નાતાલ: શાંતિનું પર્વ

નાતાલ એટલે ખ્રિસ્ત જયંતીના સંદર્ભમાં મને બીજા વિશ્વયુદ્ધના સમયનો એક પ્રસંગ યાદ આવે છે. દુનિયાભરમાં ૧૯૪૪માં વિશ્વયુદ્ધ બરાબર જામ્યું હતું. તે વખતે અમેરિકન સૈન્યે જાપાનમાં છાવણી નાખી હતી. ડિસેમ્બર ૧૯૪૪માં નાતાલ નજીક આવતી હતી. અમેરિકન સૈન્યમાં ઘણા ખ્રિસ્તીઓ હતા. કેટલાક સૈનિકોએ નાતાલના દિવસે ઉપાસનાવિધિ અને પરમપૂજાની વાત સૈનિક વડાને જણાવી હતી. પણ પરમપૂજા કરે કોણ? કોઈકે કહ્યું કે, અટકમાં લીધેલા જાપાની કેદીઓમાં એક ખ્રિસ્તી પુરોહિત છે. લશ્કરી વડાએ ખ્રિસ્તી પુરોહિતને બોલાવીને ખ્રિસ્તી સૈનિકોની માગણી જણાવી. જાપાની કેદીએ સૌ સૈનિકો અને કેદીઓ માટે પરમપૂજા કરવાની તૈયારી બતાવી.

નાતાલના પર્વના દિવસે યુદ્ધ છાવણીના બધા લોકો માટે જાપાની કેદી પુરોહિતે પરમપૂજા અર્પણ કરી. ઈસુના જન્મપ્રસંગના શુભસંદેશની ઘોષણા કર્યા પછી રાબેતા મુજબ પુરોહિતે ધર્મબોધ આપ્યો. એમાં એમણે ગમાણમાં સૂતેલા બાળ ઈસુને શાંતિના દૂત (Prince of Peace) તરીકે વર્ણવ્યા અને માતા મરિયમનું સ્તુતિગીત સમજાવ્યું. એ રીતે બધાને પ્રભુ ઈસુનાં પ્રેમ, માફી અને શાંતિનો સંદેશ આપ્યા. એટલું જ નહિ પણ પછીની પ્રાર્થનામાં પુરોહિતે વિશ્વશાંતિ માટે, સૌ ઝઘડાખોર લોકો વચ્ચે પ્રેમ, શાંતિ, માફી અને આનંદ સ્થપાય એ માટે વિશેષ પ્રાર્થના કરી. પરિણામે પરમપૂજા પછી અમેરિકન સૈનિકો અને જાપાની કેદીઓએ નાતાલને લગતી શાંતિ અને આનંદનાં ગીતો ગાયા અને સૌ શાંતિપ્રિય મિત્રો બન્યા!

બે સહસ્ત્રાબ્દિ પહેલાં ઇસ્રાયલના બેથલેહેમ નગરના એક ગમાણમાં ઈસુનો જન્મ થયો. તે વખતે એક દેવદૂતે ખુલ્લા મેદાનમાં પોતાનાં ઘેટાંની ચોકી કરતા કેટલાક ભરવાડોને ભારે આનંદના શુભસમાચાર આપ્યા: “આજે દાવિદના નગરમાં તમારો મુક્તિદાતા અવતર્યો છે.” પલકવારમાં એ દેવદૂતની સાથે બીજા દૂતો ઈશ્વરની સ્તુતિ ગાતા નજરે પડ્યા: “પરમધામમાં ઈશ્વરનો મહિમા, અને પૃથ્વી ઉપર ઈશ્વરના પ્રીતિપાત્ર માણસોમાં શાંતિ.” (જુઓ લૂક ૨: ૮-૧૨)

“માણસોમાં શાંતિ”ના આ શુભસમાચારથી લોકોમાં બે પ્રકારના પ્રતિભાવો જોઈ શકાય છે. ભરવાડોએ આતુરતાથી તાબડતોબ ગમાણમાં કપડામાં લપેટીને સુવાડેલા બાળ ઈસુને અને એનાં માબાપ મરિયમને  અને યોસેફને શોધી કાઢ્યા. બાળકને જોયા પછી ભરવાડોએ બાળક વિશે પોતાને જે કહેવામાં આવ્યું હતું તે કહી સંભળાવ્યું. “…પછી ભરવાડોએ પોતે જે કંઈ સાંભળ્યું ને જોયું હતું તે બદલ ઈશ્વરનો મહિમા અને સ્તુતિ કરતા પાછા વળ્યા.” (લૂક ૨:૧૬-૨૦)

તે વખતે “યહૂદીઓનો નવો જન્મેલો રાજા”ના તારાને ઊગતો જોઈને પૂર્વમાંથી કેટલાક પંડિતો યરુશાલેમ આવ્યા અને પૂછવા લાગ્યા, “નવો જન્મેલો રાજા ક્યાં છે? …અમે તેને પગે લાગવા આવ્યા છે. એ સાંભળીને રાજા હેરોદ તેમ જ બધા યરુશાલેમવાસીઓ ચિંતામાં પડી ગયા.” (માથ્થી ૨: ૧-૩)

બાળ ઈસુના જન્મમાં રાજા હેરોદે એક પ્રતિસ્પર્ધીનો જન્મ જોયો! તેમણે બધા મુખ્ય પુરોહિતો અને શાસ્ત્રીઓને ભેગા કરી જાણ્યું હતું કે, “ખ્રિસ્તનો જન્મ યહૂદિયા પ્રાંતમાં આવેલા બેથલેહેમમાં” છે. પયગંબરોની એ મુજબની ભવિષ્યવાણી હતી. રાજા હેરોદે પોતાને મળેલી માહિતી મુજબ પંડિતોને બેથલેહેમમાં મોકલતાં કહ્યું, “જાઓ, અને એ બાળકની કાળજીથી ભાળ મેળવો. ભાળ મળે એટલે મને ખબર આપો.” પંડિતોએ “તે બાળકને તેનાં માતા મરિયમ પાસે જોયો. તેમણે તેને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યા, અને પોતાની ગાંઠડી છોડીને એક રાજવી બાળકને શોભે એવાં સોનું, ધૂપ અને બોળ ભેટ ધર્યાં.” પછી તેમને મળેલા દૈવી સંકેત મુજબ તેઓ હેરોદને મળ્યા વિના બીજે રસ્તે પોતાના દેશ પાછ ગયા. (જુઓ માથ્થી ૨: ૮-૧૨)

રાજા હેરોદનો પ્રતિભાવ કેવો છે? તેમનો રોષ એકદમ ભભૂકી ઊઠયો. તેમણે પંડિતો અને બીજાઓ પાસેથી મળેલી માહિતી મુજબ બેથલેહેમ અને તેની આસપાસના પ્રદેશમાંના બે વર્ષ અને તેથી નાના બધા છોકરાઓનો વધ કરવાનો હુકમ છોડ્યો.

એટલામાં પોતાને મળેલા દૈવી સંદેશ મુજબ યોસેફ બાળ ઈસુ અને તેનાં માતા મરિયમને લઈને મિસર (ઇજિપ્ત)માં ભાગી ગયા હતા અને હેરોદે કરાવેલી બાળહત્યાઓમાંથી બાળ ઈસુ બચી ગયા. બેથલેહેમ અને આસપાસના પ્રદેશનાં બાળકોની રાજકીય હત્યા ઈસુના જન્મના સમયનો આપણને ખ્યાલ આપે છે. એ નૈતિક અધ:પતનનો સમય હતો. એ સ્વચ્છંદી રાજાશાહીનો સમય હતો. આવા કળિયુગમાં જન્મ લઈને ઈસુએ પૂરવાર કર્યુ છે કે, પોતે શાંતિના દૂત છે, શાંતિદાતા છે.

ઈસુના જીવનના ત્રીસ-ત્રીસ વર્ષ ઈસુ એક સર્વસામાન્ય બાળક, કિશોર અને યુવાન તરીકે, એમનાં માબાપના પ્રીતિપાત્ર વ્યક્તિ તરીકે જીવ્યા. ઈસુની કિશોરાવસ્થા વિશે બાઇબલ કહે છે, “ઈસુ તેમનાં (માબાપના) કહ્યામાં રહ્યા… ઈસુ જ્ઞાનમાં અને ઉંમરમાં વધતા ગયા અને ઈશ્વરના અને માણસોના વધુ ને વધુ પ્રીતિપાત્ર બનતા ગયા.” (લૂક ૨: ૫૧-૫૨)

ઈસુનું આ છૂપું, ગુપ્ત જીવન એમના જાહેરજીવનની, શાંતિના દૂત અને શાંતિદાતા તરીકેના જીવન અને સંદેશની તૈયારી હતી. ઈસુના સમયથી માંડી આજ સુધી સૌ ભલમનસાઈવાળા લોકો ‘શાંતિદૂત’ના પ્રતાપે આંતરિક અને બાહ્ય શાંતિનો અનુભવ કરતા આવ્યા છે.

અંગ્રેજી કવિ અને નિબંધકાર જી. કે. ચેસ્ટરટન (૧૮૭૪-૧૯૩૬)નું એક આનંદનું ગીત (Carol) અહીં પ્રસ્તુત છે. નાનાં બાળકો પણ સમજી શકે એવા આ ગીતનો ભાવાર્થ રજૂ કરું છું:

“બાળ ઈસુ માતાના ખોળામાં સૂએ છે,

એના બધા વાળ પ્રકાશમય છે.

(એ થાકેલીપાકેલી દુનિયા હતી,

અહીં તો બધું બરાબર છે).

બાળ ઈસુ માતાની છાતી પર સૂએ છે,

એના વાળ આકાશના તારાસમા છે.

(એ રાજાઓ કેવા ચાલાક ને કઠોર છે

પણ સાચા બે હૃદયો અહીંયાં છે).

બાળ ઈસુ માતાના હૃદય પર સૂએ છે,

એના વાળ જલતી મશાલસમા છે.

(એ થાકેલીપાકેલી દુનિયા છે

પણ અહીંયા છે દુનિયાની મન:કામના).

બાળ ઈસુ માતાના ઘૂંટણ પર ઊભા છે,

એના વાળ તો મુગટસમા હતા.

અને બધાં ફૂલો એના જ જેવાં છે

અને આકાશના બધા તારાઓએ નીચે નજર કરી છે.”

એ નાતાલને લગતા આ આનંદનું ગીત આપણને બાળ ઈસુ અને એની માતા પાસે લઈ જાય છે. એનું કવિત્વ એની સાદગીમાં છે. કવિ ચેસ્ટરટન આપણને બાળક અને એનાં માતા વિશે કંઈ માહિતી આપતા નથી. પરંતુ બાળ ઈસુના અને આપણી આસપાસની દુનિયાનો ચોક્કસ ખ્યાલ આપે છે. દુનિયામાં અરાજકતા અને અંધાધૂંધી છે.

પણ વચ્ચે છે શાંતિના દૂત! અહીંયા છે દુનિયાની મન:કામના. ખરા હૃદયોની શાંતિ અહીં સૂએ છે! અહીં સમગ્ર દુનિયાની વાત છે. બાળ ઈસુ ફૂલોના પ્રતીક દ્વારા સમગ્ર દુનિયાને પોતા તરફ ખેંચે છે અને સૌને શાંતિ પ્રદાન કરે છે.

છેલ્લે ફાધર આરોગ્યદાસ દાનિયેલની પંક્તિને આધારે બાળ ઈસુની મારી પ્રાર્થના રજૂ કરું છું:

“તું મુજ હૈયે શાંતિ ભરે

તું સૌ હૃદયે શાંતિ ધરે.”

પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારનો ચમત્કાર

આજકાલ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર ફક્ત ભારતમાં જ નહિ, પરંતુ અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને ઇંગ્લેન્ડ જેવા દેશોમાં પણ ચર્ચા અને વાદવિવાદનો વિષય બન્યો છે! ઇન્ડિયામાં નેશનલ કમિશન ફોર વુમેન (રાષ્ટ્રીય મહિલા સમિતિ – NCW) પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર વિધિને નાબૂદ કરવા જણાવે છે. જુલાઈ ૨૭, ૨૦૧૮ના ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા છાપું અને એન.ડી.ટી.વી.ના સમાચાર મુજબ એન.સી. ડબલ્યુ.ના અધ્યક્ષ રેખા શર્માએ કેંદ્ર સરકારને પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની વિધિને દેશમાંથી નિર્મૂળ કરવાની ભલામણ કરી છે!

ઓસ્ટ્રેલિયન કેપિટલ ટેરિટરી (ACT)ના ધારાસ્ભ્યોએ જૂન ૭, ૨૦૧૮માં બધા રાજકિય પક્ષોના ટેકા સાથે એક કાયદો પસાર કર્યો છે. કાયદાની મુખ્ય વાત છે કે, બાળકો સાથેના જાતીય દુર્વ્યવહારનો ગુનો કરનાર પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર સાંભળનાર પુરોહિત ગુનાની કબૂલાત ફરજિયાતપણે સત્તાવાળાઓને જણાવવી જોઈએ અથવા એવા પુરોહિતોને પોલિસની સતામણીનો ભોગ બનવો પડશે!

