિક આગેવાની આપવામાં મોખરે રહ્યા છે.

આઠ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં પોપ બેનેડિક્ટ સોળમાએ ૨૫ દેશોની મુલાકાત લીધી છે. ઈશ્વર પ્રેમસ્વરૂપ (૨૦૦૬), શ્રદ્ધા દ્વારા મુક્તિ (૨૦૦૭) અને સત્યમાં પ્રેમ કે પરોપકાર (૨૦૦૯) જેવા ત્રણ વૈશ્વિક ખતપત્રો દ્વારા પણ તેમણે સમગ્ર ખ્રિસ્તી જગતને અને દુનિયાને બૌદ્ધિક અને આધ્યાત્મિક આગેવાની પૂરી પાડે છે.

એટલું જ નહિ, પણ ઈસુ વિશે એમના ત્રણ દળદાર ગ્રંથો વિશ્વ-વિખ્યાત છે અને દસેક વૈશ્વિક ભાષાઓમાં ત્રણેય પુસ્તકોની લાખો નકલો વેચાઈ છે. એમાં એમણે ૨૦૦૬માં લખેલા ‘નાસરેથના ઈસુ’ ગ્રંથમાં ઈસુના સ્નાનસંસ્કારથી એમના દિવ્યરૂપદર્શન સુધીની વાત છે. બીજો ગ્રંથ ૨૦૧૧માં બહાર પાડ્યો હતો. એમાં ઈસુના યરુશાલેમ મંદિરમાં પ્રવેશ કરવાથી માંડી એમના પુનરુત્થાન સુધીની વાત છે. એમનો ત્રીજો ગ્રંથ (૨૦૧૨) ઈસુના જ્ન્મ અને બાળપણ વિશે છે.

આવાં વિપુલ અને સત્વશીલ લખાણો સાથે પણ પોપ બેનેડિક્ટ સોળમાએ ધર્મસભાને ખૂબ સક્ષમ આગેવાની પૂરી પાડી છે. એટલું જ નહી પણ કૅથલિક ખ્રિસ્તીઓ અને ભિન્ન ખ્રિસ્તી સંપ્રદાયો કે મંડળો વચ્ચે સારો સંબંધ બાંધવામાં અને એવા સંબંધોને પોષવામાં પોપ બેનેડિક્ટ સોળમા સક્રિય રહ્યા છે. તેમણે બધા ખ્રિસ્તીઓ વચ્ચે એકતા સ્થાપવા તરફ ખાસ ધ્યાન આપ્યું છે. તેઓ ૨૦૦૬માં ઇસ્તંબુલ જઈને ત્યાંના ઓર્થોડોક્સ ખ્રિસ્તીઓના વડા પેટ્રિઆર્ડ બાર્તોલોમિયુને મળ્યા હતા.

વિવિધ ધર્મો વચ્ચે સમજૂતી અને એખલાસ સ્થાપવા માટે પણ તેઓએ ચોક્કસ પગલાં લીધાં છે. રોમમાં તેમ જ જર્મની અને યુ.એસ.એ.ની મુલાકાત દરમિયાન તે દેશોનાં યહૂદી મંદિરો (સિનેગોગ)માં જઈને ધાર્મિક આગેવાનો સાથે સંવાદ અને પ્રાર્થના કરી હતી. તેમણે ઓર્થોડોક્સ ખ્રિસ્તીઓ તેમ જ ઍન્ગ્લિકન ખ્રિસ્તીઓના વડાઓને રોમ ખાતે ધર્માધ્યક્ષોની પરિષદોમાં સંબોધવા માટે બોલાવ્યા છે.

અંતે, પોપ બેનેડિક્ટ સોળમાએ પોપ તરીકે કરેલી છેલ્લી વાતને ધ્યાનમાં લઈએ. ફેબ્રુઆરી ૨૮, ૨૦૧૩મીની સાંજે આઠ વાગ્યે સેન્ટ પીટર્સ પ્રાંગણમાં ભેગા થયેલા હજારો શુભેચ્છકો અને પ્રવાસીઓને સંબોધતાં પોપ બેનેડિક્ટ સોળમાએ કહ્યું, “હવે હું પોપ નથી. હું ફક્ત એક યાત્રાળુ છું. આ ધરતી પરની મારી તીર્થયાત્રાના છેલ્લા તબક્કાની હું શરૂઆત કરું છું.” આમ, જનમેદની આગળ પોતાના પોપ તરીકેનો હોદ્દો છોડતાં પહેલાં પોપ બેનેડિક્ટ સોળમાએ નવા પોપની ચૂંટણી માટે રોમમાં ભેગા થયેલા કાર્ડિનલોને પોતાના માટે અને નવા થનાર પોપ માટે પ્રાર્થના કરવાની વિનંતી કરી હતી અને તેમને વચન આપ્યું હતું કે, પોતે પોતાના ઉત્તરાધિકારી પોપની આમન્યા રાખશે અને તેમની આજ્ઞાધીનતામાં રહેશે.

આજે દુનિયાની અમૂલ્ય જાહેર સેવા બાદ નિવૃત્તિ લેનાર પૂર્વ પોપ બેનેડિક્ટ સોળમા જેવા આગેવાનો અને નેતાઓની જરૂર છે કે, જેઓ પોતાની ક્ષીણ થતી શક્તિઓનો એકરાર કરે અને પોતાના ઉત્તરાધિકારીની આમન્યા રાખીને તેમને બિનશરતી પ્રેમ અને ટેકો જાહેર કરે.

#

Changed on: 16-02-2020

Next Change: 01-03-2020

© Fr Varghese Paul, SJ – 2020

 

 

નીતિ અને નિયમ મારા માટે શું કરી શકે?

હું માનું છું કે, નીતિનાં મૂળ માણસના અંત:કરણમાં પડેલાં છે. માણસ પોતાના અંત:કરણમાં પોતાના ઈશ્વર કે ભગવાન સાથે એકલો હોય છે. કાયદાકાનૂનના મૂળમાં માણસ છે, માણસનો નિર્ણય છે. સામાન્ય રીતે સ્ત્રી-પુરુષો ચર્ચાવિચારણા કરીને (નાગરિક) નિયમ બનાવે છે.

નીતિ અને નૈતિકના મૂળભૂત ખ્યાલો દરેક માણસના અંત:કરણમાં હોય છે. માણસના અંત:કરણમાં રહેલા મૂળભૂત ખ્યાલોને વિકસાવવાની જવાબદારી દરેક માણસની પોતાની હોય છે. એ રીતે માણસ ધાર્મિક રીતે માન્ય હોય અને સામાજિક રીતે સ્વીકાર્ય હોય એવી વિવેકબુદ્ધિને ઘડે છે, આચારવિચારને અપનાવે છે. માણસનું અંત:કરણ, અંત:કરણના મૂળભૂત ખ્યાલો, એની વિવેકબુદ્ધિ – બધું માણસની આંતરિક બાબત છે. તો બીજી બાજુ નિયમ કે કાયદાકાનૂન આંતરિક નહિ પણ બાહ્ય બાબત છે. કાયદાકાનૂન એક માણસને સામાજિક પ્રાણી તરીકે બીજા બધા માણસો અને સમગ્ર પર્યાવરણ સાથે વર્તવા યોગ્ય માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે; એના વાણીવર્તનને નિયંત્રિત કરે છે.

માણસ ઇચ્છે તો નિયમ કે કાયદાકાનૂનથી દૂર જઈ શકે છે.  માણસ માનવસર્જિત નિયમોથી મુક્ત બની શકે છે. પરંતુ કોઈ માણસ નીતિથી એટલે અંત:કરણથી મુક્ત થઈ શકે નહી. માણસમાં જીવન છે ત્યાં સુધી તેણે અંત:કરણને એટલે અંતરાત્માના અવાજને હોંકારો ભરવો પડશે.

હિમાલયની કોઈ ગુફામાં દુનિયાથી અલિપ્ત થઈને કોઈ સાધુસંત એકલાઅટૂલા જીવતા હોય, તો તેવા સાધુસંતને દુનિયાના કોઈ નિયમ લાગુ ન પડે. તે બધા કાયદાકાનૂનથી મુક્ત છે. પરંતુ નીતિ, અંત:કરણ કે અંતરાત્માના અવાજથી તે ક્યાંય દૂર ભાગી ન શકે. તે જ્યાં હોય ત્યાં, હા, તેનામાં જ તેનું અંત:કરણ છે.

આધુનિક માણસ પાસે નીતિ અને નિયમને લગતો એક ચોક્ક્સ દાખલો છે અમેરિકન નિબંધકાર અને કવિ હેન્રી ડેવિડ થોરો (૧૮૧૭-૬૨). તેમણે પોતાના કુટુંબ અને સમાજથી દૂર ગીચ વનમાં એક નદી કિનારે એકલાઅટૂલા રહેવાનો સફળ અખતરો કર્યો. એનું પરિણામ છે એમનું પુસ્તક ‘વાલ્ડન’ એટલે ‘જંગલમાંનું જીવન’.

ફિલસૂફ ફ્રેડ્રિક નિત્શેની એક જાણીતી ઉક્તિ છે કે, “સત્તાઓને નાબૂદ કરવામાં આવી છે, સામાન્ય માણસની નૈતિકતાનો વિજય થયો છે.” મતલબ છે કે, સત્તા ન હોય, કાયદાકાનૂન બતાવનાર કોઈ અધિકારી ન હોય, ત્યારે માણસે ખુદ પોતાની નૈતિકતાને આધારે જીવવાનું હોય છે. નૈતિકતા માણસના સ્વભાવને સ્પર્શે છે. અંગત આચારવિચારને સ્પર્શે છે.  કોઈ એક માણસનાં નૈતિક આચારવિચાર કે વાણીવર્તનને આધારે આપણે કહીએ છીએ કે, “તે સારો માણસ છે” કે “તે ખરાબ માણસ છે.”

ચર્ચાવિચારણા કર્યા પછી માણસે ઘડેલા નિયમ કે કાયદાકાનૂન માણસના અંત:કરણમાં રહેલી નીતિનો ખ્યાલ કે નૈતિક નિયમથી ખૂબ ભિન્ન છે. કારણ, નીતિનો ખ્યાલ કે નૈતિક નિયમ દરેક માણસના અંત:કરણમાં હોય છે. ભગવાનમાં શ્રદ્ધા ધરાવનાર વ્યક્તિ તરીકે હું માનું છું કે, ઈશ્વરે દરેક માણસના અંત:કરણમાં નીતિ કે નૈતિકતાનો ખ્યાલ એના મૂળરૂપમાં રોપ્યો છે. કાયદાકાનૂન તો સત્તામાં હોય એવા કોઈ માણસે કે માણસોએ બનાવેલી બાબત છે. એમાં સત્તામાં રહીને કાયદાકાનૂન ઘડનાર કુટુંબનો વડીલ હોય, રાજ્યનો રાજા હોય કે લોકશાહીમાં ચૂંટાયેલા સાંસદો હોય. સત્તામાં બિરાજમાન લોકો ઘણુંખરું પોતાની સત્તા હેઠળના સૌ માણસોની ભલાઈ માટે નિયમ ઘડે છે અને એનો અમલ કરે ને કરાવે છે.

પોતાના અંત:કરણને અનુસરીને એટલે પોતાના અંતરાત્માના અવાજને અનુસરીને જીવનાર માણસ સુખી છે. તેઓ માનસિક શાંતિ અનુભવે છે. એમનાં મૂલ્યો અને આદર્શો તેમ જ તેમના આચારવિચાર તેમના અંતરાત્માના અવાજને આધીન રહે છે. ભલે, બાહ્ય રીતે તેમને દુ:ખ પડતું હોય, તેમની સતામણી કરવામાં આવે, તોપણ તેઓ આંતરિક રીતે આનંદ અનુભવે છે.

પોતાના આંતરિક અવાજને અનુસરવાના આનંદમાં તેમના પર કરવામાં આવતા અત્યાચારો અને શારીરિક યાતનાઓ તેઓ ખુશીથી વેઠી શકે છે. કારણ, તેઓ પ્રભુ ઈસુ અને ભગવાન બુદ્ધે ચીંધેલા માર્ગે અક્રોધથી ક્રોધને જીતી શકે છે, ભલાઈથી બૂરાઈને જીતી શકે છે, શત્રુ ઉપર પ્રેમ રાખી શકે છે, રંજાડનાર માટે દુઆ માગી શકે છે.

એથી ઊલટું, બીજાને ખુશ કરવા માટે કે કોઈ બાહ્ય દુ:ખોથી અને સતામણીથી બચવા માટે પોતાના અંત:કરણને છેતરતા હોય, કે અંતરાત્માના અવાજ સાથે વિશ્વાસઘાત કરતા હોય, તો તેવા માણસો દિલની શાંતિ અનુભવી શકતા નથી. જાણીજોઈને કરેલી છેતરપિંડી અને વિશ્વાસઘાત માણસને કદાચ બાહ્ય લાભ મેળવી આપશે. પરંતુ એના અંતરાત્માનો અવાજ એને જોડામાં પેસી ગયેલી કાંકરીની જેમ સતત ખટકશે. મનદુ:ખ એને ઘેરી વળશે. ‘મેં ખોટું કર્યું, ‘મેં વિશ્વાસઘાત કર્યો’, એવા વિચારથી માણસ હેરાનપરેશાન થશે. અંત:કરણની વિરુદ્ધ જનાર આવા માણસો કદી શાંતિથી ઊંઘી ન શકે. જે માણસનું અંત:કરણ પવિત્ર છે, જે માણસ પોતાના અંતરાત્માના અવાજને અનુસરે છે તેઓ ગમે તે વિકટ પરિસ્થિતિમાં આંતરિક શાંતિ અનુભવશે, માનસિક સુખથી જીવી શકશે.

છેલ્લે હું માનું છું કે, માનવસર્જિત બધા કાયદાકાનૂનો માણસની નીતિ કે નૈતિકતાને અનુરૂપ હોવા જોઈએ. નીતિ અને નિયમ વચ્ચેનો સુમેળ માણસને સુખ અને શાંતિ બક્ષે છે.

#

Changed on: 01-02-2020

Next Change: 16-02-2020

© Fr Varghese Paul, SJ – 2020

 

 

મૃત્યુદંડને જાકારો આપો

એક વાર મુરબ્બી મિત્ર લેખક – બાળસાહિત્યકાર શ્રી યશવન્ત મહેતા અને કવિ તથા બાળસાહિત્યકાર યોસેફ મેકવાન મારી ગાડીમાં સાથે આવ્યા. હું ગાડી ચલાવતો હતો. યશવન્તભાઈએ અમને બંનેને વારાફરતી પ્રશ્ન કર્યો, “ફાધર, તમે ફાંસીની સજામાં માનો છો?” “યોસેફભાઈ, તમે મૃત્યુદંડમાં માનો છો?” અમારા નકારાત્મક જવાબથી અને મૃત્યુદંડ સામેના વિરોધથી યશવન્તભાઈને સંતોષ થયો. એટલે એમણે જણાવ્યું કે, તેઓ પોતે પણ મૃત્યુદંડનો સખત વિરોધ કરનાર છે. વળી, તેમણે જણાવ્યું કે, તેમણે દૈનિક “ગુજરાત ટુડે”ના તેમના સ્તંભ ‘સહચિંતન’માં સળંગ નવ અઠવાડિયા સુધી ‘મૃત્યુદંડ: એક ચર્ચા’ શીર્ષકથી મૃત્યુદંડનાં ભિન્નભિન્ન પાસાં અને દલીલોનું નિરૂપણ કર્યું છે.

એના થોડા દિવસ પછી અમે – યોસેફભાઈ અને હું – યશવન્તભાઈના પંચોતેરમા જ્ન્મદિવસે એમના ઘરે શુભેચ્છા પાઠવવા પહોંચી ગયા. પ્રેમ અને મિત્રતાના પ્રતીકરૂપે અમે ગુલાબનાં ફૂલ લઈને એમને ‘સરપ્રાઇઝ’ આપવા માટે વહેલી સવારે એમના ઘરનો દરવાજો ખખડાવ્યો. પણ યશવન્તભાઈએ “મૃત્યુદંડ-એક ચર્ચા”ની સુંદર પુસ્તિકા ભેટમાં આપીને અમને ‘સરપ્રાઈઝ’ આપી દીધું! યજ્ઞ પ્રકાશને ‘વિજ્ઞાન પોથી’ની પાંચમી પુસ્તિકા તરીકે પ્રકાશિત કરેલી સુંદર પુસ્તિકા જોતાં અમને સાનંદાશ્વર્ય થયું.

ફાંસી માટેના દોરડાનો ગાળિયો અને કલામય અક્ષરોથી ‘મૃત્યુદંડ-એક ચર્ચા’નું રંગીન મુખપૃષ્ઠ આકર્ષક છે. એનાં આઠ પ્રકરણોમાં યશવન્તભાઈએ મૃત્યુદંડ અને ફાંસી કે વીજળી-ખુરસીની સજાનાં લગભગ બધાં પાસાંઓની ચર્ચા-વિચારણા કરી છે.

પ્રથમ પ્રકરણ ‘ચારેબાજુ ચર્ચા માત્ર ફાંસીની!”માં યશવન્તભાઈએ દેશભરમાં ચાલેલીમૃત્યુદંડ અને ફાંસીની સજાની ચર્ચાને વાચા આપી છે. એમાં, એક બાજુ આંતકવાદીઓને ફાંસીની સજા આપવા કેસરિયા લોકોની ઉતાવળ અને સરકાર પર દબાણની વાત છે. તો બીજી બાજુ માનવતાવાદી હોય, ન્યાયવાદી હોય, રેશનાલિસ્ટ હોય, એવા અનેક લોકોએ કરેલી મૃત્યુદંડ અને ફાંસીના વિરોધની વાત છે. એમાં મૃત્યુદંડની શિક્ષામાં માનવતા નથી, એ વાત સાથે નિર્દોષ માનવીઓને ફાંસીની ખોટી સજા થયાના ઐતિહાસિક દાખલાઓ પણ છે.

‘કેવી કંપાવનારી છે આ સજા!’ નામના બીજા પ્રકરણમાં યશવન્તભાઈ સ્પષ્ટ કહે છે કે, “મોતની સજા અને એમાં ફાંસીની સજા મોત નિપજાવવાની એક અતિ ક્રૂર, ઠંડા કલેજાની, ગણતરીપૂર્વકની અને કંપાવનારી રીત છે” (પૃ.૧૦). ફાંસીની પ્રક્રિયાની ઝીણી ને લાંબી વિગતો કંપાવનારી હોવાથી ખુદ લેખકે વાચકોની ક્ષમા માગી છે અને કહ્યું છે, “અમારો હેતુ એક જ છે : તમારા દિલમાં આ ભયંકર પ્રથા સામે આક્રોશ પેદા કરવો” (પૃ.૧૨).

પ્રકરણ ત્રણનું શીર્ષક ‘૧૪૦ જેટલા દેશોમાં મૃત્યુદંડ નથી’ સૂચવે છે તેમ મૃત્યુદંડ નાબૂદ કરેલા ૧૪૦ દેશોની વાત સાથે મૃત્યુદંડ અમલમાં હોવા છતાં ૫૮ રાષ્ટ્રોમાં છેલ્લાં વીસ વર્ષ દરમિયાન ૩૦ જેટલાં રાષ્ટ્રોએ કોઈ ગુનેગારને મૃત્યુદંડ ન આપ્યાની વાત પણ છે. દુનિયાના મોટા ભાગના દેશોમાંથી મૃત્યુદંડને દેશવટો આપવામાં આવ્યો છે. પણ લેખક નોંધે છે કે, “સંસ્કૃતપણાનો દાવો કરતા ભારતમાં આદિમ સંસ્કારના વારસારૂપ આ દંડ હજુ નાબૂદ નથી થયો તે શોચનીય હકીકત છે” (પૃ.૧૬).

‘બળાત્કાર બદલ મૃત્યુદંડ’ શીર્ષકવાળા ચોથા પ્રકરણમાં યશવન્તભાઈએ નોંધ્યું છે કે, રાજધાની દિલ્હીમાં ‘નિર્ભયા’ પરના ક્રૂર બળાત્કાર પછી ‘બળાત્કારીઓને ફાંસીની માગણી સર્વત્ર થઈ છે. આ સંદર્ભમાં લેખક કહે છે કે, “બળાત્કાર બદલ મૃત્યુદંડની જોગવાઈનો વિરોધ કરવાનાં તો ખૂબ વાજબી અને માનવતાપૂર્ણ કારણો છે” (પૃ. ૨૦).

”માનવપ્રાણ હરવાની રીતો આ અનેક’ નામનું પાંચમું પ્રકરણ ખૂબ માહિતીપ્રધાન છે. એમાં ગુનેગારોને જુદા જુદા દેશોમાં ભિન્નભિન્ન સમયે મૃત્યુ આપવાની વિવિધ રીતોની માહિતી છે. છેલ્લે લેખકે તારણ કર્યું છે કે, “મૃત્યુદંડ સ્વયં એક અમાનવીય ચીજ છે” (પૃ. ૨૬).

છઠ્ઠા પ્રકરણમાં, શીર્ષક જણાવે છે તેમ, યશવન્તભાઈએ સચોટ અને અણીશુદ્ધ દાખલાદલીલથી પૂરવાર કર્યું છે કે “રાજ્ય જીવ આપતું નથી; રાજ્ય જીવ હરી ન શકે” (પૃ.૨૭). એમાં મૃત્યુદંડની તરફેણ કરતા લોકોની દલીલો સામે લેખકે મૃત્યુદંડના વિરોધનાં માનવતાભર્યાં કારણો પણ આપ્યાં છે.

મારી ર્દષ્ટિએ બળાત્કાર કે ત્રાસવાદી ગુના માટે મૃત્યુદંડનો નાશ પોકારતા દરેક માણસે વાંચવું જોઈએ એવું પ્રકરણ છે “બે ખૂન બરાબર શૂન્ય ખૂન?”. એ સાતમા પ્રકરણમાં યશવન્તભાઈએ ગાંધીજી, વિનોવા ભાવે, જયપ્રકાશ નારાયણ વગેરે રાજકીય નેતાઓ તેમ જ ઇટલીના સીઝર બેકેરિયા, ફ્રાન્સના આર્થ કોબેસલર જેવા ચિંતકો તથા જેઠમલાણી, યશવંતરાય વી, ચંદ્રચૂડ અને વી. આર. કૃષ્ણ ઐયર જેવા ન્યાયવિદોના મતો ટાંક્યા છે. એને આધારે છેલ્લે લેખક કહે છે કે, ઘોર અપરાધ કરતા ગુનેગારોને મૃત્યુદંડ દેવાને બદલે “વર્ષોનાં વર્ષો સુધી કારાવાસની ભીંતો સાથે માથાં પછાડીને પસ્તાવો કરવા દેવો, એ અમારે મન વધારે આકરી સજા છે” (પૃ. ૩૫).

છેલ્લા આઠમા પ્રકરણ ‘મોતનો ખેલ’ જોવાની મજા!’માં યશવન્તભાઈએ મૃત્યુદંડ વિશેની વિખ્યાત સર્જક આલ્ફ્રેડ હિચકોક દ્વારા સંપાદિત એક વાર્તાસંગ્રહમાંથી ‘મારા પુત્રે પૂછેલો પ્રશ્ન’ નામે એક વાર્તા આપી છે. વાર્તા અને પુસ્તિકાને અંતે લેખકે પોતાની પુસ્તિકાનો સારાંશ એક જ વાક્યમાં આપતાં કહ્યું છે કે, “મૃત્યુદંડને અસ્વીકાર્ય ગણવો એ માનવતાનો તકાજો છે.”

યશવન્તભાઈની સાદી અને સરળ શૈલી તથા દાખલા-દલીલવાળી પ્રેરક રજૂઆત ‘મૃત્યુદંડ – એક ચર્ચા’ના વાચકોમાં ચોક્ક્સ પ્રકારનું પરિવર્તન લાવી શકે છે. મૃત્યુદંડની તરફેણ કરનાર લોકો મૃત્યુદંડ પ્રત્યેની પોતાની ર્દષ્ટિ તથા વલણ તપાસવા પ્રેરાશે અને મૃત્યુદંડનો વિરોધ કરનાર તરીકે પરિવર્તન પામી શકે છે. તો મૃત્યુદંડનો વિરોધ કરનાર લોકો પોતાની માન્યતાઓમાં વધુ ર્દઢ બનીને બીજાઓને પોતાના પક્ષમાં  આકર્ષવા પ્રેરાશે. ટૂંકમાં મૃત્યુદંડ એટલે સુસંસ્કૃત ગણાતા ભારતની અણધડ સજા. હું માનું છું કે, ભારતમાંથી તેમજ સમગ્ર દુનિયામાંથી મૃત્યુદંડને જાકારો આપવાનો સમય આ યુગને અતિક્રમી રહ્યો છે.

આજે ફક્ત ‘સુસંસ્કૃત’ કહેવાતા ભારતભરમાંથી જ નહિ પણ સમગ્ર વિશ્વમાંથી મૃત્યુદંડની નાબૂદી કરવા માટે એક ચળવળ ચલાવવાની જરૂર છે. એમાં મને ખાતરી છે કે યશવન્તભાઈની પુસ્તિકા ‘મૃત્યુદંડ – એક ચર્ચા’ જરૂરી પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન પૂરાં પાડશે.

#

Changed on: 16-01-2020

Next Change: 01-02-2020

© Fr Varghese Paul, SJ – 2020

સાલ મુબારક – સુખી રહો, પ્રસન્ન રહો

નવા વર્ષે આપણે ‘સાલ-મુબારક’ કહીને એકબીજાને સલામ કરીએ છીએ. શુભેચ્છા પાઠવીએ છીએ. પણ આ અભિનંદન કે શુભેચ્છાથી આપણે શું ઇચ્છીએ છીએ? બીજાને ‘સાલ-મુબારક’ કહીને આપણે ઇચ્છીએ છીએ કે, તે માણસનું આખું વર્ષ સુખમય નીવડે. સમગ્ર નવા વર્ષ દરમિયાન તે ખુશ રહે. પ્રસન્ન રહે. પરમસુખને માર્ગે ચાલે.

એક પૌરાણિક કથા છે કે, બ્રહ્માએ માણસને પરમસુખમાં સર્જ્યો છે. પણ માણસે પરમસુખનો દુરુપયોગ કર્યો. એટલે બ્રહ્માએ માણસ પાસેથી પરમસુખ લઈને ક્યાંક સંતાડવાનું નક્કી કર્યું. પણ પરમસુખ સંતાડવું ક્યાં? ધરતીના ઊંડાણમાં પરમસુખને દાટવાનો વિચાર કર્યો તો બ્રહ્માને લાગ્યું કે, માણસ ધરતીની ખોદાખોદ કરીને પરમસુખ શોધી કાઢશે. પછી બ્રહ્માને લાગ્યું કે, પરમસુખને પોતે સાગરના ઊંડાણમાં સંતાડશે. પણ હવે તો માણસે સાગરના પેટાળની પણ શોધખોળ કરવા માંડી છે. તો સાગર પણ માણસની મોહમાયાથી સુરક્ષિત નથી.

અંતે બ્રહ્માએ નક્કી કર્યા મુજબ ખુદ માણસના હૃદયના ઊંડાણમાં પરમસુખને સંતાડી દીધું. બ્રહ્માએ વિચાર્યું કે, હવે માણસના અંતરતમમાં, માણસની છેક અંદર સંતાડેલું પરમસુખ શોધી કાઢવું હોય તો માણસે જાતનો ત્યાગ કરવો પડશે. જાતનો ભોગ કરવો પડશે. દેખીતી રીતે માણસના છેક ઊંડાણમાં રહેલા પરમસુખનો માણસ દુરુપયોગ કરી ન શકે. માણસે પોતાની જાતના ઊંડાણમાં પહોંચવા માટે યોગ્ય મનોવૃત્તિ કેળવવી પડશે. સાચું વલણ અપનાવવું પડશે. જરૂરી શિસ્ત પાળવી પડશે. જાતનો ત્યાગ કરવાની જરૂર છે. જાતનો ભોગ આપવાની તૈયારી જોઈએ.

આ નવા વર્ષે આપણે યોગ્ય મનોવૃત્તિ કેળવીને પરમસુખને માર્ગે ચાલવા મથીએ. મારી દ્રષ્ટિએ પરમસુખને માર્ગે ચાલવા માટે પાંચ પાંખડીવાળાં ઘણાં પુષ્પોની જેમ અહીં પાંચ પગલાં નોંધું છું.

પ્રથમ પગલું – આભારની લાગણી. આપણે ઘણી વાર આપણી પાસે આ નથી, તે નથી, એની ચિંતા કરીએ છીએ. પણ જૉન સ્ટુઅર્ટ મિલ કહે છે તેમ, “સુખ ઈચ્છાઓને સીમિત કરવામાં છે, તેને તૃપ્ત કરવાની કોશિશ કરવામાં નહિ.” એટલે નકામી ચિંતા કરવાને બદલે આપણે આપણી પાસ જે છે તેનો વિચાર કરીને તેને માટે લાગતાવળગતા બધા માણસોનો અને અંતે સર્વનિયંતા ભગવાનનો શ્રદ્ધાથી અને લાગણીથી આભાર માનીએ. આપણને જીવન આપવામાં અને આપણે આજે જે સ્થિતિમાં છીએ એ સ્થિતિમાં પહોંચાડવામાં આપણાં માબાપ અને સગાસંબંધીઓ તથા મિત્રોથી માંડી કેટલા બધા લોકોની મહેનત અને શુભકામનાઓ છે!