અમેરિકાના લૂસિયાના રાજ્ય સરકાર તેમ જ ઇંગ્લેન્ડ ધારાસભ્યોનો પણ એક નિર્ણય છે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં સાંભળેલા ગુનાની કબૂલાત ગુપ્ત રાખવાને બદલે ધર્મગુરુએ ગુનેગારની અને એમના ગુનાની કબૂલાત અધિકારીઓને જાણ કરવા જણાવ્યું છે.

પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારનો હાર્દ સમજતા ન હોય એવા લોકો જ આવા કાયદાઓ અને માંગણીઓ કરી શકે છે! પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં શ્રદ્ધાળુ માણસ ખ્રિસ્તના પ્રતિનિધિરૂપ કેથલિક ધર્મગુરુ આગળ પોતાના ગુનાનો એકરાર કરે છે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં કરેલી ગુનાની કબૂલાત પૂરેપૂરી ગુપ્ત છે. કેથલિક ખ્રિસ્તી ધર્મગુરુ પોતાના પ્રાણને ભોગે પણ શ્રદ્ધાળુઓએ એકરાર કરેલા ગુનાની કબૂલાત ગુપ્ત રાખવા બંધાયેલા છે. ધર્મસભાના સખત કાયદાકાનૂન મુજબ ધર્મગુરુ જાણે છે કે, પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્ત વાત પ્રગટ કરવી એટલે જે તે ધર્મગુરુ આપોઆપ ધર્મગુરુ તરીકે, ખ્રિસ્તી તરીકે અને ધર્મસભાના સભ્ય તરીકે પણ રહી શક્તા નથી.

પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર માટે ધર્મગુરુ પાસે જનાર માણસ બરાબર જાણે છે કે, ધર્મગુરુ પોતાના પ્રાણને ભોગે પણ પોતાના ગુનાની કબૂલાત ગુપ્ત રાખશે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર માટે કેથલિક ધર્મગુરુ પાસે આવનાર માણસ પોતાના ગુના માટે દુ:ખી છે અને ફરી એવો ગુનો ન કરવાના દ્રઢ નિર્ણય સાથે પશ્ચાત્તાપી દિલે ગુનાનો એકરાર કરે છે. તેઓ ધર્મગુરુ પાસે પોતાના ગુનાથી દૂર રહેવા યોગ્ય સલાહસૂચનની આશા રાખે છે. સામાન્ય રીતે એવા ગુના કરવા પ્રેરતા લોકોથી અને એવી પરિસ્થિતિથી દૂર રહી અને જરૂર લાગે તો અધિકારીઓ સમક્ષ ગુનાનો એકરાર કરી જાતને સોંપી દેવા ધર્મગુરુ પશ્ચાત્તાપીને સલાહસૂચન આપી શકે છે. પછી ધર્મગુરુ દયાળુ ઈશ્વર પ્રભુને નામે પશ્ચાત્તાપી માણસને માફી અને શાંતિ બક્ષે છે.

પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં પશ્ચાત્તાપી દિલે ધર્મગુરુ પાસે જનાર ગુનેગાર ધર્મગુરુ આગળ પોતાની ઓળખ આપવા બંધાયેલો નથી. પ્રભુ ઈસુને નામે ગુનેગારને માફી આપવામાં ધર્મગુરુને ગુનેગારની ઓળખ જાણવાની પણ જરૂર નથી. છતાં યોગ્ય સલાહસૂચન મેળવવા માટે ગુનેગાર પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં પોતાની ઓળખ ધર્મગુરુને આપી શકે છે, એ અલગ વાત છે.

પ્રભુ ઈસુએ પોતાના શિષ્યોને માફી આપવાનો અધિકાર આપતા કહ્યું હતું, “હું તને ઈશ્વરના રાજ્યની ચાવીઓ સોંપીશ, અને તું જેની જેની પૃથ્વી ઉપર બંધી કરીશ તેની ઈશ્વર તરફથી પણ બંધી કરવામાં આવશે, અને તું જેની જેની પૃથ્વી ઉપર છૂટ આપીશ તેની ઈશ્વર તરફથી પણ છૂટ આપવામાં આવશે” (માથ્થી ૧૬: ૧૯).

આ જ વાત આપણે યોહાનકૃત શુભસંદેશમાં પણ વાંચી શકીએ. ઈસુએ તેમને (શિષ્યોને) કહ્યું, “તમને પવિત્ર આત્માની પ્રાપ્તિ થાઓ. તમે જો કોઈનાં પાપ માફ કરશો તો તે માફ થશે; તમે જો કોઈનાં પાપ ઊભાં રાખશો તો તે ઊભાં રહેશે” (યોહાન ૨૦: ૨૨-૨૩).

પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં ખ્રિસ્તી ધર્મગુરુ ઈસુએ બક્ષેલો આ અધિકાર વાપરે છે. પણ ઈશ્વરની જ દયા દર્શાવી પાપીને માફી આપવાના આ અધિકાર પાછળ જબરજસ્ત બંધન પણ છે. ધર્મગુરુ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા કોઈપણ રીતે, આડકતરી રીતે પણ, કોઈની આગળ પ્રગટ કરી ન શકે, ખુલ્લું પાડી ન શકે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા સાચવવા માટે ધર્મગુરુ પોતાનો પ્રાણ આપી શકે, પણ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્ત કબૂલાત કદી છતી કરી ન શકે. એક દાખલો આપું. ધારો કે, ધર્મગુરુ એમની સલાહ-સમિતિનો એક માણસ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં એમની આગળ એકરાર કરે કે, તેમને દેવળના ભંડારમાંથી સારી રકમની ચોરી કરી છે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં જ ધર્મગુરુ પોતાને લાગે એવાં સલાહસૂચન આપી શકે છે. પરંતુ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની વાત પૂરેપૂરી ગુપ્ત હોવાથી તે પુરોહિત સીધી કે આડકતરી રીતે કોઈ પગલાં ન લઈ શકે.

કેથલિક ખ્રિસ્તી ધર્મસભાના છેલ્લી વીસ સદીના ઇતિહાસમાં આજ સુધી કોઈ ધર્મગુરુએ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા પ્રગટ કરી નથી. પરંતુ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા એટલે પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં એકરાર કરેલા ગુનાની કબૂલાત અધિકારીઓને જણાવવાની ચોખ્ખી ના પાડનાર ધર્મગુરુઓને રિબાવીને મારી નાખ્યાના ઘણા દાખલાઓ ઇતિહાસમાં મળે છે. પાપનો પશ્ચાત્તાપ કરનાર વ્યક્તિનો વિશ્વાસઘાત ન કરનાર અને પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા અખંડ સાચવીને, એના બદલામાં પોતાનો પ્રાણ આપી શહીદ થનાર સંત ધર્મગુરુઓ ધર્મસભામાં છે. તેઓ ધર્મસભાના ગૌરવ છે.

મેં ઇન્ટરનેટમાંથી આવા કેટલાક શહીદ સંતોની માહિતી ભેગી કરી છે. એક, સંત જોન નેપોમુસેન (St. John Nepomucene)નો જન્મ બોહેમિયા એટલે હાલના ઝેક રિપબ્લિક (Czechoslovakia)માં થયો હતો. તેઓ ઝેકની રાજધાની પ્રાગ આર્ચડાયસિસના ખ્રિસ્તી ધર્મગુરુ હતા. તેમણે રાજા વેનચસ્લાઉસની પત્ની બાવરિયાનાં સેફિયા રાણીનો કન્ફેસર (એટલે પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં પશ્ચાત્તાપીનાં પાપની કબૂલાત સાંભળનાર ધર્મગુરુ) હતા. રાજા વેનચસ્લાઉસે એમને રાણીનાં પાપો પોતાની આગળ ખુલ્લાં પાડવાનો હુકમ કર્યો અને પોતાની પત્નીનાં પાપો પોતાને ન જણાવે તો એમને મારી નાખવાની ધમકી આપી. છતાં ધર્મગુરુ નેપોમુસેને પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા કોઈપણ ભોગે પ્રગટ કરવાની ચોખ્ખી ના પાડી. પરિણામે ગુસ્સે ભરાયેલા રાજાએ સંતને રિબાવી રિબાવીને મારી નાખવાનો હુકમ કર્યો. એ શહીદના મૃત શરીરને ઈ.સ.૧૩૯૩માં વલટાવા (Vltava) નદીમાં ફેંકી દેવામાં આવ્યો.

બે, સંત મતેઓ કોરિયા માગલ્લાનેસ (St. Mateo Correa Magallanes) મેક્સિકોમાં ૨૨ જુલાઈ ૧૮૬૬માં જન્મ્યા હતા અને ઈ.સ.૧૮૯૩માં એમને ધર્મગુરુની દીક્ષા મળી હતી. જનરલ એઉલોજિઓ ઓર્ટિઝ હેઠળ મેક્સિકા સૈન્યે ધર્મગુરુ મતેઓને કેદ કર્યા. એના થોડા દિવસ પછી ઠાર કરવાના કેટલાક કેદીઓને પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર માટે જનરલ ઓર્ટિઝે મતેઓને બોલાવ્યા. કેદીઓને પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર આપ્યા પછી જનરલ ઓર્ટિઝે ધર્મગુરુ મતેઓને કેદીઓને એકરાર કરેલાં પાપોની વાત એમની આગળ પ્રગટ કરવા જણાવ્યું. ધર્મગુરુ મતેઓની સ્પષ્ટ નામાટે એમને ઠાર કરવામાં આવ્યા. સંત પોપ જોન પોલ બીજાએ મતેઓ કોરિયાને ૨૦૦૦ મેની ૨૧મીએ સંત શહીદ તરીકે જાહેર કર્યા.

ત્રણ, ઓલ્મેડો રેગુએરા ફેરનાન્ડો વીસમી સદીમાં પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા જાળવવા માટે પોતાનું જીવન અર્પી દેનાર શહીદ છે. સ્પેનના સન્તિયાગો દે કોમ્પોસ્ટેલામાં ૧૮૭૩ જાન્યુઆરીની ૧૦મીએ જન્મેલા ધર્મગુરુ ઓલ્મેડો ફેરનાન્ડોને કપ્પુચિયન સંન્યસ્તસંઘમાં ૧૯૦૪ જુલાઈની ૩૧મીએ દીક્ષા મળી હતી. તેમના સમયની ધાર્મિક સતામણીમાં ધર્મગુરુ ફેરનાન્ડોને કેદ કરવામાં આવ્યા. તેમણે પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કાર આપેલા પશ્ચાત્તાપી ગુનેગારોનાં પાપ પ્રગટ ન કરવા બદલ કેદમાં જ એમને ખૂબ રિબાવવામાં આવ્યા. છેલ્લે પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા ખુલ્લી ન પાડવાથી એમને ઢોર માર મારીને આખરે ૧૯૩૬ ઓગસ્ટની ૧૨મીએ ગોળીથી વીંધી નાખવામાં આવ્યા.

અહીં મેં ફક્ત પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં કરેલાં પાપની ગુપ્તતા રાખવા બદલ પોતાનું જીવન અર્પી દેનાર ત્રણેક શહીદ સંતોની વાત કરી છે. શ્રદ્ધાળુ ખ્રિસ્તીઓને પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં ધર્મગુરુઓ આગળ પોતાનાં પાપની ગુપ્તતામાં પૂરો વિશ્વાસ છે. એટલે દુનિયાભરના કેથલિક ખ્રિસ્તીઓ પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારનો આશરો લઈને પોતાનું જીવન સુધારવા મથતા રહે છે; જીવનમાં શાંતિ અનુભવે છે.

પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારની ગુપ્તતા તોડવાની જબરજસ્તી અને બધા જ પ્રકારના અન્ય પ્રયાસ નિષ્ફળ ગયા છે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારમાં પશ્ચાત્તાપી માણસના ગુનાનો એકરાર સાંભળનાર અને એમને ઈશ્વરના નામે પાપમુક્તિ બક્ષનાર કોઈ ખ્રિસ્તી ધર્મગુરુએ વીસ વીસ સદીઓ સુધી કોઈ ગુનેગારનો વિશ્વાસઘાત કર્યો નથી કે, તેમનાં પાપો કોઈપણ રીતે પ્રગટ કર્યા નથી, એ દૈવી શક્તિનો પ્રતાપ છે. પ્રાયશ્ચિત્ત સંસ્કારનો એ ચમત્કાર છે.

Changed On: 16-11-2018

Next Change: 01-12-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

પ્રેરણા અને હિંમતનો સ્ત્રોત

યશવંતભાઈની સિદ્વહસ્ત કલમે લખાયેલી પુસ્તિકા “ત્રણ વિરલ ઈસાઈ નારીઓ” વાંચવાથી મને ઘણો લાભ થયો. એ ત્રણેય પાત્રો વિશે જાણવાનો ખૂબ આનંદ મળ્યો. એમાંથી ખૂબ પ્રેરણા મળી. ત્રણેય પાત્રોની જેમ જરૂર પડે ત્યારે સાહસ કરવાની અને મુશ્કેલ સામ્પ્રત પ્રવાહો અને માન્યતાઓ સામે મારા જીવનને આગળ ધપાવવાની હિંમત મળી.