આપણા જીવનને ઘડનાર એકેક માણસ અને એકેક બાબતનો આભાર માનવા બેસીએ તો આપણને લાગશે કે આપણું આખું જીવન ટૂંકું પડશે. પણ ઓછામાં ઓછું આપણા ઘરમાં આપણી સાથે રહેતા હોય, આપણા કાર્યાલયમાં કે અન્ય જીવનક્ષેત્રે આપણા સંપર્કમાં આવતા હોય, આપણને કામે આવતા હોય, આપણાં કામનો લાભ મેળવતા હોય એવા બધા લોકોને આભારની લાગણીથી યાદ કરી સીધી કે આડકતરી રીતે આપણા દૈનિક જીવનને સ્પર્શતા હોય એવા દરેક માણસનો અને સર્જન અને નિયંતા ભગવાનનો આભાર માનીએ. આપણા દિલમાં આભારની આ લાગણી રાખતા હોઈએ, અને એને પોષતા હોઈએ તો આપણે પરમસુખના માર્ગે હોઈશું. એ પરમસુખને માર્ગે બીજાને ધિક્કારવા અને નિંદા કરવા માટે આપણી પાસે મનોવૃતિ અને સમય ન હોય.

બીજું પગલું – કદરની ભાવના. આપણા જીવનમાં, આપણી આસપાસ કદર કરવા જેવા ઘણા માણસો અને ઘણી બાબતો છે. આપણા સંપર્કમાં આવતા દરેક માણસમાં કદર કરવા જેવું કંઈક ને કંઈક તો હશે જ. તમે ઉતાવળમાં હો કે કામમાં ખૂબ વ્યસ્ત હો ત્યારે તમારી આગળ હાથ લંબાવતી ભિક્ષુક બાઈને જોઈને તમે શો પ્રતિભાવ આપશો? તમે તેને ધિક્કારશો? એને હડધૂત કરશો? કે તમારી પાસે નિઃસહાયપણે હાથ લંબાવવાની એની નમ્રતાની કદર કરશો? તમારી પાસે જે નથી તે ફુરસદ એની પાસે છે, એ વાતની તમે કદર કરશો? ભગવાને તમને આપેલી સાધનસંપત્તિથી બે-પાંચ રૂપિયા આપવાની અને તમારી ઉદારતા વ્યક્ત કરવાની તક આપવા માટે તમે એની કદર કરી શકશો?

આપણા જીવનમાં કદરની ભાવના કેળવવા અને પોષવા માટે ભગવાન રોજેરોજ આપણને અસંખ્ય તકો આપે છે. તો સૌ પ્રથમ આપણે ભગવાન પ્રત્યે કદરની ભાવના રાખીએ. રોજ સવારના સૂર્યપ્રકાશ અને તડકા છાંયડામાં, સમગ્ર પર્યાવરણમાં, આખી ચેતન-અચેતન સૃષ્ટિમાં ભગવાનનો ચહેરો નિહાળીને આપણા જીવનમાં કદરની ભાવના રાખતા હોઈએ તો આપણે પરમસુખના માર્ગે હોઈશું.

ત્રીજું પગલું – આનંદનું વલણ. ફ્રેન્ચ નવલકથાકાર માર્સેલ પૃસ્ટે (Marcel Proost) કહ્યું છે કે, “આનંદ શરીર માટે હિતાવહ છે પણ મનની શક્તિઓને વિકસાવનાર તો દુઃખ છે.” મોટા ભાગના માણસો જાણ્યેઅજાણ્યે પોતાનું દુ:ખ મનમાં વાગોળ્યા કરે. ચિંતા કરે. માણસના જીવનમાં દુ:ખ કરતાં સુખ વાગોળવા માટે વધારે બાબતો હોય તો પણ માણસ પોતાના દુ:ખનો જ વિચાર કર્યા કરે અને આનંદદાયક બાબતોની અવગણના કરે. એને કોઈ મહત્વ ન આપે.

નવા વર્ષે કોઈ દુ:ખ હોય તો તેનો યોગ્ય ઉકેલ શોધવા સાથે સભાનપણે જીવનના સુખ અને આનંદદાયક બાબતોનો વિચાર કરવાની વૃત્તિ કેળવીએ. આપણને આનંદ આપનાર મિત્રો, સંબંધીઓ, ઓળખીતા-પાળખીતાઓ સૌ માણસોનો વિચાર કરીને આનંદ માણીએ. આનંદ આપનાર પ્રસંગો અને અનુભવોને યાદ કરીએ. આનંદમય શોખમાં રાચીએ. આમ, દૈનિક જીવનનાં દુ:ખો અને હાડમારીઓ વચ્ચે હંમેશાં આનંદમાં રહેવાની ટેવ પાડીએ.

ચોથું પગલું – સંબંધોની લહાણી. અંગ્રેજી કવિ જોન ડન (૧૫૭૩-૧૬૩૧)ના એક કાવ્યમાં એક જાણીતું અવતરણ છે: “માણસ ટાપુ નથી; દરેક માણસ (યુરોપ) ખંડનો એક ટુકડો છે. સમગ્રપણાનો એક ભાગ છે.” માણસ એકલો જીવી ન શકે. એટલે આપણે કહીએ છીએ કે, માણસ એક સામાજિક પ્રાણી છે. બીજા માણસો સાથેના સંબંધમાં માણસનો ઉછેર અને વિકાસ થાય છે.

માણસના જન્મથી ભગવાને એને સંબંધમાં જ મૂક્યો છે. માબાપ સાથેનો સંબંધ. ભાઈબહેનો સાથેનો સંબંધ. કુટુંબ-કબીલા સાથેનો સંબંધ. સગાસંબંધીઓ સાથેનો સંબંધ. મિત્રો અને ઓળખીતા-પાળખીતા લોકો સાથેનો સંબંધ. આડોશ-પડોશીઓ સાથેનો સંબંધ. આમ, અનેક સંબંધોમાં માણસના જીવનનો મેળ છે. વળી આપણને સમયસંયોગ અને નોકરીધંધા પ્રમાણે નવા નવા સંબંધો બાંધવાની તક મળ્યા કરે છે. આપણો પ્રયત્ન હંમેશાં જૂના સંબંધોને પોષવા અને નવા નવા સંબંધો બાંધવા તરફ હોવાની જરૂર છે. અંગ્રેજીમાં એક કહેવત છે, “તમારું આયુષ્ય તમે બનાવેલા મિત્રોથી ગણો, વર્ષોથી નહિ.”

પાંચમું પગલું – હકારાત્મક વૃત્તિ. હકારાત્મક વૃત્તિ કે રચનાત્મક દ્રષ્ટિ માણસને આપત્તિઓ, મુશ્કેલીઓ અને અપ્રિય બાબતો મધ્યે પણ જીવનની સમતુલા બક્ષે છે અને એને શાણો રાખે છે. હંમેશાં આનંદમાં રહેવા હકારાત્મક વૃત્તિ માણસને મદદરૂપ છે.

બાઇબલના નવા કરારમાં પાઉલ નામે એક અજોડ પાત્ર છે. તેઓ ઈસુના અનુયાયીઓની સતામણી કરનારમાંથી ઈસુ અને એમના સંદેશની ઘોષણા કરનારાઓમાં મોખરે રહ્યા છે. એમાં એમને પારાવાર દુઃખો વેઠવાં પડ્યાં છે. તેમણે ઈસુના સંદેશની ઘોષણા કરવા બદલ યહૂદીઓને હાથે ઓગણચાલીસ ફટકા ખાધા છે. ત્રણ ત્રણ વાર દંડાનો માર સહ્યો છે. એક વાર પથ્થરમારો વેઠ્યો છે. ત્રણ ત્રણ વાર એમનાં વહાણ ભાંગી જવાથી ભરદરિયે એક દહાડો ને રાત કાઢવાં પડ્યાં છે. (જુઓ ૨ કરિંથ ૧૧: ૨૩-૨૬). આમ, ઈસુ અને એમના સંદેશનો પ્રચાર કરવામાં અને યાતનાઓ વચ્ચે પીછેહઠ કરવાને બદલે એ બધી બાબતોને હકારાત્મક કે રચનાત્મક દ્રષ્ટિથી પાઉલ જોતા હતા. એટલે તેઓ ફિલિપ્પીના ધર્મસંઘ પરના પત્રમાં કહે છે, “ભાઈઓ, હું ઈચ્છું છું કે, મને જે કંઈ વીત્યું છે તેનાથી શુભસંદેશનું કાર્ય આગળ જ વધ્યું છે, એ તમે સમજો” (ફિલિ. ૧: ૧૨).

અત્યંત કપરી પરિસ્થિતિમાં પણ પાઉલે હકારાત્મક વૃત્તિ રાખીને પોતાના જીવનની સમતુલતા જાળવી રાખી છે. પાઉલનો દાખલો બતાવે છે કે, આપણા માટે પણ ગમે તે પરિસ્થિતિમાં હકારાત્મક વલણ શક્ય છે. તો, યોગ્ય મનોવૃત્તિ કેળવીને આપણા જીવનને આ નવા વર્ષે પરમસુખના માર્ગે વાળીએ.

છેલ્લે, નવા વર્ષને ધ્યાનમાં રાખીને લખેલા આ લેખની પૂર્ણાહૂતિ યોગ્ય જીવનદ્રષ્ટિ રાખીને પરમસુખ માણતા એક માછીમારની વાતથી કરીએ.

મારા એક સંબંધીએ અમેરિકાથી ઈ-મેલ દ્વારા મોકલેલી પ્રસ્તુત વાર્તા કે પ્રસંગકથામાં ધંધોવેપાર કરતા એક મોટા વેપારી અને એક માછીમારની વાત છે. એ વેપારી બપોર પછી દરિયા કિનારે લટાર મારવા નીકળ્યા. ત્યાં તેમણે એક માછીમારને પોતાની હોડી પાસે બિન્દાસ્તપણે આરામ કરતો જોયો. દરિયા કિનારે પોતાની હોડીનો ટેકો લઈને સૂતેલા માછીમારને પેલા વેપારીએ પૂછ્યું, “માછલી પકડવાના આ સમયમાં તું કેમ તારી જાળ દરિયામાં નાખીને માછલી પકડતો નથી?”

ધનિક વેપારીને સીધોસાદો જવાબ આપતાં માછીમારે કહ્યું, “અત્યારે હું દરિયામાં જાળ નાખતો નથી. કારણ, આજને માટે મેં પૂરતી માછલી પકડી લીધી છે.”

“પણ તું કેમ વધારે માછલી પકડતો નથી?”

વેપારીના પ્રશ્નથી માછીમારને નવાઈ લાગી. એટલે એણે સામે પ્રશ્ન કર્યો, “વધારે માછલી પકડીને મારે શું કરવાનું છે?”

વેપારીએ કહ્યું કે, “વધારે માછલી પકડીને તું વધારે નાણાં કમાઈ શકીશ. વધારે નાણાં કમાઈને તું હોડી માટે મોટર લાવી શકે છે અને તું નવી જાળ પણ ખરીદી શકે છે. પછી તું ઊંડા દરિયામાં દૂર જઈને વધારે માછલી પકડી શકે છે. તું નવી મોટરબોટ પણ લાવી શકે. આ રીતે તું યોજનાબદ્ધ પદ્ધતિથી વધારે માછલી પકડીને મારી જેમ ધનિક માણસ બની શકે છે.”

ધનિક વેપારીની વાતથી પેલો માછીમાર ખાસ પ્રભાવિત ના થયો. એટલે તેણે વેપારીને ફરી પૂછ્યું, “નવી મોટરબોટ અને નવી જાળથી વધારે માછલી પકડીને વધુ નાણાં કમાયા પછી શું?”

“પછી શું”ના પ્રશ્નથી ધનિક વેપારી અકળાયા. છતાં તેમણે ધીરજથી માછીમારને કહ્યું, “પછી તો તું શાંતિથી બેસીને એશઆરામ કરી શકે છે.”

ફરી સાવ સીધો જવાબ આપતાં માછીમારે કહ્યું, “પણ એ તો અત્યારેય હું કરી રહ્યો છું ને?”

વેપારી નિરુત્તર થઈ ગયા. માછીમાર આળસુ નહોતો. એણે પોતાના કુટુંબ અને સમાજમાં ખુશીથી જીવવા જેટલી માછલી પકડી હતી. સુખી જીવન ગાળવા માટે પૂરતી મહેનત કરી હતી. તે વધુ ને વધુ નાણાં ભેગાં કરવાની મોહમાયામાં પડ્યો નહોતો. પણ યોગ્ય જીવનદ્રષ્ટિથી તે પરમસુખને માર્ગે જીવન ગાળતો હતો.

#

Changed on: 01-01-2020

Next Change: 16-01-2020

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2020

 

ઈશ્વર જે જુએ છે તે તમે જુઓ છો?

હું ૧૯૭૫ જાન્યુઆરીના પ્રથમ અઠવાડિયે એટલે નાતાલના ઋતુકાળમાં રોમ થઈને લંડન પહોંચ્યો હતો. પરદેશની મારી એ પ્રથમ યાત્રા હતી. બરફની વર્ષા અને કડકડતી ઠંડી જ નહિ પણ બધું જ મારે માટે નવું હતું. પણ રોજ સવારે અંગ્રેજીમાં થતી ઉપાસનાવિધિથી હું ટેવાયેલો હતો. ભાષા બદલાય પણ લૅટિન ક્રમ મુજબની ઉપાસનાવિધિ આખી દુનિયામાં પ્રચલિત છે. પરંતુ અંગ્રેજીમાં નાતાલ દરમિયાન ગવાતું એક લોકપ્રિય ગીત મારે માટે નવું હતું. એ ગીત નાતાલના સંદર્ભમાં મને યાદ આવ્યું. ઈન્ટરનેટમાંથી એ ગીત વિશે આપણે જાણવા જેવી કેટલીક રસપ્રદ માહિતી પણ મને મળી. ખૂબ સાદા લાગતા ગીતમાં સમાયેલ ઊંડી અનુભૂતિ અને વિચાર વૈભવ સમજવા જેવાં છે.

એક યુગલ નામે નોયલ રેગની અને ગ્લોરિયા ષાઈન રસ્તે ચાલતાં હતાં ત્યારે તેમને એક દ્રશ્ય જોયું. બે સ્ત્રીઓ પોતાના નાનાં બાળકને બાબાગાડીમાં બેસાડીને ચાલતી હતી. બંને નાનાં બાળકો એકબીજાને જોઈને હસતાં હતાં અને હાવભાવની ભાષાથી એકબીજાને કંઈક કહેતાં હતાં. ઓક્ટોબર ૧૯૬૨નો સમય હતો. ટૂંક સમયમાં આવનાર નાતાલના સંદર્ભમાં એક નાતાલગીત લખવા માટે નોયલ રેગનીને નિયુક્તિ મળી હતી. પણ સમય તો ખૂબ ખરાબ અને ભયાનક હતો. Cuban Missile Crisisનો સમય હતો. રશિયાએ અમેરિકા સામે ક્યુબાના કિનારે ખૂબ રહસ્યમય રીતે અણુનાશક મિસાઈલ ખડી કરી હતી. અમેરિકાને એ મારક અણુ હથિયારનો ખ્યાલ આવ્યો ત્યારે અમેરિકાના તે વખતના પ્રમુખ જોન એફ. કેનેડીએ રશિયાને અમુક નિશ્ચિત સમયની અંદર ક્યુબાથી અણુ હથિયાર ખસેડી લેવાનો અંતિમ પ્રસ્તાવ (ultimatum) આપ્યો હતો.

આખી દુનિયા તે વખતની બંને મહાસત્તાઓ વચ્ચે યુદ્ધ થશે કે શાંતિ સ્થપાશે એની ચિંતામાં હતી! જાપાનના હિરોશિમા અને નાગાસાકી નગરોમાં પડેલા અણુબોમ્બનાં ભયંકર દ્રશ્યો બધાના માનસપટ પર ઉપસી આવતાં હતાં. એ સંદર્ભમાં દેવદૂત સમાં બે નાનાં બાળકોનું સ્મિત તથા તેમના હાવભાવની ભાષા જોઈને રેગની કહે છે કે, એમના અસ્વસ્થ મનમાં શાંતિની અનુભૂતિ થઈ. તેમણે ગમાણમાં જોવા મળતા ઘેટાનું નાનું બચ્ચું અને ભરવાડના બાળકનું દ્રશ્ય પોતાના માનસપટ પર જોયું. અને પછી પોતાની પત્ની ગ્લોરિયા ષાઈન જોડે નાતાલનું નવું ગીત રચ્યું: “હું જે સાંભળું છું તે તમે સાંભળો છો?” પ્રસ્તુત કાવ્યનો મેં અછંદ પદ્યમાં ભાવાનુવાદ કર્યો છે:

રાતના પવને ઘેટાનાં બચ્ચાંને કહ્યું,

જે હું જોઉં છું તે તું જુએ છે?

નાનું બચ્ચું ઊંચા આકાશમાં

જે હું જોઉં છું તે તું જુએ છે?

એક તારો, એક તારો.

સમડીની જેવી લાંબી પૂંછડીથી

સમડીની જેવી લાંબી પૂંછડીથી

રાતમાં તે નાચે છે.

ઘેટાના નાના બચ્ચાએ ભરવાડના છોકરાને કહ્યું,

હું જે સાંભળું છું તે તું સાંભળે છે?

ભરવાડના છોકરા, આકાશની આરપાર

રણકારતો મધુર અવાજ

હું જે સાંભળું છું તે તું સાંભળે છે?

એક ગીત, એક ગીત

વૃક્ષો ઉપર ખૂબ ઊંચાઈએ

સાગર જેવો પ્રચંડ સૂર

સાગર જેવો પ્રચંડ સૂર.

ભરવાડના છોકરાએ શક્તિશાળી રાજાને કહ્યું,

હું જે જાણું છું તે તમે જાણો છો?

મહેલમાં રહેનાર શક્તિશાળી રાજા

હું જે જાણું છું તે તમે જાણો છો?

એક બાળક, એક બાળક

ઠંડીમાં થરથરે છે.

આપણે એના માટે સોનું અને ચાંદી લાવીએ

આપણે એના માટે સોનું અને ચાંદી લાવીએ

રાજાએ સમગ્ર સામ્રાજ્યના લોકોને કહ્યું,

હું જે કહું તે સાંભળો

લોકોને સર્વત્ર શાંતિ મળે

તે માટે પ્રાર્થના કરો

હું જે કહું તે સાંભળો

એક બાળક, એક બાળક

રાતમાં ઊંઘે છે.

તે આપણા માટે ભલાઈ અને પ્રકાશ લાવશે

તે આપણા માટે ભલાઈ અને પ્રકાશ લાવશે

તે આપણા માટે ભલાઈ અને પ્રકાશ લાવશે.

ક્યુબાના કિનારે અત્યંત રહસ્યમય રીતે સ્થાપેલા અણુઆયુધના કારણે બે મહાસત્તાઓ અમેરિકા અને રશિયા વચ્ચે અણુયુદ્ધનાં વાદળાં ખોરંભાયાં હતાં ત્યારે નાતાલગીત રચનાર નોયલ રેગની અને ગ્લોરિયા ષાઈન યુવાન યુગલે આપણને બેથલેહેમમાં જન્મેલા બાળ ઈસુ આગળ શાંતિ માટે પ્રાર્થના કરવા અનુરોધ કરે છે.

ગમાણમાં સૂતેલા બાળ ઈસુ આગળ શાંતિ માટે પ્રાર્થના કરવા સાથે આપણી જાતને  નાતાલગીતના સંદર્ભમાં કેટલાક પ્રશ્નો પૂછીએ.

“દેવદૂતોએ ભરવાડો આગળ ગીત ગાયું હતું કે, “પરમધામમાં ઈશ્વરનો મહિમા, પૃથ્વી ઉપર પ્રીતિપાત્ર માણસોમાં શાંતિ!” આ ગીત સાંભળીને ગમાણમાં આવેલા પેલા ભરવાડના બાળકે જે જોયું તે હું જોઉં છું? ભરવાડના બાળકે ગમાણમાં બાળ ઈસુ સાથે બેઠેલાં માતા મરિયમને જે કહ્યું હતું તે હું સાંભળું છું? ભરવાડનું બાળક મહેલમાં રહેનાર શક્તિશાળી રાજાને પૂછે છે, ગમાણના બાળક વિશે જે હું જાણું છું તે આપ જાણો છો? ભરવાડનું બાળક આજે આપણને પૂછે છે, બેથલેહેમના બાળક વિશે જે હું જાણું તે તમે જાણો છો?”

દૂરથી લાંબી મજલ કાપીને આવેલા પંડિતો કે રાજાઓએ ગમાણમાં સૂતેલા બાળ ઈસુ આગળ સોનું, ધૂપ અને બોળ દ્વારા પોતાની જાતનું સમર્પણ કર્યું તે રાજાઓ આપણને પૂછે છે, અમે જે સોનું, ધૂપ અને બોળ દ્વારા પોતાની જાતનું સમર્પણ કર્યું તેવું સમર્પણ તમે કરો છો?

છેલ્લે, ગમાણમાં સૂતેલા બાળ ઈસુ આગળ આ નાતાલગીત વારંવાર ગાઈને ખાતરી રાખીએ કે, તે આપણા માટે ભલાઈ અને પ્રકાશ લાવશે. નાતાલ ભલાઈ અને પ્રકાશનું પર્વ છે. શ્રદ્ધા અને આશાનો તહેવાર છે. સૌને આનંદી નાતાલ.

#

Changed on: 16-12-2019

Next Change: 01-01-2020

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2019

 

એક વૈશ્વિક નીડર આગેવાનનાં પગલે

દુનિયાભરની કૅથલિક ખ્રિસ્તી આલમના આધ્યાત્મિક વડા તરીકે પોપ ફ્રાન્સિસની ચૂંટણીથી એક નવા યુગનો આરંભ થયો છે. નાનકડા રાષ્ટ્ર વૅટિકનના વડા તરીકે પણ ૧૩-૦૩-૨૦૧૩માં પોપ ફ્રાન્સિસની વરણી થયા પછી કેવળ ખ્રિસ્તીઓ જ નહિ પણ સમગ્ર દુનિયા પોપ ફ્રાન્સિસની આધ્યાત્મિક, નૈતિક અને ધાર્મિક આગેવાનીની કદર કરતી આવી છે. એટલે પોપ ફ્રાન્સિસની આગેવાનીના પ્રથમ વર્ષે જ ‘ટાઈમ’ સામયિકે એમને “મૅન ઑફ ધ ઈયર” (વર્ષની સૌથી પ્રખ્યાત વ્યક્તિ) તરીકે ઓળખાવ્યા છે.

છેલ્લાં પાંચ વર્ષ દરમિયાન ફક્ત ખ્રિસ્તી આલમ જ નહિ પણ સમગ્ર દુનિયા પોપ ફ્રાન્સિસની વાતો કાન દઈને સાંભળે છે. વૈશ્વિક પર્યાવરણના પ્રશ્નો, દેશવિદેશના સ્થળાંતરિત થયેલી પ્રજાની સમસ્યાઓ તથા આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષો કે આધુનિક માણસના વૈયક્તિક, કૌટુંબિક અને સામાજિક તથા ધાર્મિક પ્રશ્નો અંગે પોપ ફ્રાન્સિસની વાતો સમગ્ર દુનિયાની ધ્યાન ખેંચે છે. એટલે લોકો એમની સાદગીભરી પણ નીડર આગેવાનીની કદર કરે છે.

આવા સંદર્ભમાં “પોપ  ફ્રાન્સિસ – એ મૅન ઑફ હિસ વર્ડ” (પોપ  ફ્રાન્સિસ – પોતાના વાંચનનો માણસ) નામે એક દસ્તાવેજી ફિલ્મ ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ) વૈશ્વિક નિરીક્ષણના સૌ પોતાનું ધ્યાન ખેંચે છે. ફિલ્મના નિર્માતા વીમ વેન્ડર્સ (Wim Wenders)ને કોઈએ ‘નામ કે વાસ્તે’ ખ્રિસ્તી તરીકે ઓળખાવ્યા છે. પણ તેઓ પ્રયોગશીલ ફિલ્મ નિર્માતા તરીકે ખાસ જાણીતા છે.

“પોપ ફ્રાન્સિસ – એ મૅન ઑફ હિસ વર્ડ” ફિલ્મ બનાવવા માટે વેન્ડર્સે  લાંબો સમય એક યા બીજી રીતે પોપ સાથે રહીને જાણે સહપ્રવાસી બન્યા છે. પોપ ફ્રાન્સિસે ફિલ્મના નિર્માતાને પરવાનગી અને પૂરો સાથસહકાર આપ્યાં છે. વેન્ડર્સે જાણે પોપ ફ્રાન્સિસના દૈનિક જીવનના એક સહયાત્રી રહીને આ દસ્તાવેજી ચલચિત્રનું નિર્માણ કર્યું છે. એમાં નિર્માતાએ ધર્મ અને દુનિયાના પ્રશ્નો વિશે પૂછેલા અનેક પ્રશ્નનો પોપ ફ્રાન્સિસ સચોટ જવાબ આપે છે.

પોપ ફ્રાન્સિસ રોજેરોજ દેશવિદેશનાં જાતજાતના અને ભાતભાતના લોકોને મળે છે. તેમનું સાદું જીવન, નિખાલસ વર્તન તથા અઘરા લાગતા પ્રશ્નો અંગે પણ સ્વાભાવિક વાતો ફિલ્મના પ્રેક્ષકોને જાણે ફિલ્મમાં મંત્રમુગ્ધ રાખે છે! ફિલ્મમાં પોપનું કોઈ વિશેષ વસ્ત્રાભૂષણ નથી. કોઈ ‘મેકઅપ’ નથી પણ સહજતા છે. પોપ ફ્રાન્સિસ જેમ છે તેમ, ફિલ્મના કેમેરા પોતાને અનુસરે છે એનો ખ્યાલ પણ રાખતા નથી. તેમનું જીવન તેઓ પોતાની સ્વભાવગત સાદગીથી આગળ વધારે છે. એમને લગતી બધી બાબતો પારદર્શક છે. કોઈ કૃત્રિમતા કે દેખાવ નથી. સાદા જીવન અને ઉચ્ચ વિચારનો જાણે પર્યાય હોય એ રીતે પોપ ફ્રાન્સિસને આપણે દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં મળીએ છીએ.

“પોપ ફ્રાન્સિસ – એ મૅન ઑફ હિસ વર્ડ” ફિલ્મની ઘણી ટ્રેલરો – એટલે પ્રસ્તુત ફિલ્મની જાહેરાત માટેની ટૂંકી ફિલ્મ (ટ્રેલર) યુ-ટ્યૂબમાં છે. એમની એકેક ટૂંકી ફિલ્મ ખૂબ અસરકારક રીતે પ્રેક્ષકના મનમાં લાંબો સમય રમ્યા કરે છે. ટૂંકા ગાળામાં પોપ ફ્રાન્સિસ અંગેની કેટલીક નાની ફિલ્મોની પ્રેક્ષકગણની સંખ્યા લાખો ઉપર પહોંચી ગઈ છે!

દેખીતી રીતે આ દસ્તાવેજી ફિલ્મનું મુખ્ય પાત્ર કે ફિલ્મનો હીરો પોપ ફ્રાન્સિસ પોતે છે. એમાં નિર્માતા વેન્ડર્સે પોપ ફ્રાન્સિસના જીવનની પ્રાર્થના, કપડાંલત્તા જેવી ખૂબ અંગત બાબતોની પણ નોંધ લીધી છે! વળી, દ્રશ્યો અને પ્રસંગો સતત બદલાતાં રહે છે. ફિલ્મના ટ્રેલરમાં બતાવેલા પ્રસંગો એટલા બધા રસપ્રદ છે કે, પ્રેક્ષકને ફિલ્મની અંદરની ટૂંકી ફિલ્મ ફરી ને ફરી જોવી ગમે છે.

આખી ફિલ્મમાં મને વિશેષ આકર્ષનાર કેટલીક બાબતો છે. જુદા જુદા પ્રસંગે મળતા નાનામોટા માણસો સાથેનું પોપ ફ્રાન્સિસનું મિલન ખાસ નોંધનીય છે. પોપ ફ્રાન્સિસ દરેક વ્યક્તિને એવી રીતે મળે છે, સાથે સંવાદ કરે છે કે, જાણી આખી દુનિયામાં જે તે માણસ અને તેઓ પોતે એકલા જ હોય! મેં પ્રસ્તુત ફિલ્મની કેટલીક ટ્રેલરો બે-ત્રણ વાર જોઈ છે.