યશવંતભાઈની આ નાની પુસ્તિકામાં પોતપોતાના ક્ષેત્રે અનેક હાડમારીઓ વેઠીને ધ્યેયસિદ્ધિ માટે મથ્યા કરનાર અને સફળતાની ટોચે પહોંચનાર ત્રણ વિરલ મહિલાઓની કથા છે.

પ્રથમ પાત્ર પંડિતા રમાબાઈની વાત મને બાઇબલના એક પાત્રની યાદ દેવડાવે છે. બાઇબલના નવા કરારમાં વાચક્ને મુગ્ધ કરનાર એક સ્ત્રી પાત્ર છે. ઈસુના વખતમાં યહૂદીઓ જેમને અછૂત માનતા એ શમરુન લોકોમાંથી એ સ્ત્રી આવે છે. યહૂદી લોકો શમરુન લોકોથી અને તેમના વિસ્તારમાંથી દૂર રહેતા હતા. દાખલા તરીકે ગાલીલ પ્રાંતથી યરુશાલેમ જવા માટેનો ટૂંકો રસ્તો શમરુન લોકોના ગામથી જતો; પરંતુ યહૂદીઓ શમરુનથી જવાને બદલે યરુશાલેમ જવા માટે પ્રેયા થઈને જવાનો લાંબો રસ્તો પસંદ કરતા!

પણ એક વાર ઈસુ અને એમના શિષ્યો શમરુનથી જતા હતા. રસ્તામાં શમરુનના સૂખાર નામે ગામમાં ‘યાકોબનો કૂવો’ નામે એક પૌરાણિક કૂવો હતો. ઈસુના શિષ્યો ખાવાનું ખરીદવા માટે ગામમાં ગયા ત્યારે મુસાફરીથી થાકેલા ઈસુ એ કૂવા પાસે બેસી રહ્યા. ત્યાં પેલી શમરુનની એક સ્ત્રી આવી. શુભસંદેશકાર યોહાને નોંધ્યું છે તેમ, ઈસુએ તે સ્ત્રી પાસે પાણી માંગ્યું. એક યહૂદી થઈને ઈસુએ એની પાસે કરેલી માગણી તે સ્ત્રીને ખૂબ વિચિત્ર લાગી. કારણ યહૂદીઓ શમરુનના લોકો સાથે વહેવાર રાખતા નહોતા. એ સ્ત્રી સાથેના સંવાદમાં ઈસુએ કહ્યું, “‘મારે ધણી નથી’ એમ તું કહે છે એ સાચું છે, કારણ, તેં પાંચ પાંચ ધણી કર્યા હતા, અને અત્યારે તું જેની સાથે રહે છે એ તારો ધણી નથી. તારું કહેવું તદ્દન સાચું છે.”

ઈસુની આવી બધી વાતોથી પ્રભાવિત થયેલી સ્ત્રી પોતાનો ઘડો ત્યાં કૂવા પર મૂકીને ગામમાં ચાલી ગઈ અને તેણે લોકોને ઈસુની વાત કરી. યોહાનકૃત શુભસંદેશના ચોથા અધ્યાયમાં શમરુનની સ્ત્રીની આ વાત વાંચીને પંડિતા રમાબાઈએ “એ ટેસ્ટીમની” નામની પોતાની આત્મકથામાં નોંધ્યું છે કે, “હું ભાગ્યે જ એ આનંદનો ઉમળકો મારામાં સમાવી શકું કે મારા પૂરતો મર્યાદિત રાખી શકું. મને પેલી શમરુનની બાઈની જેમ લાગે છે કે, પોતાનો ઘડો કૂવા પાસે છોડીને પોતાના ગામમાં પાછી જાઉં અને લોકોને કહું: “આવો, મેં જે જે કર્યું છે તે બધું કહી આપનાર માણસને જોવો હોય તો આવો. એ ખ્રિસ્ત તો નહિ હોય? મેં ૧૮૯૧થી હંમેશા ખ્રિસ્તની સાક્ષી બનવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે; અને અનુભવે હું જાણું છું ખ્રિસ્તી જીવનમાં લોકોને ખ્રિસ્ત વિશે તથા પાપીઓ માટેના અસીમ પ્રેમ વિશે બોલવામાં સૌથી વધારે આનંદ હોય છે.”

પંડિતા રમાબાઈ વિશે જુદાં જુદાં પુસ્તકોમાં વાંચ્યા પછી યશવંતભાઈ જોડે હું સો ટકા સહમત છું કે, “ઓગણીસમી સદીનું હિન્દનું સૌથી નોંધપાત્ર નારીચરિત્ર પંડિતા રમાબાઈનું છે” (પૃ. ૧). છેક જન્મથી પારાવાર મુશ્કેલીઓનો સામનો કરીને અને પોતાના સમાજ અને મૂળ ધર્મ તથા સગાંસંબંધીઓના વિરોધ સામે સતત સામે પ્રવાહે તરતાં રહીને જનજાગૃતિ અને મહિલા-ઉત્કર્ષ માટે રમાબાઈએ કરેલી અનન્ય સેવાને કારણે જ હું એમને ઓગણીસમી સદીની સર્વશ્રેષ્ઠ નારી ગણું છું. એમનું અનન્ય સેવાકાર્ય તેમજ સમગ્ર જીવન બતાવે છે કે, અસંખ્ય યાતનાઓ વચ્ચે સામે તરવા જેવા એમના સેવાકાર્ય પાછળનું પ્રેરક બળ ઈસુ ખ્રિસ્ત પ્રત્યેનો એમનો અસીમ પ્રેમ અને ખ્રિસ્ત પરની એમની અડગ શ્રદ્ધા હતી.

યશવંતભાઈએ અહીં વર્ણવેલ બીજું સ્ત્રીપાત્ર બેગમ સમરૂનું છે. મેં વર્ષો પહેલાં સરધાનાની મારી મુલાકાત વખતે બેગમ સમરૂ વિશે સાંભળ્યું હતું, વાંચ્યું હતું. એમને જાણવાનું મારે માટે એક ખાસ કારણ હતું. એમણે સરધાનાનું ભવ્ય અને વિશાળ દેવળ બંધાવ્યું હતું. ઈસુનાં માતા મરિયમને નામે બંધાવેલું એ દેવળ ફક્ત ઉત્તર પ્રદેશમાં જ નહિ પણ આખા ભારતમાં માતા મરિયમના તીર્થધામ તરીકે ખૂબ જાણીતું છે.

ઇતિહાસની દ્રષ્ટિએ સરધાના ખાતે દેવળ બંધાવવાનું બેગમ સમરૂનું કામ હું નાનુંસૂનું ગણું છું. મારી દ્રષ્ટિએ એમણે કુલ ૬૦ વર્ષ અંગ્રેજો-મરાઠા-શીખ લાલચુઓ સામે પોતાના રાજ્યને સુરક્ષિત રાખ્યું અને અજોડ શાસન કર્યુ, એ જ મોટી વાત છે.

છતાં ગુજરાતમાં ભાગ્યે જ કોઈ બેગમ સમરૂ વિશે જાણે છે કે, એમના વિશે ગુજરાતીમાં કોઈ લખાણ મળે છે. અહીં યશવંતભાઈનું તારણ યોગ્ય જ છે, “વિખ્યાત ઇતિહાસકાર જદુનાથ સરકારે નોંધ્યું છે કે, ઉત્તર-મધ્યકાલીન હિન્દના ઇતિહાસનાં પ્રખરતમ પાત્રોમાં બેગમની ગણના કરવી પડે.” (પૃ. ૨૬).

લેખકે ચીતરે ચીતરેલું ત્રીજું ઈસાઈ સ્ત્રી-પાત્ર કૉર્નેલિયા સોરાબજી છે. યશવંતભાઈએ એમને હિન્દનાં પ્રથમ મહિલા બેરિસ્ટર તરીકે તથા જિંદગીમાં “સખત ગૂંચવાડા અને હૃદયદાહ અને ઝંઝાવાતોમાંથી પસાર થનાર” મૂળ પારસી પરિવારથી ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવનાર વિરલ સ્ત્રી તરીકે ચીતર્યાં છે. પણ ઇતિહાસમાં ભાગ્યે જ કૉર્નેલિયા વિશે નોંધ મળે!

યશવંતભાઈએ નોંધ્યું છે તેમ, સ્ત્રીશિક્ષણનો વિરોધ કરતા સમાજ અને ખુદ પોતાના પરિવાર સાથે સંઘર્ષ કરીને કૉર્નેલિયા “સમગ્ર પશ્ચિમ હિન્દનાં પ્રથમ મહિલા સ્‍નાતક (ગ્રેજ્યુએટ) થયાં” (પૃ. ૨૮). એટલું જ નહિ, કુટુંબ અને સમાજમાં સ્ત્રીઓને વેઠવા પડતા અન્યાય અને જાતજાતની સતામણી સામે લડવા માટે કૉર્નેલિયાએ બેરિસ્ટર બનવાનો નિર્ણય કર્યો. દેશવિદેશમાં અનેક અડચણો અને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરીને કાનૂન ભણવા માટે તેઓ બ્રિટન પહોંચ્યાં. અંગ્રેજોની રૂઢિચુસ્તતા અને ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના વિઘ્નકર્તાઓને ગણકાર્યા વિના કૉર્નેલિયા બેરિસ્ટર બનીને જંપ્યાં.

કૉર્નેલિયા બેરિસ્ટર થયા પછી સોરાબજી પરિવારના શુભેચ્છકોએ ભારતની “આ લાડલી દિકરીને ‘કોટૅ ઓફ વોર્ડઝ’ માટેનાં લેડી લીગલ એડવાઈઝર તરીકેની જગા ગોઠવી આપી” (પૃ. ૩૦). ભારતમાં અંગ્રેજી શાસનની એક અધિકારી, કાયદાની નિષ્ણાત, નિ:સહાય વિધવાઓ તથા જાતજાતનાં અન્યાય અને અનીતિનો ભોગ બનેલી સ્ત્રીઓને ન્યાય અને હક્ક અપાવવા માટે હમદર્દીથી લડનાર તરીકે કૉર્નેલિયાને સારી સફળતા મળી.

કૉર્નેલિયાને રજવાડાંની તરછોડાયેલી રાણીઓ અને ગરીબ માણસ જેવા સૌ હકવંચિત લોકોનાં હામી બનીને એમને ન્યાય અને જરૂરી બધી મદદ કરવા સાથે સામાજિક દૂષણો અને અંધશ્રદ્ધા સામે સામાજિક પરિવર્તન લાવવામાં મથતાં રહ્યાં. આ રીતે સતત ઝઝૂમનાર કૉર્નેલિયા આપણને પ્રેરણા અને આદર્શ પૂરાં પાડે છે.

આવી ત્રણ વિરલ નારીઓ વિશેની યશવંતભાઈની પુસ્તિકા ગુજરાતી વાંચતા સૌ લોકોની અને ખાસ તો આજની યુવા પેઢીની વિરલ સેવા છે. મને ખાતરી છે કે આ પુસ્તિકા વાંચનાર સૌ એનાથી મારી જેમ પ્રભાવિત થશે અને બહોળા વાચક વર્ગ સુધી એને પહોંચાડવામાં ધન્યતા માનશે.

(“ત્રણ વિરલ ઈસાઈ નારીઓ”, યશવંત મહેતા, ગાર્ગી વૈદ્ય, પ્રકાશક: ગુર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલય, રતનપોળનાકા સામે, ગાંધી માર્ગ, અમદાવાદ ૩૮૦ ૦૦૧4, નવેમ્બર ૨૦૧૧4, પાનાં : ૫૨, કિંમત: રૂ.૩૫/-)

Changed On: 01-11-2018

Next Change: 16-11-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

એક બળાત્કારનો આરોપ અને કપોલકલ્પિત વાતો

“ફાધર વર્ગીસ, કેરળની પરીસ્થિતિ કેવી છે?” મારા નવા કાર્યાલયમાં જુલાઈ ૨૦૧૮ના એક દિવસે પ્રથમવાર મને મળવા આવેલા એક મિત્રે મને પૂછ્યું.

“અઠવાડિયા સુધીના અવિરત વરસાદ અને પૂરથી કેરળમાં સર્વત્ર વિનાશ અને ભારે જાનહાનિ થયાં છે. વરસાદ અને પૂરે બધા લોકો પર બધેય કેર વર્ષાવ્યો છે. બધા લોકોએ ખૂબ નુકશાન વેઠયું છે,…” મેં કહ્યું.

“ના, ફાધર. હું તો આપને કેરળના એક બિશપ અને સિસ્ટરના મામલા વિષે પૂછું છું.” મારી વાત વચ્ચેથી કાપીને મિત્રે પોતાનો પ્રશ્ન સ્પષ્ટ કર્યો.