પોપ ફ્રાન્સિસ અંગેની આ દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં નિર્માતા વેન્ડર્સ કહે છે તેમ, આ પ્રકારની સામાન્ય દસ્તાવેજી ફિલ્મોની જેમ પ્રસ્તુત ફિલ્મમાં પોપનું જીવનચરિત્ર નથી. પણ પ્રસ્તુત ફિલ્મના કેન્દ્રસ્થાને પોપ ફ્રાન્સિસના વિચારો અને એમના સંદેશાને જ મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. ટ્રેલરમાં એક મોટી મેદની આગળ પોપ ફ્રાન્સિસ કહે છે કે, “આપણે ઘણુંબધું કરવાનું છે; પણ આપણે સાથે કરીશું.”

“પોપ ફ્રાન્સિસ – એ મૅન ઑફ હિસ વર્ડ” ફિલ્મ એના નામ પ્રમાણે ખુદ પોપ ફ્રાન્સિસ વિશે છે. એમાં પોપ ફ્રાન્સિસ જ મુખ્ય પાત્ર છે, ફિલ્મના ‘હીરો’ છે. છતાં એમાં ક્યાંય ‘હું પણું’ નથી. પોપ ફ્રાન્સિસ પોપ તરીકે ચૂંટાઈ આવ્યા તે પહેલાં તેઓ કૅથલિક ખ્રિસ્તી ધર્મસભામાં ‘ઈસુસંઘ’ નામે એક સંન્યસ્તસંઘના સભ્ય હતા. ઈસુસંઘના એક પ્રખ્યાત વડા ઉપરી (Superior General) ફાધર પીતર અરૂપ્પેએ દરેક સભ્યને ઈસુની જેમ બીજાને માટે થઈને જીવવાની હાકલ કરી હતી. ફાધર અરૂપ્પેની આ વાત પોપ ફ્રાન્સિસે પોતાનાં આચારવિચારમાં સો ટકા ઉતારી છે.

પોપ ફ્રાન્સિસે પોતાનો હોદ્દો સ્વીકારવા સાથે એક ક્રાન્તિકારી સંત ફ્રાન્સિસનું નામ સ્વીકારીને પૂરવાર કર્યું છે કે, તેઓ એક સુધારાવાદી પોપ છે. અંગ્રેજીમાં કહેવત છે કે, “ચેરિટી બિગીન્સ એટ હોમ.” મતલબ કે, માણસનાં દાનધર્મ પોતાના ઘરથી શરુ થાય છે. પોપ ફ્રાન્સિસે મધ્યકાલીન ધર્મસભામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન લાવનાર સંત ફ્રાન્સિસનું નામ ધારણ કર્યું અને સાથે સંત ફ્રાન્સિસની જેમ ધર્મસભાની અંદરથી સુધારાનું કામ હાથ ધર્યું છે.

સૌ પ્રથમ તેમને સમગ્ર ધર્મસભાના આધ્યાત્મિક સત્તાના કેન્દ્રસમા વૅટિકનનાં રૂઢિચુસ્ત કાર્યાલયોમાં પરિવર્તન લાવવા માટે દુનિયાભરની ધર્મસભાના વરિષ્ઠ સભાસદો (Cardinals)માંથી વરિષ્ઠ સભાસદોને પસંદ કરી ધર્મસભાના સુધારા માટે એક ઉચ્ચ કક્ષાની સમિતિ નીમી. એ સમિતિની ભલામણો મુજબ પોપ ફ્રાન્સિસ ખ્રિસ્તી ધર્મસભામાં સતત સુધારાનાં પગલાં લઈ રહ્યા છે. એમાં પરંપરાગત રૂઢિઓ અને રીતરિવાજોને વળગી રહેનાર લોકો તથા સુધારાના હિમાયતીઓ વચ્ચેના સંઘર્ષથી ડર્યા વિના પોપ ફ્રાન્સિસ નીડરતાથી જરૂરી પગલાં લઈ રહ્યા છે. એટલે સ્વાભાવિક રીતે પોપ ફ્રાન્સિસના ટેકેદારો અને સુધારાના વિરોધીઓ હોય એવા રૂઢિચુસ્ત લોકો વચ્ચે સંઘર્ષ છે. પણ આવા કોઈ સંઘર્ષથી પણ ડર્યા વિના પોપ ફ્રાન્સિસ નીડરપણે પોતાના નિર્ધારિત રસ્તે ચાલ્યા કરે છે.

પોપ ફ્રાન્સિસ કૅથલિક ખ્રિસ્તીઓના વડાધર્મગુરુ તરીકેનો હોદ્દો ધારણ કરવા સાથે ગરીબોના હિમાયતી બની રહ્યા છે. તેરમી સદીના સંત ફ્રાન્સિસ અસિસીના બે વિશિષ્ટ ગુણો હતા. ગરીબો પ્રત્યેની હમદર્દી કે સમભાવ તથા સમગ્ર પર્યાવરણ પ્રત્યેનો પક્ષપાત. તે સંતે ભરયુવાનીમાં પોતાનાં રેશમી કપડાં એક ભિખારી માણસને આપ્યા અને પોતે ભિખારીનાં કપડાં પહેર્યાં. આમ, કપડાંની અદલાબદલી કરીને નિર્ધન માણસની જેમ ખૂબ સાદગીભર્યું જીવન ગાળ્યું હતું. એ જ રીતે તેમણે પર્યાવરણની બધી ચેતન-અચેતન વસ્તુઓને પોતાના ભાઈ કે બહેન સમજીને બધાંની સાથે પ્રેમ અને સમભાવથી વર્ત્યા છે. પોપ ફ્રાન્સિસ પણ એ જ મધ્યકાલીન સંતનું નામ ધારણ કરીને પોતાના જીવનમૂલ્યો અને આદર્શોથી આજે લોકમાનસ પર છવાઈ ગયા છે. આ રીતે પોપ ફ્રાન્સિસે બધા માણસો અને સમગ્ર જગત સાથેના પોતાના સંબંધની જાણ્યેઅજાણ્યે ઓળખાણ કરી હતી.

“પોપ ફ્રાન્સિસ – એ મૅન ઑફ હિસ વર્ડ”ના નિર્માતા વેન્ડર્સના એક પ્રશ્નના જવાબમાં પોપ ફ્રાન્સિસે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે, “ગરીબ લોકો અને ધરતી હંમેશાં સાથે હોય છે. જો તમે મને પ્રશ્ન પૂછો કે, આજે ગરીબોમાં સૌથી વધારે ગરીબ કોણ છે તો હું કહીશ: ધરતી માતા! આપણે ધરતી માતાને લૂંટયાં છે! આપણે ધરતીમાતાનો દુરુપયોગ કર્યો છે!”

વીમ વેન્ડર્સ સાથેની એક મુલાકાતમાં પોપ ફ્રાન્સિસે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે, ધરતી માતાની ગરીબાઈ અને દુરુપયોગ માટે આપણે બધા જવાબદાર છીએ. એટલે કોઈપણ માણસ કહી ન શકે કે, “ધરતી માતાની આ પરિસ્થિતિ માટે હું જવાબદાર નથી!”

પ્રાર્થના અને ધ્યાનમનન માટે રોજ નિયમિત સમય ગાળનાર પોપ ફ્રાન્સિસ બિચારી ધરતી માતાના નિ:સહાય પરિસ્થિતિનાં સ્પષ્ટ કારણો આપ્યાં  છે. તેઓ કહે છે કે, સમગ્ર દુનિયાના લોકો આજે બહેરા બન્યા છે. આપણા ધર્મગુરુઓમાં પણ ઘણા બહેરા બન્યા છે. આપણે પોતાના જીવનમાં રસ દાખવવો જોઈએ. “હું લોકો સાથે નજીકના સંબંધની વાત કરું છું. ઓછું બોલો; પણ ખૂબ ધ્યાન દઈને સાંભળો. એટલું જ પૂરતું નથી પણ લોકોની આંખમાં જુઓ,” પોપ ફ્રાન્સિસ આ રીતે બધા સાથે વિશેષ કરીને ગરીબ લોકો સાથે હમદર્દી અને સમભાવથી વર્તવાની વાત કરી છે.

“પોપ ફ્રાન્સિસ – એ મૅન ઑફ હિસ વર્ડ” દસ્તાવેજી ફિલ્મનાં ઘણાંબધાં દ્રશ્યો દુનિયાભરનાં ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ માધ્યમોએ જે તે સમયે પ્રસારિત કરેલાં છે. પરંતુ દરેક દ્રશ્યના સંદર્ભમાં પોપ ફ્રાન્સિસના વિચારો અને સંદેશ આગવી રીતે આપણને સ્પર્શે છે.

દાખલા તરીકે, પોપ ફ્રાન્સિસ કહે છે કે, ભોગવાદ, ભ્રષ્ટાચાર, આ દોષીલી હરીફાઈ, પૈસાના ગુલામીપણા જેવાં અનિષ્ટો અને અત્યાચારોથી દૂર રહેવાનો ચોક્કસ માર્ગ નિષ્ઠાભર્યા કામની સ્પષ્ટ વાસ્તવિકતા છે. અંગ્રેજીમાં કહેવત છે કે, આળસાઈ એ સેતાનની કાર્યશાળા છે (Idleness is the workshop of the devil). પોપ ફ્રાન્સિસનું કહેવું છે કે, નિષ્ઠાભર્યું કામ માણસને બધા પ્રકારનાં અનિષ્ટો અને અત્યાચારોથી દૂર રાખશે.

“પોપ ફ્રાન્સિસ – એ મૅન ઑફ હિસ વર્ડ” ફિલ્મનાં નિર્માતા વીમા વેન્ડર્સને તેમ જ સમગ્ર દુનિયાને પોપ ફ્રાન્સિસ તરફ આકર્ષનાર એક બાબત છે એમની પ્રામાણિકતા, પોતાની જાત અને માન્યતા પ્રત્યેની  તેમની અનોખી વફાદારી. તેમને કોઈ અભિનેતા કે અભિનેત્રીઓની જેમ ખોટો ઢોંગ કે ડોળ કરવાની જરૂર નથી પડતી. કોઈ દંભ કે બહાના વિના પોતાની વાત નીડરપણે, ખૂબ જ સહજ રીતે લોકો આગળ રજૂ કરે છે.

પોપ ફ્રાન્સિસ સાથેની ઘણી મુલાકાતો અને દેશવિદેશના અસંખ્ય પ્રશ્નોની ચર્ચાવિચારણા પછી ફિલ્મ નિર્માતા વેન્ડર્સે પોપ ફ્રાન્સિસને કહ્યું કે, આપણને આ દસ્તાવેજી ફિલ્મનો કોઈ યોગ્ય અંત મળતો નથી! પ્રસ્તુત ફિલ્મ અંગે “સ્માર્ટ કંપેનિયન ઇન્ડિયા” નામના એક અંગ્રેજી માસિકમાં ઈસુસંઘી લેખક કુરુવિલ્લા પાંડિકાટ્ટે નોંધ્યું છે તેમ, પોપ ફ્રાન્સિસે વેન્ડર્સને કહ્યું, “અભિનેતા-અભિનેત્રી સૌંદર્યના એક કલાકાર છે. તેઓ બીજાંને જીવન આગળ ધપાવવામાં મદદ કરે છે. આવી સિદ્ધિઓ મેળવનાર કલાકારોનો આપણે વિચાર કરીએ. સાથે આપણા બધાનો પણ વિચાર કરીએ.”

પોપ ફ્રાન્સિસે વધુમાં કહ્યું કે, “આપણા દૈનિક જીવનને આ રીતે સુખી અને સમૃદ્ધ બનાવનાર સૌંદર્યનો કોઈ દાખલો માગશો તો મારા મનમાં બે બાબતો છે: સ્મિત અને વિનોદવૃત્તિ.” પછી ખુદ પોતાનો જ દાખલો આપતાં પોપ ફ્રાન્સિસે ઉમેર્યું, “દરરોજ મારી સવારની પ્રાર્થનાના અંતે હું સંત થોમસ મોરની પ્રાર્થના યાદ કરું છું. એમની પ્રાર્થના વિનોદવૃત્તિ માટે હતી. તેઓ રમુજીમાં પ્રાર્થના કરતા કે, “હે ભગવાન મને પાચનશક્તિ આપજે અને સાથોસાથ પચાવવા માટે કંઈક ખાવાનું પણ આપજે.”

#

Changed on: 01-12-2019

Next Change: 16-12-2019

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2019

 

 

આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિ દિન

આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિ દિન દર વર્ષે ઑક્ટોબર મહિનાના બીજા ગુરુવારે ઊજવવામાં આવે છે.

મારી દ્રષ્ટિએ આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિ દિન ઉજવવા પાછળ ત્રણ હેતુઓ છે. એક, અંધત્વ કે અંધાપા અંગેની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિથી લોકોને સભાન કરવા; બે, અંધત્વને દૂર કરવા માટે દ્રષ્ટિદાન કરવા લોકોને તૈયાર કરવા અને ત્રણ, દ્રષ્ટિદાન કરનાર લોકોની ઉદારતા અને પરસ્નેહી વિશાળ મન:સ્થિતિની કદર કરવી. આ ત્રણ મુદ્દાઓની ચર્ચાવિચારણા કરતાં પહેલાં એક અંગત અનુભવની વાત કરવા હું ઈચ્છું છું.

થોડાં વર્ષ પહેલાં મેં એક દસ્તાવેજ પર સહીસિક્કા કર્યા. એમાં  મારા મૃત્યુ પછી મારી આંખો અને મારા શરીરના કેટલાક અવયવોને દાન કરવાનો વાયદો કર્યો હતો. પરંતુ મારા અવયવનું દાન કરતાં પહેલાં મારું શરીર કે લોકોને ઉપયોગી થાય એવા મારા અવયવોને દાન અંગે બરાબર સમજવા માટે મેં એ અંગે થોડો અભ્યાસ અને સંશોધન કર્યાં. દાખલા તરીકે, દ્રષ્ટિદાન અંગેના મારા અભ્યાસ દરમિયાન મને જાણવા મળ્યું કે, ગુજરાતમાં નાનાંમોટાં શહેરોમાં આઈ બેન્કો (Eye Banks) છે. ચક્ષુદાન કરવા ઇચ્છનાર લોકો દેશભરમાં ફોન નંબર 1919 જોડીને વાત કરી શકે છે.

ચક્ષુદાન અંગેના મારા વાચનથી મને ઘણુંબધું જાણવા મળ્યું. ચક્ષુદાનના મહિમા અંગે ખૂબ પ્રભાવિત થતાં મને લાગ્યું કે, ચક્ષુદાન અંગે જાણવા જેવી સામાન્ય બાબતો પણ લોકો જાણતા નથી! એટલે લોકોને જાણ કરવા માટે મને એક વિચાર આવ્યો. લોકોને વાંચવાનું  ગમે,મનોરંજન મળે એવી એક વાર્તામાં મેં મારા એ વિચારને રજૂ કર્યો. મારી વાર્તાનું શીર્ષક છે: “નેત્રાંબુ.” મારી વાર્તાને મેં એ જ નામથી દેશવિદેશમાં હજારોની સંખ્યામાં ગ્રાહકો ધરાવનાર માસિક ‘જનકલ્યાણ’માં મોકલી અને તે એપ્રિલ 2007ના અંકમાં પ્રકાશિત થઈ. ત્યાર પછી 2014માં રન્નાદે પ્રકાશન, અમદાવાદ દ્વારા પ્રકાશિત થયેલા મારા વાર્તાસંગ્રહ “લોહીનાં આંસુ”માં મારી એ વાર્તાનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

હવે આપણે મૂળ મુદ્દા પર આવીએ. એક અંધાપા અંગેની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ. આપણે આપણી આંખોથી આસપાસની દુનિયા જોઈ શકીએ છીએ, છતાં આપણી દ્રષ્ટિની આપણને કદર નથી! પણ આંખમાં અંધાપો આવે ત્યારે આપણી આંખોની કિંમત આપણે સમજીએ છીએ. આજે દ્રષ્ટિ સાથે જન્મેલા પણ એક યા બીજા કારણથી દ્રષ્ટિ ખોઈ બેઠેલા લાખો લોકો છે, પરંતુ દ્રષ્ટિદાન કરનાર લોકોની સંખ્યા ફક્ત હજારોમાં છે. ઇન્ટરનેટમાં અંધાપો અને દ્રષ્ટિદાન અંગેની માહિતી આંકડા સાથે ઉપલબ્ધ છે. દ્રષ્ટિદાન મેળવીને ફરી જોઈ શકનાર લોકોની સંખ્યા લાખોમાં છે. પરંતુ દ્રષ્ટિદાન કરનાર માણસોના અભાવે એવા અંધાપાવાળા મોટાભાગના લોકોને આખું જીવન અંધકારમાં જીવવું પડે છે!

અંધાપા અંગે બે વાત ખાસ સમજવાની જરૂર છે. એક, બધા અંધ માણસો દ્રષ્ટિદાન મેળવીને ફરી જોઈ શકતા નથી. દરેક માણસની આંખના ડોળા ઉપર પારદર્શક સ્વચ્છ પડ છે જેને આપણે અંગ્રેજીમાં ‘કોર્નિયા’ કહીએ છીએ. આ કોર્નિયાને એક યા બીજા કારણથી નુકસાન થાય ત્યારે માણસની આંખમાં અંધાપો આવે છે. આવો અંધ માણસ ચક્ષુદાન મેળવી આંખની શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા સ્વચ્છ ને નિર્મળ કોર્નિયાનું પ્રત્યારોપણ કરાવીને ફરી જોઈ શકે છે.

અંધાપા અંગેની બીજી વાત એ છે કે, લોકોમાં દ્રષ્ટિદાન અંગે ખૂબ અજ્ઞાન છે અને ગેરસમજ પણ છે. અંગ્રેજીમાં કહેવત છે કે, ‘Ignorance is a bliss’ એટલે અજ્ઞાન એટલે પરમસુખ. પરંતુ આંખના અંધાપા અંગેનું અજ્ઞાન કે ગેરસમજ કદી કોઈને પરમસુખ આપી ન શકે. એટલે અંધાપો, ચક્ષુદાન જેવી બધી બાબતો અંગે બધા માણસોએ વાકેફ બનવાની તાતી જરૂર છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિ દિન ઊજવવાનો બીજો હેતુ લોકોને દ્રષ્ટિદાન માટે પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. ચક્ષુદાન અંગે જયારે લોકોની ગેરસમજ તથા અજ્ઞાન દૂર થાય ત્યારે લોકોને દ્રષ્ટિદાન દ્વારા બીજાને દ્રષ્ટિ આપવાની પ્રેરણા કે પ્રોત્સાહન મળે. ચક્ષુદાનથી બીજા લોકો જાણતા નથી કે, ચક્ષુદાન તો ફક્ત દાનવીરના મૃત્યુ પછી જ થાય છે. વળી, ચક્ષુદાન મેળવનાર વ્યક્તિની આંખમાં કોર્નિયા સિવાય જ્ઞાનતંતુ વગેરે બરાબર હોય તો જ તે વ્યક્તિ ચક્ષુદાનથી પુન:દ્રષ્ટિ મેળવી શકે. ખામીયુક્ત પોષણ, ચેપી રોગ, અકસ્માત, મધુપ્રમેહ જેવી બાબતોથી માણસ અંધ બને છે. એવો અંધાપો દૂર કરવા માટે ચક્ષુદાનનો મોટો મહિમા છે. પરંતુ ડૂબી જઈને મૃત્યુ પામેલા માણસ તેમ જ ચેપી રોગથી જીવન ગુમાવનાર માણસની આંખો ચક્ષુદાન માટે યોગ્ય નથી.

લોકોને ખાસ જાણવાની જરૂર છે કે, ચક્ષુદાનથી માણસની આંખો કે ચહેરો બેડોળ કે વિકૃત બનતાં નથી. વળી, મૃત માણસના શરીરમાંથી મૃત્યુના છ કલાકની અંદર નિષ્ણાત તબીબો દ્વારા આંખ લઈ લેવામાં આવે તો જ પ્રત્યારોપણ માટે આંખો યોગ્ય રહેશે. આંખની શસ્ત્રક્રિયામાં કોર્નિયા કામમાં આવે.

આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિ દિનનો ત્રીજો હેતુ દ્રષ્ટિદાન કરતા ઉદાર દાનવીરોની કદર કરવાનો છે. યુરોપ અને અમેરિકાનાં રાષ્ટ્રોના લોકો ચક્ષુદાન વિશે બરાબર જાણે છે; એની કદર કરે છે અને ઘણાબધા લોકો ચક્ષુદાન કરે છે. પરંતુ ગુજરાત સહિત ઇન્ડિયામાં ખૂબ ઓછા લોકો ચક્ષુદાનની કદર કર છે અને એથીય ઓછા લોકો મૃત્યુ પહેલાં પોતાની આંખોનું ચક્ષુદાન કરવા માટે દસ્તાવેજો તૈયાર કરતા હોય છે. આવી પરિસ્થિતિ સામે આ વર્ષે આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિ દિનની ઉજવણી આપણે અર્થબદ્ધ રીતે કરીએ.

ચક્ષુદાન દ્વારા આપણે બીજા બધા માણસો માટેનાં આપણા પ્રેમ અને હમદર્દી પ્રગટ કરી શકીએ. તો આ વર્ષે આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રષ્ટિ દિનના દિવસે અને પછી આપણે આવાં સાત પગલાં લઈએ: (1) આપણી આંખો ચક્ષુદાનમાં આપવાની વાત અંગે લાગતાવળગતા લોકોને જાણ કરીને દસ્તાવેજ તૈયાર કરીએ. (2) ચક્ષુદાન કરવાના વચનબદ્ધ લોકોની કદર કરીએ. (3) ચક્ષુદાન અંગેનું સાહિત્ય વાંચીને એનો ફેલાવો કરીએ. (4) ચક્ષુદાન કરેલા મૃત માણસનાં કુટુંબીજનોને વધાવીએ. (5) ચક્ષુદાનમાં આંખોની લણણી કરનાર તબીબી નિષ્ણાતો અને દવાખાનાંઓના સંપર્કમાં રહીએ. (6) ચક્ષુદાન કરવા ભલમનસાઈવાળા લોકોને પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન આપીએ. (7) ચક્ષુદાન અંગે લોકોમાં સભાનતા કેળવવા આપણાથી થાય એવાં બધાં પગલાં લઈએ.

#

Changed on: 01-11-2019

Next Change: 16-11-2019

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2019

 

શુભ શરૂઆતનું ચિંતન

પ્રભાતે અને સંધ્યાસમયે

રાજા પોતાની વીંટી જુએ છે.

પ્રશ્નો અને મુશ્કેલીઓ વચ્ચે પણ

રાજા પોતાની વીંટી જુએ છે.

આનંદમાં અને સંતાપમાં

રાજા પોતાની વીંટી જુએ છે.

આ રાજા કોણ છે? રાજા પોતાની વીંટી પર શું જુએ છે? કવિશ્રી થિયોડોર ડિલટને (Theodore Dilton) રચેલી ‘રાજાની વીંટી’ નામની કવિતામાં રાજાનું નામ નથી, પણ રાજા પોતાની વીંટી પર કોતરેલો સંદેશ જુએ છે. એ સંદેશ છે કે, “આ પણ પસાર થઈ જશે.”

નૈસર્ગિક પ્રકૃતિમાં ઘણાં વૃક્ષો પોતાનાં પાંદડાંઓ આંશિક રીતે કે સંપૂર્ણપણે છોડીને નવાં પાંદડાં ધારણ કરે છે. જેમ વૃક્ષ પરથી પાંદડાં ખરે છે તેમ એક વર્ષ પસાર થાય છે. વર્ષની સાથે માનવજીવનમાંથી સમય સાથે ઘણુંબધું ખરી પડે છે. ઘણુંબધું પસાર થાય છે.

નાનામોટા સુખના અને આનંદના પ્રસંગો પસાર થાય છે. દુઃખ અને વેદનાના અનુભવો પણ રાજાની વીંટી પરના સંદેશ મુજબ આપણા જીવનમાંથી પસાર થાય છે. એમાં કેટલાક પ્રસંગો અને અનુભવો જીવનભર યાદ રાખવા આપણને ગમે છે. તો આપણા જીવનમાં એવા પ્રસંગો અને અનુભવો પણ બન્યા છે કે, એને સદંતર ભૂલી જવા આપણે ઇચ્છીએ છીએ. સુખના અને દુઃખના અનુભવોને તથા સ્મરણ કરવા યોગ્ય અને ભૂલી જવા યોગ્ય આપણા જીવનના પ્રસંગો આપણા વૈયક્તિક ઇતિહાસનો ભાગ છે. આ બધાં સારાંનરસાં પાસાંને વર્ષને અંતે અનાસક્ત દ્રષ્ટિથી મૂલવીએ અને એમાંથી યોગ્ય પાઠ શીખીને નવા વર્ષમાં પ્રવેશીએ. છેલ્લાં એક વર્ષના સારાંનરસાં અનુભવનો ખજાનો નવા વર્ષ માટેનાં આપણા આશા-અરમાનોને સાકાર કરવા આપણને મદદરૂપ થશે.

હું માનું છું કે, નવા વર્ષને સુખી અને સમૃદ્ધ બનાવવાનાં આપણાં આશા-અરમાનોમાં જીવનનાં કેટલાંક મૂલ્યો અને આદર્શોનું તથા વલણનું ખૂબ મહત્વ છે. આપણે અનુભવે જાણીએ છીએ કે, પ્રેમ, માફી, કરુણા, સેવા, સમાનતા તથા શાંતિ જેવાં મૂલ્યો અને આદર્શો આપણા જીવનને સુખી અને સમૃદ્ધ બનાવે છે. બીજી બાજુ ધિક્કાર, વેરભાવ, અસમાનતા અને અસહિષ્ણુતા જેવી બાબતો આપણા જીવનમાં આનંદ અને શાંતિને હણી નાખે છે; દુ:ખ, તણાવ અને અશાંતિ સર્જે છે.

આપણા જીવનનું મૂળભૂત મૂલ્ય પ્રેમ હોય, આપણો આદર્શ પ્રેમ હોય, આપણું વલણ પ્રેમ હોય અને નવા વર્ષ માટેનાં આપણાં આશા-અરમાનો પણ પ્રેમપ્રેરિત હોય તો નવા વર્ષનું આપણું જીવન સુખી ને સમૃદ્ધ બનશે. એમાં કોઈ શંકાને અવકાશ નથી.

આપણા જીવનમાં આમ જોઈએ તો ઘણુંબધું વૈવિધ્ય છે. ઘણીબધી જુદાઈ છે, ઘણોબધો વિરોધાભાસ છે, પરંતુ ખરો પ્રેમ બધું જ સમજે છે. બધાં પ્રત્યે સમાનતાની દ્રષ્ટિ કેળવે છે. બધાં પ્રત્યે કરુણા અને દયા દાખવે છે. માફી અને સહિષ્ણુતા પ્રેમનો માર્ગ છે.

પ્રેમની ઊંડી સમજૂતીમાં આપણે જાણીએ છીએ કે, આપણે બધા માનવબાળ તરીકે સરખાં છીએ. દરેક જણ નિ:સહાય જન્મે છે, મૃત્યુ આગળ પણ આપણે એટલે દરેક જણ સરખાં છીએ. આપણે નિ:સહાય છીએ, પરંતુ આપણા દૈનિક જીવનમાં આવી બધી બાબતો સ્વીકારવા આપણે તૈયાર નથી. અંગ્રેજી લેખક જી. કે. ચેસ્ટેરટન કહે છે તેમ, માણસમાત્રને સૌથી વધારે ડરાવનાર બાબત એ છે કે, બધા માણસો એક જ ઈશ્વરનાં સંતાનો છે. ફ્રેન્ચ ક્રાંતિના ‘આદર્શવાક્ય’માં સમાનતા, સ્વતંત્રતા અને ભાઈચારાની વાત છે. એમાં આપણે ફફ્ત ફ્રાંસનાં જ નહીં પન ભૂતલ પરનાં બધાં માણસોની સમાનતાનો સ્વીકાર કરી શકીએ. એટલે આજની પ્રચલિત અસમાનતા અને  અસહિષ્ણુતા આપણા માટે પડકારરૂપ છે.

આપણે ઈશ્વરમાં માનીએ કે,  માનવબાળ તરીકે બધાં માણસ  ઉદરમાંથી સરખા જન્મ્યાં છે, મૃત્યુ આગળ પણ બધાં માણસો સરખાં છે એ તો સમજીએ. આવી બાબતો નિર્વિવાદિત છે. આપણે જન્મ અને મૃત્યુ વચ્ચેના સમયને વિશેષ તો આ નવા વર્ષને સુખી ને સમૃદ્ધ બનાવવામાં સમાનતાની ભાવનાથી પ્રેમને રસ્તે ચાલવાનો સંપર્ક કરીએ. સંઘર્ષ ને અસહિષ્ણુતાને પ્રેમથી શાંતિનાં કાર્યો કરતાં રહેવાનો સંકલ્પ કરીએ. એમાં, કોઈકવાર ભૂલ થાય, ગેરસમજ થાય, તો પ્રેમ અને કરુણાથી માફીના માર્ગે આપણા જીવનને સુખી ને સમૃદ્ધ બનાવવામાં મંડ્યા રહીએ.