“ઓ હો! આપ મૂળ કેરળના બિશપ પર એક સાધ્વીબહેન સિસ્ટરે કરેલા અત્યાચારના આક્ષેપ વિશે પૂછો છો! એના વિશે હું શું કહું? આજકાલ એ મામલા વિશે ટેલિવિઝનો અને છાપાંસામયિકોમાં ઘણુંબધું આવ્યા કરે છે. કોર્ટકચેરીમાં કેસ પણ ચાલે છે. એના વિશે મારી પાસે કોઈ વિશેષ માહિતી નથી,” મેં નિખાલસતાથી કહ્યું.

એ મિત્ર ગયા પછી એમના પ્રશ્ને મને વિચારતો કરી મૂક્યો. એ સિસ્ટર અને બિશપ વચ્ચેની ખરી વાત જાણ્યા વિના લોકો બેફામ બોલે છે, લખે છે. એટલે સિસ્ટરે, બિશપ પર ૧૩ વખત બળાત્કાર કર્યાના આક્ષેપના સંદર્ભમાં હું કેટલીક ચોખ્ખી વાત કરી શકું છું. સૌ પ્રથમ તો આપણને બંને પક્ષો વિશે એમની વાસ્તવિક પરીસ્થિતિ વિશે, જાણવાની જરૂર છે.

બિશપ અને સિસ્ટર બંને મૂળ કેરળનાં છે. પણ હાલ બિશપ પંજાબમાં જલંધર ધર્મપ્રાંતના ધર્માધ્યક્ષ છે. બિશપના પુરોગામી અને જલંધર ધર્મપ્રાંતના પ્રથમ બિશપે સ્થાપેલા એક સાધ્વીસંઘના આ સિસ્ટર એક સભ્ય છે. દરેક સાધ્વીમંડળનાં સભ્યો માટે નીતિનિયમ અને આચારસંહિતાનું બંધારણ હોય છે. સિસ્ટરના ‘સ્થાનિક’ સાધ્વીસંઘનો અંતિમ અધિકારી સ્થાનિક ધર્માધ્યક્ષ એટલે કે જલંધર ધર્માધ્યક્ષ છે.

બિશપ અને સિસ્ટર વચ્ચેનો મામલો જયારે સિસ્ટર જલંધરમાં કાર્યરત હતાં ત્યારનો છે. બંને પ્રભુ ઈસુને આજીવન સમર્પિત વ્યક્તિઓ છે. ખ્રિસ્તી ધર્મમાં સમર્પિત જીવન છે, જેના વિષે લોકો બરાબર જાણતા નથી.

કોઈ ખ્રિસ્તી યુવતી કે યુવક પરિપક્વ નિર્ણય કરીને સમર્પિત જીવનને ભેટે છે. એમાં એક તબીબી ડોક્ટર બનવા માટેની તાલીમ કરતાં વધારે લાંબા ગાળાની તાલીમ એટલે ધ્યાનમનન, પાર્થના અને ત્યાગમય બ્રહ્મચારી જીવનનો અનુભવ કર્યા પછી પ્રભુ ઈસુને પોતાના જીવનના સર્વેસર્વા માને છે અને એમના ચરણે બ્રહ્મચર્ય, આજ્ઞાપાલન અને અપરિગ્રહ (ગરીબાઈ) જેવાં વ્રતો દ્વારા પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે સમર્પી દે છે. યુવાન-યુવતીને મળતી તાલીમ દરમિયાન પોતે ઇચ્છતા ધાર્મિક-સંન્યસ્ત જીવન પોતાને માટે યોગ્ય છે કે નહિ, તે પોતાના જીવન-અનુભવ દ્વારા તપાસે છે.

બીજી બાજુ, ધાર્મિક-સંન્યસ્ત જીવનની તાલીમ આપનાર ઉપરીઓ યુવાન-ઉમેદવારની ચકાસણી કરે છે. બંને ઉમેદવાર અને તેમને તાલીમ આપનાર ઉપરીઓના નિર્ણયમાં સંપસુમેળ હોય ત્યારે એક શુભદિને જાહેર રીતે યુવક કે યુવતી વ્રત લે છે અને આજીવન સમર્પિત જીવનને ભેટે છે. એક સાધ્વી સિસ્ટર આશરે પાંચ-છ વર્ષની તાલીમ પછી વ્રત લે છે. ધર્મગુરુ માટેની તાલીમ વધારે લાંબી છે. એમાં આઠ-દસ વર્ષની કે વધારે સમયની તાલીમ પછી ઉમેદવારને દીક્ષા મળે છે.

વ્રત લેવા, દીક્ષા સ્વીકારવા પાછળ આખરે એક જ કારણ છે, એક જ પરિબળ છે, એક જ શક્તિ છે. તે પ્રેમ છે, પ્રભુ ઈસુ પ્રત્યેનો પ્રેમ. એ પ્રેમથી પ્રેરાઈને જ યુવાન કે યુવતી સંપૂર્ણપણે, દૃઢ નિશ્ચય સાથે પ્રભુ ઈસુને ચરણે પોતાની જાતને સોંપી દે છે. વ્રત કે દીક્ષાની ધાર્મિક વિધિ અને પછીની ઉજવણી એક જ દિવસની વાત છે. પણ વ્રત લેનાર કે દીક્ષા સ્વીકારનાર વ્યકિત બરાબર જાણે છે કે, વ્રત અને દીક્ષા એક જ દિવસની વાત નથી પણ જિંદગીભરના સમર્પણની વાત છે. જીવનભર નિભાવવાની વાત છે. જીવનભર નિભાવવાની પ્રતિબદ્ધ, વચનબદ્ધ જવાબદારી છે.

એ વ્રતધારી કે દીક્ષિત વ્યકિત બરાબર જાણે છે પોતાનું સમર્પિત જીવન જીવવા માટે તેઓ ખુદ પોતાની શક્તિઓ અને ગુણવિશિષ્ટતાઓ  ઉપર નહિ પણ પ્રભુ ઈસુની શક્તિ કે વરદાન ઉપર આધાર રાખવાનો હોય છે. રોજબરોજની પ્રાર્થના, ધ્યાનમનન, ઈશ્વરના શબ્દ (બાઈબલ), સંઘજીવન, વડીલોનું જરૂરી માર્ગદર્શન, નિષ્ઠાભર્યું સેવાકાર્ય, ત્યાગમય જીવન, વગેરે દ્વારા પોતાના સમર્પિત જીવનને વ્યકિત પોષતી રહે છે.

જયારે એક સમર્પિત વ્યકિત દૈનિક પ્રાર્થના, ધ્યાનમનન, ઉપાસના વિધિ, વગેરે બાબતોમાં બેદરકાર બને, પોતાનું સમર્પિત જીવન શિથિલ થવા દે,  ઢીલાઈ પેસવા દે, ત્યારે એમનું સમર્પિત હૃદય ખાલી બનવા માંડે. પરંતુ હૃદય કદી ખાલી રહેતું નથી. જેટલા પ્રમાણમાં એક સમર્પિત વ્યકિતના હૃદય ખાલી થાય પ્રભુ ઈસુના પ્રેમથી વિખૂટું પડે છે, તેટલા પ્રમાણમાં એ હૃદય દુન્યવી, ભૌતિક બાબતોથી ભરાય છે. ભૌતિક બાબતોમાં કોઈ ઉચ્ચ હોદ્દો કે સ્થાનમાન માટેની ઈચ્છા હોય, એ માટેનો પ્રયત્ન હોય, સત્તા અને અધિકાર મેળવવા માટેની લાલસા હોય, સાધનસંપતિ માટેની આસક્તિ હોય, વિજાતીય વ્યકિત પ્રત્યેનું આકર્ષણ હોય – એમ અસંખ્ય બાબતો હોઈ શકે. આવાં બધાં આકર્ષણો સ્વાભાવિક ગણીએ તો પણ એને પોષવામાં, આકર્ષણને તાબે થવામાં, સમર્પિત વ્યક્તિથી નાનીમોટી ભૂલ થાય છે, ઘોર પાપ પણ થઇ શકે છે.

બાઇબલમાં ઈસુના એક શિષ્ય યહૂદાની વાત છે. ઈસુએ પોતાના અંતેવાસી તરીકે પસંદ કરેલી એ વ્યકિત યહૂદા બીજા અગિયાર અન્તેવાસીઓની જેમ પૂરા ત્રણ વર્ષ ઈસુ સાથે ફર્યા, એમના સંદેશા સાંભળ્યા. ઈસુએ કરેલા ચમત્કારોના સાક્ષી બન્યા. ઈસુએ  ભરોસાથી એમની  નાની ટુકડીનાં નાણાંની થેલી એ યહૂદાને સોંપી હતી. થેલીમાંથી નાનીનાની ચોરી કરીને આખરે ત્રીસ ચાંદીના સિક્કા માટે યહૂદા ઈસુને દગો દેનાર શિષ્ય બન્યા!

‘કેરળના મામલા’માં પેલા સાધ્વીબહેન સિસ્ટરને કે જેમની સામે બળાત્કારનો આક્ષેપ થયો છે એ બિશપને કે બંનેને હું ગુનેગાર કહેતો નથી. ઈસુએ કહ્યું છે કે, “કોઈનો ન્યાય તોળશો નહિ, જેથી તમારો પણ ન્યાય નહિ તોળાય” (માથ્થી ૭:૧). પરંતુ અખબારો અને અન્ય સોશિયલ માધ્યમોમાં આવતા અહેવાલોમાંથી મને લાગે છે કે, કંઈક ખોટું તો થયું છે. બંને વચ્ચે અધિકાર અને સત્તાનો પ્રશ્ન ઉભો થયો હશે. બંને વચ્ચે કંઈક અજુગતું મેળવવાની લાલચ હશે. એમાં કોઈનો સ્વાર્થ હશે; એકની કે બંનેની સંડોવણી હશે. બે હાથ વિના તાળી પડાતી નથી.

બિશપ સત્તા પર છે. કોઇપણ ધર્મપ્રાંતમાં બિશપ સર્વેસર્વાં ગણી શકાય. અંગ્રેજીમાં કહેવત છે, Absolute power corrupts absolutely અર્થાત સર્વોચ્ચ સત્તા (માણસને) સંપૂર્ણપણે ભ્રષ્ટ કરે છે. સાધ્વીબહેન યુવતી આદરમાન અને અહોભાવથી બિશપ પાસે ગયાં હશે. એમણે બિશપની નજરમાં વાત્સલ્યભાવ જોયો હશે. પોતાની સાથેનું એમનું વર્તન માન્ય રાખ્યું હશે. આમ, બંને વચ્ચેનો મામલો આજની પરીસ્થિતિ એટલે આક્ષેપ અને પ્રતિઆક્ષેપ સુધી પહોંચી છે. આ બધું તો કાલ્પનિક બાબતો છે. સાચી વાત એ બિશપ કહે છે તેમ ત્રણ જણ જાણે છે: પેલાં સાધ્વીબહેન, બિશપ પોતે અને ઈશ્વર જાણે છે.

હું માનું છું કે, જે કંઈ થાય છે તે આખરે આપણી ભલાઈ માટે થાય છે. હવે સાધ્વીબહેન સિસ્ટર અને બિશપ વચ્ચેનો મામલો કોર્ટમાં છે. બિશપની ધરપકડ થઈ છે. હું ઈચ્છા રાખું છું કે, સત્ય બને તેમ જલ્દી બહાર આવે. ગુનેગાર કે ગુનેગારો પશ્ચાતાપ કરી ત્યાગ-ઉપવાસને રસ્તે પોતાનું જીવન સુધારે. સાત વાર નહિ પણ પોતાના શિષ્યોને સિતેર વખત માફી આપવા સલાહ આપનાર પ્રભુ ઈસુ પશ્ચાતાપી માણસને માફી આપવા તત્પર છે.#

Changed On: 16-10-2018

Next Change: 01-11-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

ઈસુદાસ ક્વેલી: બાઇબલના અનુવાદક ઓલિયો

ફાધર ઈસુદાસ ક્વેલીએ બાઇબલના અનુવાદનું કામ શરૂ કર્યુ એ જ વર્ષે ૧૯૬૪માં હું ઈસુસંઘમાં દાખલ થયો હતો. પરંતુ ફાધર ઈસુદાસ સાથેનો મારો સબંધ હું અમદાવાદ ખાતે સેન્ટ ઝેવિયર્સ કૉલેજમાં ભણતો હતો ત્યારથી શરૂ થાય છે. હું મુંબઈ ખાતે એક વર્ષ માનવવિદ્યાનો એટલે મુખ્યત્વે અંગ્રેજી સાહિત્ય, લૅટિન અને ગ્રીક ભાષાઓનો અભ્યાસ અને ત્યાર બાદ  માઉન્ટ આબુ ખાતે સાધનાભવનમાં એક વર્ષ ગુજરાતી ભાષાના અભ્યાસ પછી જૂન ૧૯૬૮માં કૉલેજમાં દાખલ થયો હતો.