ઈસુના નવા વર્ષ 2016ના ઉંબરે પગ મૂકતાં આપણે સૌ પ્રથમ સ્વીકારીએ કે, આપણું જીવન ક્ષણભંગુર છે. એટલે આપણને મળતા એકેક દિવસને આપણા માટે તેમ જ બીજાને સુખી અને સમૃદ્ધ બનાવવા માટે આપણે પ્રેમને રસ્તે ચલાવતો સંકલ્પ કરીએ. પ્રેમને આડે આવતાં બધાં પરિબળો સામે સાવચેત રહીને આપણાથી ભૂલ થાય, કોઈ ભૂલ કે ગુનાનો ખ્યાલ આવે, ત્યારે સમયસંયોગ પ્રમાણે માફી આપવાનો કે માફી માગવાનો નિર્ણય કરીએ. કોઈને માફી આપવા માટે દિલની ઉદારતા જોઈએ અને કોઈ પાસેથી માફી માગવા માટે ખરી નમ્રતા જોઈએ. પ્રેમ અને માફી આપણને ધિક્કાર અને વેરભાવથી મુક્ત કરે છે, આપણા જીવનને સુખી અને સમૃદ્ધ બનાવે છે. નૂતન વર્ષ તમારા માટે સુખ ને સમૃદ્ધિનું અનોખું વર્ષ બની રહે એ જ શુભેચ્છા.

#

Changed On: 16-10-2019

Next Change: 01-11-2019

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2019

 

આજે ગાંધીજીની પ્રસ્તુતતા કેટલી?

મણિલાલ સુથારે સંપાદન કરેલું પુસ્તક “જો જો! ગાંધી ભુલાય ના!…” આદિથી અંત સુધી વાંચીને આ સમીક્ષા લખું છું. સોએક પાનાંના આ નાના પુસ્તકનું સંપાદન કરવાના હેતુ વિશે  મણિલાલ સુથાર “પ્રાસ્તાવિક”માં લખે છે: “કશુંક નવું વિચારભાથું આપણને પ્રાપ્ત થાય અને ગાંધીજીનાં અનેક પાસાંઓનો  ખ્યાલ આવે તે હેતુને કેન્દ્રમાં રાખીને આ પુસ્તકનું સંપાદન કરવાનો એક નમ્ર પ્રયાસ કર્યો છે.” (પૃ. 11)

“જો જો! ગાંધી ભુલાય ના!…” પુસ્તક દ્વારા સંપાદક સુથારે બંને હેતુઓ સુપેરે પાર પાડયા છે એમ ચોક્કસપણે કહી શકાય. સહૃદયી વાચકને આ પુસ્તકમાંથી (એક) નવું વિચારભાથું મળશે અને (બે) ગાંધીજીનાં અનેક પાસાંઓનો ખ્યાલ મળશે એમાં કોઈ શંકા નથી.

સંપાદકે ‘પ્રાસ્તાવિક’માં જણાવ્યું છે તેમ,  તેમણે પોતાના પુસ્તકને બે વિભાગમાં તૈયાર કર્યું છે. “પ્રથમ વિભાગમાં ગાંધીજી વિશેની અન્ય લેખકો દ્વારા કરવામાં આવેલી નોંધો તેમ જ સ્વયં ગાંધીજીની પોતાની કેટલીક બાબતો તથા વિચારોને મૂકવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે” (પૃ. 10-11). બીજા વિભાગમાં “તેમના વિચારો ને તેમના આદર્શોને ચરિતાર્થ કરતા કેટલાક પ્રસંગો મૂકવામાં આવ્યા છે.” (પૃ. 41)

આ બે હેતુઓ પાર પાડવા માટે સંપાદકે બને વિભાગોમાં વિપુલ પ્રમાણમાં નામી-અનામી લેખકો, ચિંતકો, ફિલસૂફો, રાજકીય તથા સામાજિક આગેવાનોએ ગાંધીજી અંગે લખેલી બાબતો ટાંકી છે.

અહીં રજનીશ ઓશોએ ગાંધીજી વિશે  લખેલી વાતમાંથી એક અવતરણ આપું છું. “ગાંધીજી અદભુત અને અનોખા મહાપુરુષ હતા. એમણે જે કંઈ કહ્યું તેનો આપણે તેમના વ્યક્તિત્વના મહિમામાં અંજાઈને સ્વીકારી લીધો છે. ગાંધીજી સાચુકલા, ઈમાનદાર, નિયતના સાફ, દેશ માટે સર્વસ્વ ગુમાવવા તત્પર વ્યક્તિ હતા.  રોમેરોમમાં, પ્રાણપ્રાણમાં, દેશની ઉન્નતિ સિવાય બીજી કોઈ કલ્પના જ નહોતી.” (પૃ. 2)

ઓશોની જેમ રાજપુરુષ એન્ડ ચિંતક ડૉ. રાધાકૃષ્ણને ગાંધીજી વિશે  લખેલી વાત પણ ખાસ નોંધપાત્ર છે. “ગાંધીજી એક ક્રાંતિકારી વિચારક હતા. તેઓ માનવસ્વભાવમાં મહત્વનો પલટો લાવવા મથ્યા હતા. ક્રાંતિ જડતા કે ઉદાસીનતામાંથી નથી જન્મતી પણ ધ્યેય માટેની તીવ્ર લાગણીમાંથી જન્મે છે. ગાંધીજી આપણને શસ્ત્ર વગરની દુનિયામાં રહેવાને લાયક બનાવવા માગતા હતા. આપણે ઝઘડા અને વેરઝેરભરી દુનિયામાંથી બહાર નીકળી સહકાર અને સુમેળપૂર્વક કામ કરવું જોઈએ. યુદ્ધની અવેજીમાં એમણે સત્યાગ્રહ રજૂ કર્યો હતો.” (પૃ. 3)

ગાંધીજીના જીવનનાં વિવિધ પાસાંઓની નોંધ સાથે ગાંધીજીને પ્રભાવિત કરનાર વ્યક્તિઓ અને વિચારો અંગે ખુદ સંપાદક લખે છે: “ગાંધીજીના જીવનમાં અને પાસાંઓ અને અનેક વ્યક્તિઓની અસર હતી. એમને જે જે સારું લાગ્યું તેને જીવનમાં ઉતાર્યું અને અનુસર્યા અને એ રીતે જીવનઘડતરનો વિકાસ થતો રહ્યો. (પૃ. 12)

ગાંધીજી ઉપર ઊંડો પ્રભાવ પાડનાર લોકોની વાત સાથે સંપાદક મણિલાલ સુથારે ગાંધીજીના પ્રભાવ નીચે આવનાર દેશ-વિદેશના ઘણા લોકોની વાત પણ પોતાના પુસ્તકમાં એકઠી કરી છે. પુસ્તકમાં ક્યાંક તો ખુદ ગાંધીજીનું અવતરણ પણ મળે છે. દાખલા તરીકે 1931માં ગાંધીજીએ કહ્યું હતું, “અસ્પૃશ્યતા જીવતી રહે એના કરતાં હિન્દુ ધર્મ મરી જાય એ હું પસંદ કરીશ! મારું જીવન એ જ મારો સંદેશ છે.” (પૃ. 25)

“જો જો! ગાંધી ભુલાય ના!…” પુસ્તકમાંથી અહીં ખાસ યાદ કરવા જેવી ઘણી વાતોમાંથી એક વાત સમાજસુધારણાની છે. સંપાદક સુથારે ગાંધીજીએ પોતાના શહીદપણાના થોડા દિવસ પહેલાં  ડૉ. સુશીલા નૈયરને કરેલી વાત ટાંકી છે. “મારી કલ્પનાનું સ્વાતંત્ર્ય હજુ આવ્યું નથી.” “…હું જો આ આગ (એટલે કે કોમી આગ)માંથી જીવતો બહાર આવ્યો તો મારું પહેલું કામ રાજકારણને સુધારવાનું રહેશે” (પૃ. 64). આ વાતને અંતે સંપાદકે ‘પ્યારેલાલ’ લખ્યું છે. એટલે હું માનું છું કે, ગાંધીજીએ સુશીલા નૈયર સાથે કરેલી વાત સંપાદકે ‘પ્યારેલાલ’ના કોઈ લખાણમાંથી લીધી હશે.

“જો જો! ગાંધી ભુલાય ના!…” પુસ્તકમાં પાને પાને ગાંધીજીનાં કે ગાંધીજી વિશે બીજાઓએ કરેલી વાતોનાં અવતરણો છે. પરંતુ ઘણી જગ્યાએ અવતરણ ચિહ્નોના અભાવે ક્યાં ગાંધીજીની વાત અને ક્યાં સંપાદક કે અન્ય વ્યક્તિઓની વાત આવે છે તે સ્પષ્ટ નથી. સમગ્ર પુસ્તકની ભાષા સાદીસીધી અને સરળ છે.

હું માનું છું કે, આ પુસ્તક સંપાદન કરવા પાછળના એક હેતુ તરીકે સંપાદક સુથારે એનું નામ “જો જો! ગાંધી ભુલાય ના!…” રાખ્યું છે. છતાં મને નામ પાછળના સંપાદકના હેતુ અંગે શંકા થાય છે.

આજનાં સામાજિક અને રાજકીય પરિબળો ગાંધીજીએ ચીંધેલા સમાજસુધારણાના માર્ગથી વિરુદ્ધ દિશામાં પ્રયાણ કરે છે. એ જ રીતે કહેવાતાં કેટલાંક સાંસ્કૃતિક સંગઠનો, ધાર્મિક કોમવાદી આગેવાનોએ ગાંધીજીએ પ્રબોધેલા અહિંસા અને સત્યના માર્ગને તિલાંજલિ આપી છે. વળી, ગાંધીજીએ જેને માટે પોતાનું સમગ્ર જીવન સમર્પિત કર્યું હતું એવા વિચારો અને આદર્શોથી તદ્દન ભિન્ન વિચારો અને આદર્શો આજનાં બાળકો અને યુવા પેઢી પર ઠોકી બેસાડવાનો દેશવ્યાપી પ્રયત્ન થાય છે. આવી બધી બાબતોને લઈને સંપાદકના મનમાં શંકા છે કે, આજે ગાંધીજી ભુલાય છે. એટલે જ એમણે પોતાના સંપાદિત પુસ્તકનું નામ “જો જો! ગાંધી ભુલાય ના!…” રાખ્યું હશે.

પરંતુ સમગ્ર પુસ્તક છાપરે ચડીને પોકારે છે કે, ગાંધીજી અમર છે. ગાંધીજીની હત્યા 30મી જાન્યુઆરી 1948માં નથ્થુરામ વિનાયક ગોડસેની ત્રણ ગોળીઓથી થઈ હતી ત્યારે ખુદ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ સમગ્ર રાષ્ટ્ર અને વિશ્વને પણ સંબોધીને કહ્યું હતું:

“મેં હમણાં કહ્યું કે જ્યોતિ બુઝાઈ ગઈ છે, પણ એ મારી ભૂલ હતી. કારણ, જે જ્યોતિ આ દેશમાં જલતી હતી તે સામાન્ય જ્યોતિ નહોતી. જે જ્યોતિએ આ દેશને આટલાં બધાં વર્ષો સુધી ઉજમાળો બનાવ્યો હતો તે હજી ઘણાં વર્ષો સુધી એને ઉજમાળો બનાવતી રહેશે. અને હજાર વર્ષ પછી પણ એ જ્યોતિ આ દેશમાં જોવામાં આવશે અને આખી દુનિયા એને નિહાળશે અને એ ગણ્યાં ગણાય નહીં એટલાં હૈયાંને સાંત્વન આપશે.” (પૃ. 80)

અંતે ગાંધીજીએ 1948 જાન્યુઆરીની 26મીએ કહેલી વાત અહીં ઉતારું છે. “સ્વાતંત્ર્ય એટલે બધા જ વર્ગોની અને ધર્મોની સમાનતા પણ ખરી. અને એમાં કોઈ લઘુમતી સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ કે લાગવગની દ્રષ્ટિએ ગમે એટલી નગણ્ય હોય તોય તેના ઉપર બહુમતી કદી પણ આધિપત્ય ચલાવી નહીં શકે.”

મારા મિત્ર મણિલાલ સુથારે સંપાદન કરેલું આ પુસ્તક નાનામોટા સૌ સહૃદયી વાચકો માટે પ્રેરણાપરબ બની રહેશે. એટલે હું આશા રાખું છું કે, સૌ કોઈ માટે સત્ય અને સમાનતાને પંથે રસ્તો ચીંધનાર દીવાદાંડીરૂપ આ પુસ્તક સૌ ઉત્કૃષ્ઠ જીવનશોધકો વાંચશે અને વંચાવશે.

સંપાદક : મણિલાલ સુથાર, જો જો! ગાંધી ભુલાય ના!…” 

પ્રથમ આવૃત્તિ: જાન્યુઆરી 2017, પ્રકાશક: રોહિત મણિલાલ સુથાર

જૂની ગૅસ ઑફિસની સામે, કિરણ ચેમ્બર્સની સામેની ગલી, ઢૂંઢિયાવાડી, પાલનપુર, જિ. બનાસકાંઠા 385 001, કિંમત રૂ.120/-

#

Changed on: 01-10-2019

Next Change: 16-10-2019

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2019

 

મૃત્યુની મારી પસંદગી

સૌ માણસો માટે વહેલા મોડા મૃત્યુ તો એક દિવસ આવવાનું છે, એટલે ગમે તે રીતે ગમે ત્યાં મારવાની મારી તૈયારી છે. ટૂંકા કે લાંબા-ગાળાની માંદગીથી મારવાનું મારે ફાળે આવે તો તે મને સ્વીકાર્ય છે. પણ હું ઈચ્છું કે મારું જીવન કૃત્રિમ રીતે જીવતું રાખવામાં ન આવે. મધ્યમ વર્ગના લોકોને ના પોષાય એવી દવાઓ અને વેન્ટિલેટર જેવાં યંત્રોથી મારું જીવન લંબાવવામાં ન આવે. ઈચ્છા-મૃત્યુથી પણ મારા જીવનનો અંત આણવામાં પણ હું માનતો નથી. કારણ, હું દ્રઢપણે માનું છું કે, મારું જીવન મારા માટેની ઈશ્વરની અમૂલ્ય ભેટ છે. હું મને કે અન્ય કોઈને જીવન આપી શકતો ન હોઉં તો મને મારું જીવન લેવાનો પણ અધિકાર નથી. એટલે હું માંદગીથી, અણધાર્યા અકસ્માતથી કે કોઈપણ કુદરતી રીતે મરણને આવકારવા તૈયાર છું.

સ્વેચ્છા-મૃત્યુ કે ગૌરવપૂર્ણ મૃત્યુની વાત હાલમાં ખૂબ જોરશોરથી ચાલે છે. રેશનલ સમાજના માસિક ‘વિવેકપંથી’ના જાન્યુઆરી 2015ના અંકમાં “સ્વેચ્છા-મૃત્યુનો અબાધિત આજન્મ અધિકાર” નામે ધનસુખ ઢિમ્મરે પોતાના લેખમાં ભૌતિકચંદ્ર ભૂતનાથની વાત કરી છે. લેખકે ભૌતિકચંદ્ર વિશે કહ્યું છે કે, “ભૌતિકચંદ્રનો એવો દાવો હતો કે આ સંસારની તમામ ક્રાંતિકારી યોજનાઓની મૂળ શોધ તેઓએ કરેલી.” દુનિયાભરમાં ઘણાં બધાં ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી યોજનાઓ અને સુધારો કરવામાં આવે છે. એ બધી યોજનાઓના મૂળમાં પોતે હોવાનો દાવો કરનાર માણસનું મગજ ઠેકાણે હોય એવું મને લાગતું નથી. એટલે ધનસુખ ઢિમ્મરે ભૌતિકચંદ્રની સ્વેચ્છા-મૃત્યુ વિશે કરેલી વાતથી મને નવાઈ લાગતી નથી.

ધનસુખ ઢિમ્મર લખે છે: “સર્વ પ્રથમ તો ભૌતિકચંદ્રે પોતાની સ્વેચ્છા-મૃત્યુની જાહેરાત કરી. એમણે જણાવ્યું કે પથારીમાં કાગડા-કૂતરાની જેમ રિબાઈ રિબાઈને મરવા હું માગતો નથી. હું માણસ છું અને માણસ તરીકે જીવવા ઇચ્છું છું. એ જ રીતે માણસ તરીકે જ ગૌરવથી મરવા કટિબદ્ધ છું. મને ઇચ્છા થાય ત્યારે માણસ તરીકે સ્વેચ્છાએ મરવાનો અધિકાર કુદરતે જ આપેલો છે. એમાં માનવીની દખલગીરી હું સ્વીકારતો નથી. તેમણે ભાષણો કર્યાં, લેખો લખ્યા, ગૌરવપૂર્ણ મૃત્યુ વિશે એક દળદાર પુસ્તક પણ તેઓએ લખ્યું.”

ભૌતિકચંદ્ર વિશે લેખક ધનસુખ ઢિમ્મરે વધુમાં કહ્યું છે કે, “એમને અનુયાયીઓ બહુ જ ઓછા મળ્યા! કદાચ એમને એકપણ અનુયાયી મળ્યો ન હોય. કારણ, ભૌતિકચંદ્ર સ્વેચ્છા- મૃત્યુને વરવા માગતા હતા. પરંતુ એમાં એમને મદદ કરવા માટે એકપણ અનુયાયી મળ્યો નથી. એટલે ધનસુખ ઢિમ્મરે છેલ્લે કહ્યું છે કે, “ઘોર નિરાશાથી તેઓ વ્રુદ્ધાવસ્થાનો સામનો કરી રહ્યા હતા. ત્યાં ઘડપણના રોગોએ હુમલો શરૂ કર્યા. અંતે ભૌતિકચંદ્ર નિરાશ થયા અને પથારીવશ પણ થયા.”

આત્મહત્યા કાયદાકીય ગુનો છે. એટલે છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં સ્વેચ્છા-મૃત્યુ માટે કેટલાક માણસો કોર્ટ-કચેરીનાં પગથિયાં ચઢ્યાં છે. સ્વેચ્છા-મૃત્યુના ચારેક પ્રકાર છે. એમાં આત્મહત્યા ફક્ત એક જ પ્રકાર છે. બીજા પ્રકારમાં સ્વેચ્છા-મૃત્યુ ઇચ્છ્નાર વ્યક્તિ બીજાની મદદથી મૃત્યુને વરી શકે. ત્રીજા પ્રકારમાં માણસની સ્થિતિ ખૂબ કફોડી હોય, જીવવાની આશા ન હોય અને અસહ્ય દુ:ખથી રિબાતો હોય, એવી સ્થિતિમાં બીજો માણસ દયા ખાઈને ચોક્ક્સ પગલાં લે છે કે જેથી માણસનું મૃત્યુ થાય. હજી એક ચોથા પ્રકારનું મૃત્યુ છે. એ પણ કુદરતી મૃત્યુ નથી. એમાં માણસને એની ચોક્ક્સ પરિસ્થિતિમાં એના કુટુંબ, સમાજ કે રાષ્ટ્ર માટે “કોઈ કામના નથી” એમ માનીને એને મારી નાખવામાં આવે છે. માણસના આવા અંતને સ્વેચ્છા-મૃત્યુ કે દયાવધ પણ ન કહી શકાય. કારણ, માણસની ઇચ્છા વિરુદ્ધ એને મારી નાખવામાં આવે છે. એને તો નરી માનવહત્યા જ કહેવી જોઈએ. જર્મનીના અડોલ્ફ હિટલરે લાખો માણસોને સમાજ અને રાષ્ટ્ર માટે નકામા માનીને ‘ગેસ ચેમ્બર’માં (વાયુકોટડીમાં) બંધ કરીને ઝેરી વાયુથી મારી નાખ્યા. એ રીતે એમણે નરી માનવહત્યા જ કરી હતી.

અહીં આપણે બીજાની મદદથી સ્વેચ્છા-મૃત્યુને વરવા માગતા માણસોની વાત કરીએ છીએ. એને આપણે દયાવધ કહીએ. બે કારણોથી આ પ્રકારના સ્વેચ્છા-મૃત્યુ લોકોનું ધ્યાન ખેંચતા રહે છે. એક, વડી અદાલતે (સુપ્રીમ કોર્ટ) ૧૬ જુલાઈ ૨૦૧૪માં બધાં રાજ્યોને નોટિસ આપીને દયાવધ (mercy killing or euthanasia) અંગે અભિપ્રાય માગ્યો છે. બે, થોડાં વર્ષ પહેલાં ૭ માર્ચ ૨૦૧૧માં વડી અદાલતે એક નોંધપાત્ર ચુકાદામાં દયાવધ અંગેના એક અરજદારનો કેસ કાઢી નાખ્યો હતો. એમાં એક પત્રકાર પિન્કી વિરાણીએ વડી અદાલત સમક્ષ અરુણા રામચંદ્ર સાનબાગની દયાવધ માટે માગણી કરી હતી. પિન્કીની અરજી કાઢી નાખતાં વડી અદાલતે કહ્યું કે, જીવન ચાલુ રાખવા માટે આપણે કૃત્રિમ સાધનો દૂર કરવાની વાત અને ખોરાક-પાણી બંધ કરવાની વાત બિલકુલ સરખી નથી. અરુણાનો દયાવધ એટલે વર્ષો સુધી એમનું જીવન ચાલુ રાખવા માટે કે.ઈ.એમ., મુંબઈ હોસ્પિટલનાં નર્સો અને ડોક્ટરોએ લીધેલા બધા પ્રયાસો ઊંધા કરવા જેવા છે. કૃત્રિમ  સાધનો દૂર કરવાથી માણસનું મૃત્યુ થાય કે ન પણ થાય. પરંતુ ખોરાક-પાણી હંમેશાં માટે બંધ કરવાથી બધી ઇંદ્રિય-શક્તિઓથી એક પ્રકારની ક્ષતિ થાય છે; અને બધી ઇંદ્રિય-શક્તિઓ ખોઈ બેઠેલા માણસનું મૃત્યુ થાય જ.

અરુણા રામચંદ્ર સાનબાગની ૨૪ વર્ષની નર્સ સિસ્ટર હતી. તેઓ મુંબઈની કિંગ એડવર્ડ મેમોરિયલ હોસ્પિટલમાં કામ કરતાં હતાં. એ હોસ્પિટલમાં ઝાડુંપોતું મારનાર સોહનલાલે ૨૭ નવેમ્બર ૧૯૭૩ના રોજ અરુણા પર ઘાતકી બળાત્કાર ગુજાર્યો. એમને મૃત્યુ સમા વેજિટેટિવ સ્થિતિ (vegetative state)માં મૂકી દીધાં. એ જ સ્થિતિમાં કિંગ એડવર્ડ મેમોરિયલ હોસ્પિટલનાં નર્સ સિસ્ટરો અને દાક્તરો અરુણાની ખૂબ પ્રેમથી સેવાચાકરી કરતાં રહ્યાં. આવી સ્થિતિમાં રોજેરોજ ફક્ત દ્રવ્યપદાર્થરૂપે અરુણાને ખવડાવવાથી માંડી એમની ખૂબ સમર્પિત સેવાચાકરી કરતાં હતાં કે સતત પથારીમાં પડી રહેવાથી થતાં કોઈ પરું, વ્રણ કે ઘા એમના શરીર પર ન થાય એની કાળજી રાખતાં હતાં.

પણ પિન્કી વિરાણીએ અરુણાની વેજિટેટિવ સ્થિતિ જોઈને ૨૦૦૯માં એટલે ઘાતકી બળાત્કારના ૩૬ વર્ષ પછી વડી અદાલતમાં અરુણા સાનબાગ માટે દયાવધ માટે અરજી કરી. તેમણે વડી અદાલતને જણાવ્યું કે, આ રીતે ફક્ત દ્રવ્યરૂપે ખવડાવીને અરુણાને વેજિટેટિવ સ્થિતિમાં જીવતાં રાખવાને બદલે એમને ખવડાવવાનું બંધ કરીને અરુણાને શાંતિથી મૃત્યુને વરવા દેવાં જોઈએ. કારણ, માણસ સામાન્ય રીતે જીવવો જોઈએ, એવું જીવન કે એવી હયાતી અરુણાની નથી. એટલે અરુણા હકીકતમાં મરેલાં (virtually dead) છે.

પિન્કી વિરાણીની આ અરજી સામે હૉસ્પિટલમાં અરુણાનાં સાથીદાર નર્સો અને દાક્તરોએ વડી અદાલતમાં સોગંધનામું આપ્યું કે, અમે અરુણાને ખોરાક દ્રવ્યરૂપે ખવડાવીએ છીએ. અમે કદી એમને કૃત્રિમ સાધનોની મદદથી ખવડાવતાં  નથી. અરુણાને સંગીત સાંભળવાનું ગમે છે. તેઓ પોતાની રીતે પોતાનો આનંદ એન્ડ આભારની લાગણી પ્રગટ કરે છે. આટલાં  બધાં  વર્ષોમાં અરુણા પથારીવશ હોવા છતાં એમને પરુ કે વ્રણ પણ થયું નથી. KEM હૉસ્પિટલના અમારાં બધાં નર્સ સિસ્ટરો અને તબીબી દાક્તરો માટે અરુણા ખૂબ પ્રિય વ્યક્તિ છે. એમની સારસંભાળ રાખવામાં અમને કોઈ પ્રશ્ન કે સમસ્યા નથી. અમે સમજતાં નથી કે અરુણા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી એવી ત્રીજી વ્યક્તિ શા માટે એમની ચિંતા કરીને એમને માટે દયાવધ માંગે.

સ્વેચ્છા-મૃત્યુ ઇચ્છનાર અને દયાવધ  માગનાર લોકો પાસે જાતજાતની અને ભાતભાતની દલીલો હોય છે. બીજી બાજુ માનવજીવનની પવિત્રતા અને માનવ-ગરિમામાં માનનારની  તરફેણમાં દેશનો કાયદો છે. એમાં સ્વેચ્છા-મૃત્યુ અને દયાવધ  માટે કોઈ સ્થાન નથી. પરંતુ આવા કાયદાના વિરોધીઓ કહે છે કે, એ અંગ્રેજી કાયદાકાનૂનનો જૂનોપુરાણો વારસો છે. આધુનિક ભારતમાં એવા કાયદાને વળગી રહેવાની કોઈ જરૂર નથી. વળી, તેઓ માને છે કે આપણો  જમાનો લોકમત અને લોકશાહી શાસનતંત્રનો જમાનો છે અને લોકશાહી પોતે જાતનિર્ણય પર આધારિત છે. એટલે લોકોને પોતાનું ગૌરવભર્યું મૃત્યુ – સ્વેચ્છા-મૃત્યુ – પસંદ કરવાનો અધિકાર હોવો જોઈએ.

આવી દલીલો સામે વડી  અદાલતે વારંવાર જણાવ્યું છે કે માનવજીવન પવિત્ર છે. આપણે હંમેશાં  જીવનની પવિત્રતાના સમર્થકો બનવું જોઈએ। એટલે કોઈને ગમે તેમ પોતાના જીવનને કાઢી નાખવાનો અધિકાર નથી. માનવજીવનને હણી  નાખવાનો કોઈપણ પ્રયત્ન મૂળભૂત માનવહક્ક સામેનો ગુનો છે. એટલે સ્વેચ્છા-મૃત્યુ વાસ્તવમાં માનવહત્યનો ગુનો છે. વળી, સ્વેચ્છા-મૃત્યુમાં જાત પર  પ્રેમ રાખવાની માનવસહજ વૃત્તિનો ઇન્કાર છે. માનવજીવનને ગમે તે ભોગે વળગી રહેવાની માનવસહજ વૃત્તિનો દયાવધમાં  નિષેધ છે. એટલું જ નહીં, પણ એમાં પોતાના ઘરપરિવાર પ્રત્યેની જવાબદારીઓથી માણસનું પલાયન છે.

દરેક માણસ માટે મૃત્યુ અનિવાર્ય છે. આપણે કહી શકીએ કે, દરેક માણસને ગૌરવપૂર્ણ મૃત્યુનો હક્ક છે. પરંતુ એમાં સીધી કે આડકતરી રીતે સ્વેચ્છા-મૃત્યુને વરવા કે બીજાનો દયાવધ  કરવા કોઈને હક્ક નથી, અધિકાર નથી. મૃત્યુનો હક્ક એટલે શાંતિથી ને માનવગરીમાથી મરવાનો અધિકાર છે. એમાં લાંબી માંદગી હોઈ શકે; અસહ્ય દુઃખ અને વેદના હોઈ શકે. મારે ફાળે આવું બધું આવે તો તે ખુશીથી સ્વીકારવાની મારી તૈયારી છે. મારી માન્યતા છે કે, પ્રભુ ઈસુએ સમગ્ર માનવજાતના તારણ માટે ખૂબ રિબાઈને અને અસહ્ય દુઃખો વેઠીને ક્રૂસ પર મૃત્યુને પસંદ કર્યું હતું. એમાં હું માનવગરીમા જોઈ શકું છું. એવા માનવગરિમાવાળા મૃત્યુની જ મારી પસંદગી છે.

#

Changed on: 16-09-2019

Next Change: 01-10-2019

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2019