કૉલેજમાં મુખ્ય વિષય તરીકે ગુજરાતી ભાષા પસંદ કરવામાં ફાધર ઈસુદાસનો પ્રભાવ હતો. પ્રથમ વર્ષે હું અને મારા જેવા બ્રધરો ફાધર ઈસુદાસ સાથે પ્રેમલ જ્યોતિમાં રહીને ભણતા હતા. પછી એક વર્ષ અમે કૉલેજ હૉસ્ટેલ અને બહાર રાજહંસ સોસાયટીમાં ભાડાના મકાનમાં રહીને કૉલેજમાં જતા હતા.  પછી કૉલેજમાં ભણતા મારા જેવા બધા બ્રધરો માટે જૂન ૧૯૭૦માં શેફાલી એપાર્ટમેન્ટના ત્રીજા માળના જોડાજોડ બે ફ્લેટમાં રહેવાની સગવડભરી વ્યવસ્થા થઈ. ત્યાં ફાધર ઈસુદાસ ક્વેલી અમારા ઉપરી હતા. ઉપરી કરતાં ફાધર ઈસુદાસ અમારા મોટા ભાઈ તરીકે અમારી સાથે રહેતા હતા.

ફાધર ઈસુદાસનું જીવન જ એમનું ઉપરીપણું હતું. પોતાના અનુવાદના કામ પ્રત્યે એમની અજબગજબની નિષ્ઠા હતી. શેફાલીમાં જ પરમપૂજા અને નાસ્તો કર્યા પછી બરાબર આઠ વાગે તેઓ પોતાનું કામ લઈને બેસી જાય. એમની ટેબલ પાસે ખાસ બનાવેલું એક ફરતું પુસ્તક સ્ટેન્ડ હતું. એમાં વિવિધ ભાષાઓની બાઇબલની નકલો અને ભાષ્યગ્રંથો તથા ચાર-પાંચ ભાષાઓના શબ્દકોશ, વગેરે હતાં. ફાધર ઈસુદાસ કામ પર બરાબર આઠ વાગે બેસે ત્યારે અમારે સમજવાનું કે, કૉલેજમાં સવા આઠના ક્લાસમાં જવાનો સમય થયો છે.

ફાધર ઈસુદાસનો જન્મ ૧૯૩૦, ડિસેમ્બરની ૨૪મી તારીખે સ્પેઇનમાં થયો હતો. થોડા જ દિવસની અંદર એમને ખ્રિસ્તી ધર્મનો મૂળભૂત સંસ્કાર બેપ્ટિઝમ (સ્નાનસંસ્કાર) આપવામાં આવ્યો અને એમનું નામ ‘હેસુસ’ એટલે ઈસુ પાડવામાં આવ્યું. તેઓ ૧૯૪૯માં ઈસુસંઘ નામે સંન્યસ્તસંઘમાં પ્રવેશ્યા અને ૧૯૫૧ વર્ષની ડિસેમ્બર ૨૧મીએ ઇન્ડિયાના મુંબઈ બંદરે ઊતર્યા.

ઈસુસંઘી ઉપરીના જણાવ્યા મુજબ યુવાન હેસુસ ક્વેલીને કર્મભૂમિ તરીકે ગુજરાતમાં મિશન-સેવા કરવાની હતી. એની તૈયારીરૂપે ગુજરાતી ભાષા શીખીને મુંબઈ ખાતે સેન્ટ ઝેવિયર્સ કૉલેજમાં ગુજરાતી અને સંસ્કૃત ભાષાઓ ભણીને મુંબઈ યુનિવર્સીટીમાંથી સ્નાતક થયા. ગુજરાતી સંસ્કૃતિમાં ઊંડા ઉતરેલા બ્રધર હેસુસ ક્વેલી ગુજરાતીકરણમાં ઈસુદાસ નામ અપનાવ્યું. પછી પુરોહિતની તાલિમરૂપે પૂણે ખાતે ફિલોસોફી ભણ્યા અને ઈશ્વર વિદ્યામાં અનુસ્નાતક થયા. ફાધર ઈસુદાસે ૧૯૬૨માં માર્ચની ૨૪મીએ પુરોહિત દીક્ષા લીધી.

ઈસુસંઘની છેલ્લી તાલિમ માટે તેઓ ૧૯૬૩માં તમિલનાડુના શેમ્પગન્નુર ખાતે સિક્રેટ હાર્ટ કૉલેજમાં હતા. તે વખતે જાન્યુઆરી ૧૯૬૪માં ફાધર ઈસુદાસે કદી કલ્પી નહોતી એવી નિમણૂંક તેમણે ઈસુસંઘની સમાચાર-પત્રિકા દ્વારા મળી! ગુજરાતી ભાષાના મૂર્ધન્ય–ભગીરથ અનુવાદક નગીનદાસ પારેખ જોડે અદ્યતન ગુજરાતી ભાષામાં બાઈબલનો અનુવાદ કરવા માટે તેમની નિમણૂંક થઈ છે!

વિવિધ ભાષાઓ શીખવાની ફાધર ઈસુદાસની વિશિષ્ટ ફાવટ હતી. વળી, તમને પોતાની માતૃભાષા સ્પેનિશ સિવાય લૅટિન, ગ્રીક અને હિબ્રૂ ભાષાઓ થોડીઘણી આવડતી હતી. પરંતુ અનુવાદનું કામ એમને ભયજનક લાગ્યું. છતાં ઉપરીએ આપેલ અનુવાદનું અત્યંત કઠીન કામ એમણે ઉત્સાહથી માથે લીધું. તે વખતે તેમને જાણવા મળ્યું કે, ભારતની વિવિધ ભાષાઓમાં બાઇબલનો અનુવાદ કરનાર વિદ્વાન લોકો માટે તમિલનાડુના ઊટ્ટી ખાતે એક આંતરરાષ્ટ્રીય શિબિર યોજાય છે. એક ધાર્મિક ગ્રંથ તરીકેની બાઇબલની વિશિષ્ટતાઓ, અનુવાદના સિદ્ધાંતો, જે ભાષામાં અનુવાદ કરવાના છે તે ભાષાની ખૂબીઓ, અનુવાદમાં નડતા પ્રશ્નો, વગેરે અંગે ત્રણેક મહિનાની તાલિમ શિબિરમાં ભાગ લઈને ફાધર ઈસુદાસ અમદાવાદ પરત આવ્યા અને ૧૯૬૪થી નગીનદાસ પારેખ સાથે અનુવાદના કામમાં ઝંપલાવ્યું.

અનુવાદના કામમાં ફાધર ઈસુદાસની મદદ માટે ફાધર વાલેસ, ફાધર હેરેદરો, ફાધર જોન ખેંગાર અને ફાધર જો લોબોની એક ઈસુસંઘી સમિતિ હતી. સમિતિનું કામ ફાધર ઈસુદાસે નગીનદાસ પારેખ જોડે તૈયાર કરેલા અનુવાદ અંગે પોતાના પ્રતિભાવ, સુધારાવધારાનાં સૂચનો આપવાનું હતું.

ફાધર ઈસુદાસ અને નગીનદાસ પારેખના નિષ્ઠાભર્યા પ્રયત્નથી ૧૯૬૫માં ‘શુભસંદેશ’ શીર્ષક હેઠળ બાઇબલના ઉત્તરાર્ધ ‘નવો કરાર’ના પહેલા પાંચ ગ્રંથનું ગુજરાત સાહિત્ય પ્રકાશ, આણંદ દ્વારા પ્રકાશન થયું. ત્યાર પછી ‘પત્રાવલિ’ના નામથી નવા કરારના બાકીના ગ્રંથોનું પ્રકાશન ૧૯૬૮માં કરવામાં આવ્યું. શુભસંદેશની નવી આવૃત્તિ ૧૯૭૪માં પ્રકાશિત થયા પછી ૧૯૭૬માં પ્રથમ વાર સમગ્ર નવો કરાર સળંગ પુસ્તકરૂપે પ્રગટ થયો.

નવો કરારના પ્રકાશન પછી ફાધર ઈસુદાસ હિબ્રૂ અને અરામેઈક  (Hebrew & Aramaic) ભાષાના સધન અભ્યાસ માટે રોમની ગ્રિગોરીયન યુનિવર્સીટી સાથેના ‘બિબ્લીકુમ’ અને ઇસ્રાયેલના યેરૂશાલેમ ખાતેના ‘બિબ્લીકુમ’માં જઈ આવ્યા. ઈસુના વખતમાં મુખ્ય બે ભાષાઓ હતી. ત્રીજી ભાષા ગ્રીક હતી. ઈસુની તળપદી ભાષા અરામેઈક ભાષાઓમાં લખેલો ગ્રંથ છે.

યેરૂશાલેમથી પરત આવીને ફાધર ઇસુદાસે ફરી જૂના કરારના અનુવાદના કામમાં ઝંપલાવ્યું. જૂના કરારના ત્રણ ગ્રંથો પદ્યમાં છે: યોબનો ગ્રંથ, સર્વોત્તમ ગીત તથા સ્તોત્રસંહિતા. એના અનુવાદ માટે ઈસુદાસે અનુક્રમે નિરંજન ભગત, ચંદ્રકાંત શેઠ અને યૉસેફ મેકવાન જેવા ગુજરાતના સુપ્રસિદ્ધ કવિઓનો સાથસહકાર લીધો. એક દિવસ સર્વોત્તમ ગીતને પદ્યરૂપ આપનાર ચંદ્રકાંત શેઠે એક મુલાકાત વખતે મને કહ્યું, “ફાધર ઈસુદાસ ડોલે ત્યારે સમજવાનું કે મારો અનુવાદ બરાબર છે.”

સેંટ ઝેવિયર્સ કૉલેજના ગુજરાતી સાહિત્યના મારા માનનીય અધ્યાપક આર. આર. પરમારે સમગ્ર બાઇબલનાં શીર્ષકો બાંધ્યાં છે. એટલું જ નહિ પણ અનુવાદની શરૂઆતથી છેલ્લે સુધી ઝીણવટ અને નિષ્ઠાથી આખા બાઇબલનું પ્રૂફવાચન કરીને તેને ક્ષતિરહિત કરવાની જવાબદારી બજાવી છે, તે અહી ખાસ નોંધપાત્ર છે.

અનુવાદના સોળેક વર્ષ દરમિયાન વખતોવખત બાઇબલના વિવિધ અંશોનું પ્રકાશન કરાયું હતું. ‘જૂના કરાર’માં સૌ પ્રથમ સ્વતંત્ર કાવ્યગ્રંથ તરીકે ‘પ્રાચીન સ્તોત્રો’ નામે ‘સ્તોત્રસંહિતા’ પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો, પછી સ્તોત્રસંહિતાના સ્વતંત્ર પુસ્તક પણ પ્રકાશિત થયું બંનેની નકલો આજે પણ મારી પાસે છે.

સોળ વર્ષની પ્રતિબદ્ધ જહેમત પછી ૧૯૮૧ માર્ચની ૧૭મીએ પાલડી, અમદાવાદ ખાતે ટાગોર હૉલમાં પ્રતિષ્ઠિત વ્યકિતઓની હાજરીમાં સંપૂર્ણ બાઇબલનું લોકાર્પણ થયું. તે અરસામાં સાર ન્યૂઝનો પ્રથમ અંક ફેબ્રુઆરી ૨૮, ૧૯૮૧માં પ્રથમ સમાચાર તરીકે અદ્યતન ગુજરાતી ભાષામાં સંપૂર્ણ બાઇબલ ટૂંક સમયમાં પ્રકાશિત થવાનું છે એવા ‘એડવાન્સ’ સમાચાર આપ્યા હતા. પછી સાર ન્યૂઝના માર્ચ ૨૧માં અંકમાં સંપૂર્ણ બાઈબલના લોકાર્પણના સમાચાર આપવામાં આવ્યા. ત્યાર પછી આણંદ, વડોદરા અને સુરતમાં પણ જાહેર જનતાની મોટી હાજરીમાં સંપૂર્ણ બાઇબલના લોકાર્પણ સમારંભ થયા. વળી, ટૂંક સમયમાં સંપૂર્ણ બાઇબલના ૧૦,૦૦૦થી વધારે નકલો છાપીને વહેંચવામાં આવી ત્યારે ગુજરાતી બાઇબલ ‘બેસ્ટ સેલ્લર’ તરીકે પણ એક સમાચાર લખ્યા અને સાર ન્યૂઝ દ્વારા સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાના ખ્રિસ્તી સમાચારપત્રો એ સામયિકોમાં આ ગૌરવભર્યા સમાચાર પહોંચાડ્યાનો મને ગર્વ અને આનંદ છે.

બાઇબલ અને બીજા અંગ્રેજી સાહિત્યના અનુવાદ સાથે કર્મિષ્ઠ/કામઢા ફાધર ઈસુદાસ ક્વેલીએ એક યા બીજી જવાબદારીઓ પણ નિષ્ઠાપૂર્વક નિભાવી હતી. પણ એમના બધા જ પ્રકારના કામકાજો અને જવાબદારીઓમાં ગુજરાતી ભાષા અને સંસ્કૃતિ સાથેની એમની પ્રતિબદ્ધતા ખાસ નોંધપાત્ર છે. ફાધર ઈસુદાસ ગુજરાતમાં બધી રીતે એક ગુજરાતી બનીને જીવવામાં માનતા હતા અને એમના હાથ નીચેના બધા યુવાન ઈસુસંઘી બ્રધરોને ગુજરાતી ભાષા અને સંસ્કૃતિમાં પ્રભુત્વ મેળવવા માટે ખુદ પોતાના જીવનથી પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન આપતા હતા. એમનું સહૃદયી માર્ગદર્શન મારા જેવા બધા યુવાન ઈસુસંઘીઓને સર્વદા સ્વીકાર્ય હતું.

પણ આજીવન અનુવાદના કામમાં જ પરોવાઈ રહેનાર ફાધર ઈસુદાસની એક અવિસ્મરણીય સેવા કૅથલિક ખ્રિસ્તી ધર્મની ઉપાસના-વિધિઓનું સંપૂર્ણ ગુજરાતીકરણ છે. ફાધર ઈસુદાસની આગેવાની અને તેમના પ્રયત્નથી આજે દૈનિક અને રવિવારની પરમપૂજામાં વપરાતા ધર્મગ્રંથો, ઉપાસના વિધિમાં વપરાતા પ્રાર્થના-ગ્રંથો શુદ્ધ ગુજરાતી ભાષામાં ઉપલબ્ધ છે. આર. આર. પરમાર સાથે ફાધર ઈસુદાસે “ઉપદેશમાળા” (The Word of God) નામે ચાર દળદાર ગ્રંથોનો અનુવાદ કર્યો છે. દરેક ગ્રંથનાં ૬૦૦-૭૦૦ પાનાં છે. ‘બીજી વેટીકન દસ્તાવેજો” નામે પરિષદના ખ્રિસ્તી ધર્મજનોને ખાસ લાગુ પડે એવા દસ્તાવેજોનું એક દળદાર પુસ્તક પણ ફાધર ઇસુદાસે આર. આર. પરમાર સાથે અનુવાદ કરી પ્રકાશિત કર્યુ છે. વખતોવખત ખ્રિસ્તી કૌટુંબિક માસિક ‘દૂત’માં પણ એમણે મૌલિક પ્રાસંગિક લેખો પ્રકાશિત કર્યા છે.

એક દિવસ ફાધર ઈસુદાસના એક ઈસુસંઘી યુવાન મિત્રે એમના વિવિધ વિષયોનું અગાધ જ્ઞાન, ગુજરાતી ભાષા અને સંસ્કૃતિ પરનું એમનું પ્રભુત્વ તથા એમના લેખાનકલાથી પ્રભાવિત થઈને એમને પૂછ્યું, “ફાધર ઈસુદાસ, સર્જનાત્મક મૌલિક સાહિત્ય પેદા કરવાની આપની પાસે બધી શક્તિઓ અને ક્ષમતા છે. તો આપ કેમ મૌલિક સર્જનાત્મક લેખન-સાહિત્યમાં જંપલાવતા નથી?”

“અનુવાદના કામમાં મૂળ લખાણ પ્રત્યેની વફાદારી ખૂબ મહત્વની છે. એટલે એક અનુવાદ કરવાના મૂળ સાહિત્ય પ્રત્યે વફાદાર રહેવા માટે પોતાની કલ્પનાશક્તિ અને સર્જન-ક્ષમતાનો ત્યાગ કરે છે,” ફાધર ઈસુદાસે  પ્રશ્ન પૂછનાર ફાધર કેઇથ અબ્રાનચેસને કહ્યું.

ફાધર ઈસુદાસની આધ્યાત્મિકતા એમના વ્યકિતત્વનો અવિભાજ્ય ભાગ હતો. રોજની પ્રાર્થના અને ધ્યાનમનનમાં ફાધર ઈસુદાસ મારા જેવા એમની જવાબદારી હેઠળના યુવાન ઈસુસંઘીઓ માટે માર્ગદર્શક અને પ્રેરણારૂપ હતા. એમને સોપેલું  કોઈ પણ કામ સંપૂર્ણપણે કરવામાં તેઓ માનતા હતા. એટલે અમે એમને “સંપૂર્ણ” ફાધર ઈસુદાસ કહેતા.

વાર્ધક્યસહજ માંદગીને કારણે ૮૮ વર્ષની જૈફ ઉમરે ૨૦૧૮ ઓગસ્ટ ૧૬મીએ ફાધર ઈસુદાસનું મૃત્યુ થયું. બીજા દિવસે સવારે વડોદરાના રોઝરી કેથેડ્રલ દેવળમાં યોજાયેલી પરમપૂજા અને અંતિમવિધિમાં આખા ગુજરાતમાંથી ગુજરાતના ત્રણ ધર્માધ્યક્ષો, ઈસુસંઘના ઉપરીઓ સાથે એક હજારથી વધુ લોકો ફાધર ઈસુદાસને અલવિદા કહેવા માટે તથા તેમની અનન્ય સેવા બદલ એમની કદર કરવા તથા એમનો આભાર માનવા ભેગા મળ્યા હતા.

અદ્યતન ગુજરાતીમાં કરેલા બાઈબલની ગુજરાતી અનુવાદ દ્વારા તથા ગુજરાતીકરણના ભાગરૂપે પરમપૂજા અને ઉપાસનાવિધીઓના અન્ય પુસ્તકોના અનુસર્જન દ્વારા, ફાધર ઈસુદાસ, આપ અમારી વચ્ચે અમર બન્યા છો.

#

Changed On: 01-10-2018

Next Change: 16-10-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

મોહરમનું મહત્વ

મોહરમ ભારતનો એક રાષ્ટ્રીય તહેવાર છે. મોહરમ એટલે સાર્થ ગુજરાતી જોડણીકોશ જણાવે છે તેમ, “હિજરી સનનો પહેલો મહિનો” એમાં તાજિયા નીકળે છે. આ વર્ષે ૨૦૧૮માં સપ્ટેમ્બરની ૨૧મી તારીખે મોહરમ શરૂ થાય છે.

મને બધા ધાર્મિક તહેવારો અને એની સાથે સંકળાયેલા બધા મહાત્માઓમાં રસ છે. કારણ, એમાંથી મને પ્રેરણાત્મક અને માનવજીવને ઉદીપ્ત કરનાર બાબતો જાણવા-માણવા મળે છે. આંતરધર્મીય એખલાસનો એ પાયો છે. થોડા દિવસ પહેલાં યાસર નામે એક યુવાન મિત્ર સાથેની વાતચીતમાં મોહરમ અને એની સાથે સંકળાયેલા હુસેન ઈબ્ન અલીના શહીદપણાની વાત થઈ. પછી મેં મારી પાસેના ધાર્મિક સાહિત્યમાં તેમ જ  ‘ગૂગલ’માં શોધતપાસ કરી. એનું એક પરિણામ આ લેખ છે.

મુસ્લિમો માટે મોહરમ એક પવિત્ર મહિનો છે. મોહરમની ૧૦મી તારીખે મુસ્લિમો કેટલીક અગત્યની તવારીખ યાદ કરે છે. એ જ દિવસે મોશે અને ઈજીપ્તમાં ગુલામી વેઠતા ઇસ્રાયેલીઓને મિસરના રાજાના જુલમી શાસનથી મુક્તિ આપવામાં આવી હતી.

પરંતુ મોહરમની ૧૦મી તારીખની સૌથી અગત્યની યાદગિરી અલીનો દીકરો અને મહંમદના પૌત્ર હુસેન (Husain)ને નિર્દયતાથી મારી નાખવામાં આવ્યા હતા, જેને મુસ્લિમો ખાસ તો શિયાઓ (Shias) શહીદદિન તરીકે યાદ કરે છે.

પયગંબર મહંમદના મૃત્યુના થોડા સમય પછી ઈસ્લામિક સામ્રાજ્યની ગાદી પર એક ક્રૂર સમ્રાટ આવ્યા. ઉમ્મયાદ રાજવંશના એ સમ્રાટ યઝીદ (Yazid) નિર્દય શાસક હતા. એ જુલમી રાજકર્તા ઈચ્છતા હતા કે, બધા એમની રાજભક્તિ કરી એમને તાબે રહે.

રાજવંશના હુસેને જોયું કે, તેઓ સામાજિક મૂલ્યો અને આદર્શોને નેવે મૂકીને  પ્રજા સામે જોહુકમી અત્યાચાર કરનાર યઝીદની કદી સ્વામીભક્તિ કરી ન શકે. પરંતુ યઝીદ ઈચ્છતા હતા કે, હુસેનની રાજભક્તિથી પોતે વધુ લોકપ્રિય બને.

હુસેન જોતા હતા કે, જુલમી યઝીદ લોકોના હક્કો અને મુલ્યોને પગતળે કચડીને અત્યાચારી અને આપખુદી બન્યા છે. પ્રજાના હક્કો અને મૂલ્યોની ખંડનાત્મક સત્તાનો હુસેને વિરોધ કર્યો. એમને પોતાના દાદા મહંમદના શબ્દો યાદ આવ્યા. “અત્યાચારી સરમુખત્યાર સામે સત્ય બોલવામાં જ સર્વોપરી હિંમત છે. હુસેને કહ્યું કે, મારા જેવો માણસ કદી યઝીદ જેવા જુલમી પ્રત્યે નિષ્ઠાવાન બની ન શકે.”

હુસેન ઇચ્છતા નહોતા કે, પોતાની સામેના યઝીદના આતંકી સેનાના હુમલામાં પોતાના શહેર અને નાગરિકોને વેઠવું પડે. એટલે હુસેન પોતાના કુટુંબકબીલા અને સાથીદારોના ૭૨ માણસોને લઈને મદીના (Medina) શહેરમાંથી ઈરાકના કુફા જવા નીકળી પડ્યા. પૂર્વના લોકોમાંથી ટેકો મળવાની હુસેન આશા રાખતા હતા. પરંતુ યઝીદની ૩૦૦૦ જેટલી સેનાએ હુસેન અને એમની સાથેના લોકોને રસ્તામાં જ રોક્યા.

હુસેને પોતાના સિદ્ધાંતો અને આદર્શો માટે જુલમી સત્તાનો નિડરપણે સામનો કર્યો. એમાં હુસેન અને એમના સાથીદારો હાલના ઈરાકમાં આવેલા કરબલા ખાતે શહીદ થયા. મોહરમ મહિનાની ૧૦મી તારીખે થયેલા હુસેનના મૃત્યુને મુસ્લિમ લોકો શહીદ દિન તરીકે દુઃખ અને રોષથી યાદ કરે છે. આમ હુસેનની વાત સાચી પડી કે, “માનહાનિથી જીવવા કરતાં ગૌરવભર્યું મૃત્યુ બહેતર છે.”

હુસેનની શહાદત અંગ્રેજી કવિ બયરનની વાત પૂરવાર કરે છે કે, “જે વ્યકિતનું મોત મહાન ઉદ્દેશ માટે થાય છે, તે કદી અસફળ નથી હોતી.” હુસેનના શહીદપણાથી લોકોમાં જાગૃતિ આવી અને લોકોએ યઝીદની અત્યાચારી સત્તા સામે બળવો કર્યો.  હુસેનનું મૃત્યુ લોકોને યઝીદના સરમુખત્યારી સત્તા સામે સમૂળગી ક્રાંતિ માટે પ્રેર્યું અને યઝીદની સત્તાનો અંત આવ્યો. આજે દુનિયાભરના લોકોને માટે હુસેન પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહનરૂપ બન્યા છે. હુસેનનાં જીવન અને સિદ્ધાંતોમાંથી તેમ જ બીજાને માટે જીવવાના પોતાના દાખલામાંથી પ્રેરણા લઈને દુનિયાભરમાં ઘણી સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ ગરીબ અને ઘરવિહોણા લોકોની નિ:સ્વાર્થપણે સેવાચાકરી કરે છે.

મોહરમની ઉજવણીમાં મુસ્લિમો વચ્ચે, એટલે સુન્ની સંપ્રદાય અને શિયા સંપ્રદાયના અનુયાયીઓ વચ્ચે, થોડોઘણો ફેર છે. ભારતમાં શિયાઓ વિશેષ ધર્મવિધિથી મોહરમ ઊજવે છે. નયા ચાંદ દેખા દે ત્યારે શિયા સંપ્રદાયના લોકો હંમેશ માટે બાંધેલા ‘ઇમામ બારા’ (સંમેલનની જગ્યા)માં કે અસૂર ખાના’ નામથી ઓળખાતા હંગામી મંડપમાં ભેગા મળે છે. ‘અસૂર ખાના’નો સામાન્ય રીતે કુરાનના શબ્દો લખેલાં કાળાં કપડાંથી ઢાંકવામાં આવે છે. ‘ઇમામ બારા’ને રંગીન કાગળોથી પણ સુંદર રીતે સજાવવામાં આવે છે. કલામય રીતે સજાવેલાં આભૂષણો લોકોને કરબલા ખાતે બાંધેલી હુસેનની ભવ્ય સમાધિની અને મદીના ખાતેના પયગંબર મહંમદની કબરની યાદ દેવડાવે છે.

આમ મોહરમ ઊજવવા ભેગા થયેલા મુસ્લિમો હુસેનની શહાદતની વાતો, ધાર્મિક પ્રવચન કે એને લગતાં કાવ્ય પઠન સાંભળે છે અને ઠંડું શરબત પીએ છે અને છાતી કૂટીને દુઃખ વ્યક્ત કરે છે. મુસ્લિમો માને છે કે હુસેનની શહાદત મુક્તિદાયક છે. મોહરમના ધાર્મિક સંમેલન વખતે રોજ હુસેન અને ભાઈ હસન તથા કુટુંબીજનો અને સાથીદારોની શહાદતનું દુઃખ પ્રગટ કરે છે. એમની શહાદતને વધાવતાં જ લોકો ‘યા હુસેન’! ‘યા હસન’! તાલબદ્ધ લયથી બોલે છે, જયજયકાર કરે છે. સાથોસાથ સૌને નિષ્ઠુર રીતે પોતાની સેના દ્વારા મારી નખાવનાર યઝીદ પર લોકો બદદુઆ વર્ષાવે છે.

મોહરમ  ઉજવણીના સાતમાંથી દસમા દિવસોમાં શહીદ હુસેનની યાદ કરતાં મોહરમની સવંત્સરીમાં સરઘસ આકારે તાજિયા કાઢવામાં આવે છે. હુસેનની શહાદતની યાદ સાથે હસનનો દીકરો ક્વાસિમ (Qasim)ના લગ્નના થોડા જ દિવસની અંદર થયેલી શહાદતને પણ ખાસ યાદ કરવામાં આવે છે. હુસેનની માનીતી દીકરી સાથે ક્વાસિમના લગ્ન પછી કરબલા ખાતે યુદ્ધ થયું હતું. મોહરમના ૧૨મા દિવસની આગલી રાતે મુસ્લિમો ઉજાગરો કરે છે. કુરાનમાંથી પાઠો વાંચવા સાથે હુસેનના માનમાં લોકો મરસિયા (શોકગીત) પણ ગાય છે.

મોટા ભાગના સુન્ની મુસ્લિમો શિયા મુસ્લિમોની જેમ મોહરમ ઊજવે છે. પરંતુ સુધારવાદી સુન્ની મુસ્લિમો મોહરમ ઉજવણીના કેટલાક રીતરિવાજોમાં માનતા નથી. દાખલા તરીકે છાતી પર બંને હાથથી મારીને હુસેનના મૃત્યુ માટે દુઃખ વ્યક્ત કરવાની કે એમાં રોવાની પ્રથામાં સુન્ની મુસ્લિમો માનતા નથી. સુન્ની મુસ્લિમોએ સદીઓથી મોહરમ ઊજવવા માટે ખુદ પોતાનાં વિધિવિધાનો અપનાવ્યાં છે. કેટલાક લોકો એને જ્લસાવાળા ધર્મોત્સવ સાથે સરખાવે છે.

કરબલા બનાવના મુખ્ય સંદેશ તરીકે મહંમદ અલી જોહર (૧૮૭૮-૧૯૩૮)ની એક ઉર્દુ પંકિત મુસ્લિમો યાદ કરે છે. એ ઉર્દુ પંકિત કહે છે કે, “હુસેનનું ખૂન મૂળભૂત રીતે યઝીદનું મૃત્યુ છે. દરેક કરબલા પછી ઇસ્લામ ધર્મમાં પુન:શક્તિનો સંચાર થાય છે.” શિયા મુસ્લિમો માને છે કે, શહાદતમાં મુક્તિદાયક ગુણો છે. હુસેન અને એમના કુટુંબીજનોની શહાદતમાં ફક્ત ધાર્મિક શ્રદ્ધાની સાક્ષી નથી; પરંતુ સાથોસાથ ‘છેલ્લા દિવસ’ માટે લોકો પાપોનો ભાર હળવો કરે છે. પયગંબર મહંમદે જણાવ્યું છે કે, નિર્દોષ લોકોનું દુઃખ શક્તિનો સ્ત્રોત છે.  અનિષ્ટનો ભોગ બનનાર માણસોનો આખરે વિજય થાય છે.

ઇન્ટરનેટમાં મને હુસેનની ઘણી પ્રેરણાત્મક ઉક્તિઓ વાંચવા મળી. અહીં ત્રણેક ઉક્તિઓથી મારો આ લેખ સમેટી લઉં છું.

“બીજાની સતામણી કરવામાં આવે ત્યારે ચૂપ રહેનાર માણસો પોતે જ સતામણીના ગુનેગારો છે.”

“તમે તારાઓનું સૌદર્ય જુઓ છો. પણ હું તમારું સૌદર્ય જોઈને અહોભાવ અનુભવું છું.”

“ખરો પ્રેમ આત્મા જેવો છે. બધા એના વિશે વાત કરે છે. પરંતુ કોઈએ એને જોયો નથી.”

માનવ હક્કો અને નાગરિક હક્કોના હિમાયતીઓથી માંડી ગાંધીજી જેવા બીજાને માટે જીવન ખર્ચી નાખનાર આગેવાનો અને સ્વૈચ્છિક સેવા સંસ્થાઓ સદીઓથી હુસેનની નિ:સ્વાર્થ, હિંમતવાળી નિષ્ઠાથી પ્રભાવિત થયાં છે અને આજે પણ હુસેનની શહાદતમાંથી પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન મેળવી રહે છે.

#

Changed On: 16-09-2018

Next Change: 01-10-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

એક શિક્ષકની દ્રષ્ટિ અને સૃષ્ટી

આ એક હાઈસ્કૂલ વિદ્યાર્થિંનીની વાત છે. તે અમદાવાદ ખાતે સેન્ટ ઝેવિયર્સ લૉયોલામાં ભણતી હતી. તેના બાપુજી મહીને એક લાખ રૂપિયા કમાતા હતા. તેની બહેનપણીઓ બધી ટયૂશનમાં જતી હતી. એટલે તેણે પોતાના બાપુજી પાસે જઈને ટયૂશન ફી માટે પૈસા માગ્યા. તેના બાપુજીએ પૂછ્યું, “તને બુદ્ધિ છે કે નહિ?” “હા, મને બુદ્ધિ છે,” દીકરીએ કહ્યું. “તો તારે ટયૂશનની જરૂર નથી. જા, સ્કૂલમાં જઈને વ્યવસ્થિત રીતે ભણ.” બાપુજીએ ટયૂશન ફી આપવાને બદલે દીકરીને જાત-મહેનતનો રસ્તો બતાવ્યો.

પોતાના બાપુજીની કંજુસાઈથી નિરાશ અને દુખી થયેલી વિદ્યાર્થિંનીએ  પ્રિન્સીપાલ પાસે જઈને ફરિયાદ કરી. “તારા બાપુજીએ તને શું કહ્યું?” પ્રિન્સીપાલે પૂછ્યું.

વિદ્યાર્થિંની પાસેથી એમના બાપુજી અને કુટુંબની વાત સાંભળીને પ્રિન્સીપાલે કહ્યું. “તારા બાપુજી સાચું જ કહે છે. તારે ટયૂશનમાં જવાની બિલકુલ જરૂર નથી. તું લાયબ્રેરીમાં જઈને વ્યવસ્થિત રીતે ભણ. લાયબ્રેરીમાંથી છેલ્લાં અગિયાર વર્ષના પ્રશ્નપત્રોની નકલ કર અને જાન્યુઆરી સુધીમાં બધા પ્રશ્નોના જવાબ લખી લાવ. હું તારા જે-તે શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ પાસે તારા જવાબો તપાસીને તને પરત આપીશું.”

તે વિદ્યાર્થિંની પોતાનું ધાર્યું કરનાર કે કરાવનાર બંડખોર ન હતી. એટલે તેણે પોતાના બાપુજી અને પ્રિન્સીપાલની  સલાહ નમ્રતાથી પોતાના માથે ચઢાવી. તેણે ટયૂશન વિના વ્યવસ્થિત રીતે ભણવાનું શરૂ કર્યું અને એનું પરિણામ? તે વિદ્યાર્થિંની બોર્ડની પરીક્ષામાં આખા ગુજરાતમાં બીજા નંબરે પાસ થઈ!

મેં આ વાત ખુદ એ વિદ્યાર્થિંનીના પ્રિન્સીપાલ જેરી સિક્વેરાના મોઢેથી સાંભળી છે.

આજે ટયૂશનની પ્રથા ખૂબ પ્રચલિત બની છે. મારી દ્રષ્ટિએ ટયૂશનનો ફેલાવો વધતો રહે છે એની વિરુદ્ધ દિશામાં શિક્ષણની ગુણવત્તા અને શિક્ષકોની પોતાના વ્યવસાય પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા ઘટતી રહે છે! દર વર્ષની જેમ આ વર્ષે પણ સપ્ટેમ્બરની પાંચમીએ  આપણે આંતરરાષ્ટ્રીય શિક્ષક-દિન ઉજવીશું. આપણી ઉજવણી સાથે આપણે શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ અને શિક્ષણ વિશે થોડું વિચારમનન કરીએ.

કવિ કબીરની જેમ હું શિક્ષકો અને શિક્ષણના વ્યવસાય પ્રત્યે આદરમાન આપનાર વ્યકિત છું. સંત કબીરે કહ્યું છે કે, સૌ પ્રથમ પોતાના ગુરુ આગળ સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યા પછી તેઓ ભગવાન આગળ દંડવત નમસ્કાર કરશે. કારણ, ગુરુ જ માણસને ભગવાન તરફ દોરે છે. મેં મારા એક જાપાનીઝ મિત્ર કુજિવારા પાસેથી એક શિક્ષકની વાત સાંભળી છે. તે શિક્ષક પોતાના વર્ગમાં પોતાને આવકારવા માટે ઊભા થયેલાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને સૌ પ્રથમ પોતાનું માથું નમાવીને નમસ્કાર કર્યા પછી ભણાવતા!

પોતાનાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓ પ્રત્યે પોતાનાં પ્રેમ અને આદર આગવી રીતે પ્રગટ કરનાર શિક્ષકે ખુલાસો કર્યો કે, પોતાનાં બાળકો ભવિષ્યમાં મહાન માણસો બનશે એવી એમની આશા છે! આવા વિચારથી એટલે પોતાનાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને મહાન બનાવવાના હેતુથી આજનાં કેટલા શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ શિક્ષણ આપે છે?

દુઃખની વાત એ છે કે, આજે શિક્ષણ કેવળ જીવન-નિર્વાહનું માધ્યમ બન્યું છે! શિક્ષણને કેવળ પોતાની આવકનું માધ્યમ બનાવનાર શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ પોતાની કમાણી ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. ટ્યુશનમાંથી સારી કમાણી થતી હોય તો સ્કૂલમાં વ્યવસ્થિત રીતે ભણાવવાની શી જરૂર છે? તેઓ પોતાનાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને મહાન બનાવનાર સંસ્કારઘડતરની વાત જ ભૂલી જશે.

શિક્ષણ દ્વારા સંસ્કારઘડતર કરવામાં શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ પોતાના જીવનમાં અને શિક્ષણ વ્યવસાયમાં પોતપોતાનાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને જ કેન્દ્રમાં રાખવા જોઈએ. ખરી વાત છે કે,  શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ સારી કમાણીની જરૂર છે. એમને પણ સમાજમાં માનભર  જીવવાનું છે. એટલે એમને પોતાના શિક્ષણ –વ્યવસાયમાંથી યોગ્ય વેતન મળે એ જોવાનું હોય છે. સરકાર અને શિક્ષણના સૌ વ્યવસ્થાપકોની એ જવાબદારી તથા ફરજ છે. એક વાત અહી ખાસ નોધું છું કે, કેટલાક દેશોમાં સૌથી વધારે વેતન મેળવનાર વ્યવસાયોમાં શિક્ષણના વ્યવસાયનો સમાવેશ થાય છે.

શિક્ષક-શિક્ષિકાઓએ પોતાનાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓના સંસ્કારઘડતરને ધ્યાનમાં રાખીને કામ કરવાનું હોય છે. જયારે બાળકોના સંસ્કારઘડતરને પોતાના શિક્ષણ કાર્યમાં પ્રાથમિકતા આપે ત્યારે શિક્ષક-શિક્ષિકાઓએ ત્રણેક અગત્યની બાબતો પર ખાસ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.

એક, સ્વતંત્ર રીતે વિચારવાની શકિત. બાળકો સ્કૂલમાં ભણેલી બધી બાબતો લાંબે ગાળે ભૂલી જશે. પરંતુ બધી બાબતો અંગે શિક્ષણ દરમિયાન કેળવેલી પ્રશ્ન કરવાની અને સ્વતંત્ર રીતે વિચારવાની શકિત વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને જીવનભર દોરતા રહેશે. સ્વતંત્ર રીતે વિચાર કરનાર વ્યકિતને પોતાને માટે યોગ્ય રસ્તો પસંદ કરતા આવડી જશે.  સ્વતંત્ર રીતે વિચારવાથી સર્જન થાય છે. નવી શોધખોળ પાછળ સ્વતંત્ર વિચારશકિત છે.

બે, શ્રેષ્ઠતા કે ઉતમતાનો આદર્શ. પોતાના જીવનમાં શ્રેષ્ઠતાનો આદર્શ રાખનાર શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ પોતાનાં બાળકોને પણ એ જ આદર્શ આપી શકે છે. મારા શાળા-જીવનની વાત મને યાદ આવે છે કે, જે શિક્ષક પાઠ બરાબર તૈયાર કરીને વર્ગમાં ભણાવતા એમની વાત હું ખાસ ધ્યાનથી સાંભળતો અને એમના માર્ગદર્શનમાં મને સારી સફળતા મળતી. તેઓ પોતાનાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને પોતાનાથી થાય એવું શ્રેષ્ઠતમ કામ કરવા પ્રેરતા.

આજે એ શિક્ષકનો વિચાર કરું ત્યારે શિક્ષણ પ્રત્યેની એમની નિષ્ઠા તથા તેમના પ્રેમને યાદ કરું છે. વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે કોઈ સરખામણી કર્યા વિના દરેક પાસેથી દરેકની ક્ષમતા મુજબ શ્રેષ્ઠતમ કામ લેવાની એમની કલા કે એમનો પ્રયત્ન આજે મારો આદર્શ બન્યો છે. વિવિધ ક્ષેત્રમાં નાનીમોટી સિદ્ધિઓ મેળવનાર માણસો પોતપોતાના જીવનમાં અને કામને ક્ષેત્રે શ્રેષ્ઠતાનો આગ્રહ રાખનાર હોય છે.

ત્રણ, મુલ્યોની કેળવણી. શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ ખુદ પોતાના જીવન દ્વારા વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને જે મૂલ્યો આપે છે તે જીવનભર તેમને દોરતા રહે છે. કોઈની વાત કે માર્ગદર્શન કરતાં ઉચ્ચ જીવનમૂલ્યો પોતાના જીવનમાં જીવી બતાવનાર શિક્ષક-શિક્ષિકાઓને તેમનાં ચેલાઓ પોતાના જીવનભર અનુસરશે. કેવળ ભણતર, પરીક્ષા, સિદ્ધિઓ અને પૈસા કરતાં માનવ-જીવને ઉચ્ચતમ મૂલ્ય આપનાર શિક્ષક-શિક્ષિકાઓનો કોઈ વિદ્યાર્થી કે વિદ્યાર્થિંની ભારે નિરાશામાં પણ કદી આત્મહત્યાનો રસ્તો નહી લે. કાળા ઘનઘોર વાદળો પાછળ છુપાયેલો સૂર્ય વહેલોમોડો બહાર આવે છે તેમ તે વિદ્યાર્થી કે વિદ્યાર્થિંની  પોતાની મુશ્કેલીમાં બહાર નીકળવાનો રસ્તો શોધી કાઢશે.

એ જ રીતે પોતાના જીવનથી બીજાને માટે જીવવાની પ્રેરણા આપનાર શિક્ષક-શિક્ષિકાઓનાં ચેલાઓ બીજા બધા માણસોને આદરમાનથી જોશે. બધા માણસો સાથે સમાનતાની દ્રષ્ટિએ ભાઇચારાની ભાવનાથી વર્તશે. કેવળ સ્વાર્થ સેવવામાંથી દૂર રહેશે. પોતાની જાતને અને બીજાને નિમ્ન બનાવનાર લાંચરુશ્વત કદી લેશે નહિ.

આંતરરાષ્ટ્રીય શિક્ષક દિને હું નિષ્ઠાથી મહેનત કરીને પોતાનાં  વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓનું જીવન ઘડતર કરનાર બધાં શિક્ષક-શિક્ષિકાઓને નતમસ્તકે સલામ કરું છું અને સાથે આ નિબંધ તેમને સમર્પિત કરું છું. છેલ્લે, શિક્ષણ આપવા અને શિક્ષણ મેળવવામાં પરોવાયેલા સૌ આગળ પ્રભુ ઈસુએ પોતાના શિષ્યોને કરેલી વાત અહીં રજૂ કરું છું, “તમારે તો તમારા પરમપિતા જેવા પૂર્ણ છે તેવા જ પૂર્ણ બનવાનું છે” (માથ્થી ૫: ૪૮).

 

 

#

Changed On: 01-09-2018

Next Change: 16-09-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

se

પ્રાયશ્રિત સંસ્કારની નાબૂદી કરવી જોઈએ ?

પ્રાયશ્રિત સંસ્કાર (કન્ફેશન) એટલે ઈતર ધર્મના લોકો માટે પાપ આચરનાર માણસકોઈ પુરોહિત પાસે જઈને પોતાના પાપ એકરાર કરે છે, જેનો પુરોહિત દૂરપયોગ કરી શકે છે. પ્રાયશ્રિત સંસ્કાર અંગે આ વ્યાખ્યા એક ખૂબ સાદીસીધી, ઉપરછલ્લી અને ખોટી સમજણ છે. હું માનું છું કે, રેખા શર્માને આવી કોઈ ગેરસમજણ કે આવી ખોટી સમજણ હશે! એટલે જ તેઓ નેશનલ કાઉન્સિલ ફોર વેમન (NCW)ના અધ્યક્ષ તરીકે પ્રાયશ્રિત સંસ્કારની પ્રથાને નાબૂદ કરવાની માંગણી કરી છે. (ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા જુલાઈ ૨૭, ૨૦૧૮).

એ જ તારીખે જુલાઈ ૨૭મીએ એન.ડી.ટી.વી. (NDTV)એ પણ અહેવાલ આપ્યો હતો કે, એન.સી.ડબલ્યુનાં અધ્યક્ષ રેખા શર્માંએ પ્રાયશ્રિત સંસ્કારની પ્રથાને નાબૂદી માટે કેન્દ્ર સરકારને ભલામણ કરી છે અને કેરળના કેથલિક ધર્મધ્યાક્ષોના સમિતિ (KCBC)એ એનો સખત વિરોધ કર્યો છે. એન.ડી.ટી.વી.ના અહેવાલ વધુમાં જણાવે છે કે, કેરળના કેથલિક ચર્ચના ઉચ્ચ સમિતિએ પ્રધાન મંત્રી મોદીને એક અરજીપત્ર મોકલવાનો નિર્ણય કર્યો છે. કારણ, તેમની શંકા છે કે, તેઓ રેખા શર્માના આઘાતજનક વિધાનની ભલામણ પાછળ કોઈ છૂપો હેતુ હોઈ શકે.

મુંબઈના ઓશવાલ્ડ કાર્ડીનલ ગ્રાસીયાસે છાપાઓમાં આવેલા આ અહેવાલ જોઇને આઘાત પ્રગટ કર્યો છે. છાપાઓમાં ખ્રિસ્તીઓના પ્રાયશ્રિત સંસ્કાર અંગેની નાબૂદી માટે એન.સી.ડબલ્યુ.ની માંગણીનો તેમણે વિરોધ કર્યો છે. જુલાઈ ૨૭, ૨૦૧૮ની અખબારી યાદીમાં કાર્ડિનલ ગ્રાસીયાસ લખે છે કે, આ માંગણી પાછળ રાષ્ટ્રીય મહિલા સંગઠનની પ્રાયશ્રિત સંસ્કારની ગેરસમજ  બતાવે છે. અમારા લોકો માટે પ્રાયશ્રિત સંસ્કારનું ખૂબ મહત્વ છે. કારણ પ્રાયશ્રિત સંસ્કાર પવિત્ર અને ખૂબ અર્થપૂર્ણ છે. અને એના દૂરપયોગ ન કરવા માટે ખ્રિસ્તી ધર્મસભામાં ખૂબ જ કડક કાયદાઓ છે જેનાથી આ લોકો અજાણ છે.

પ્રાયશ્રિત સંસ્કારની ઉપયોગીતા અને એની કાયદેસરતા અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવનાર લોકો, એટલે એ બાબતોથી ખરેખર અજ્ઞાની લોકો, આપણી વચ્ચે છે. પ્રાયશ્રિત સંસ્કાર શું છે? એનો હેતુ શો છે? ખ્રિસ્તી લોકો ઈસુમાં પરિવર્તન પામવા તરફ સતત પ્રયાણ કરે છે. ઈસુ તરફના આ પ્રયાણમાં પ્રાયશ્રિત સંસ્કાર ખ્રિસ્તીઓને મદદ કરે છે. એ જ પ્રાયશ્રિત સંસ્કારનો મુખ્ય હેતુ છે.

કેથલિક ધર્મ્સ્ભાની બીજી વેટિકન પરિષદે પ્રાયશ્રિત સંસ્કારની ફેર તપાસણી કરી છે. પરિષદે પ્રાયશ્રિત સંસ્કારની મૂળભૂત બાબતોમાં કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી. પણ એને મનમેળનો સંસ્કાર (Sacrament of Reconciliation) કહ્યો છે. પ્રાયશ્રિત સંસ્કારની મૂળભૂત બાબતો ત્રણ છે. એક, ઈશ્વરની દયા; બે, પાપનું અનિષ્ટ; અને ત્રણ, ધર્મસભાના મનમેળનું મિશન / સેવા કામ.

એક, ઈશ્વરની દયા, આપના પ્રેમાળ ઈશ્વર ખૂબ દયાવાન અને ક્ષમાશીલ છે. બાઇબલમાં ઈશ્વરની દયા અને માફી અંગે અસંખ્ય દાખલાઓ છે. એમાં આપણે બે બાબત ખાસ નોંધી શકીએ. (અ) ઈશ્વરની દયા અને  ક્ષમા અંગે ઘણાં એકરારરૂપ નિવેદનો છે. (બ) ઈશ્વરની દયા અને ક્ષમા માટે લોકો આજીજીરૂપ વિનતીઓ છે.

‘૧ રાજ્વૃત્તાતો’માં રાજા દાવિદે એકરાર કર્યો છે, “હું પ્રભુના હાથમાં પડું એ સારું છે, કારણ, તેની દયાનો પર નથી” (૧ રાજ્વૃત્તાતો ૨૧: ૧૩). ‘સ્ત્રોત સહિતા’નાં ઘણાં ગીતોમાં ઈશ્વરની દયા અને માફીનાં ગાનો છે. “પ્રભુજી કેવો પરમકૃપાળુ, દયા તણો ભંડાર! પરમસહિષણું એ તો, એની કરુણા અપરંપાર”. (સ્તોત્ર ૧૪૫:૮). તારી કરુણા, હે પ્રભુ સાચે અપરંપાર” (સ્તોત્ર ૧૧૯: ૧૫૬). પયગંબર દાનિયેલ એકરાર કરે છે કે, “અમારા પ્રભુ પરમેશ્વર, તું તો દયાળુ છે અને ક્ષમા કરે છે” (દાનિયેલ ૯: ૯). પયગંબર ઈર્મિયા દ્વારા ઈશ્વર બેવફા ઇસ્રાયેલને કહે છે, “હવે હું તારા ઉપર ક્રોધ નહી કરું, કારણ, મારો પ્રેમ અવિચલ છે” (ઈર્મિયા ૩: ૧૨).

પ્રભુ ઈસુને આપણે ‘નવો કરાર’ માં પ્રેમ, કરુણા અને દયારૂપી ઈશ્વરની પ્રતિમૂર્તિ તરીકે જોઈએ છીએ. બધા જ પ્રકારના લોકો એટલે પાપીઓ અને સંતો ઈશ્વરનાં પ્રેમ, દયા અને માફી વિષે જાણતા હોઈને તેઓ ઈશ્વર પાસે પોતાના માટે તેમ જ બીજાને માટે પણ આજીજીભરી વિનતી કરે છે. એક જકાતદાર મંદિરમાં જઈને છાતી કૂટતો બોલે છે, “હે ભગવાન, હું પાપી ઉપર દયા કરો” (લૂક ૧૮: ૧૩). એ જ રીતે બે આંધળા માણસો ટોળા સાથે ઈસુની પાછળ જઈને બૂમ પાડે છે, “હે દાવિદપુત્ર, અમારા ઉપર દયા કરો! (માથ્થી ૯: ૨૭). એક પરપ્રાંતની સ્ત્રી એટલે ઇસ્રાયેલની નહી પણ કાનન જાતિની બાઈ ઈસુ પાસે આવીને બોલી ઊઠી, “હે દાવિદના પુત્ર, હે પ્રભુ, મારા ઉપર દયા કરો! (માથ્થી ૧૫: ૨૨). એ જ રીતે એક માણસ ફેફસાંના વ્યાધિથી પીડિત દીકરા માટે ઈસુ પાસે વિનવણી કરે છે, “પ્રભુ, મારા દીકરા ઉપર દયા કરો” (માથ્થી ૧૭: ૧૪). માર્ક અને લૂકના શુભસંદેશમાં પણ આવા અને આના જેવા અનેક પાઠો છે. એમાં ભક્તો વિનમ્રપણે ઈશ્વરનાં પ્રેમ, દયા અને માફી માટે આજીજી કરે છે.

બીજું, પાપનું અનિષ્ટ, બધા લોકોએ પોતાના જીવનમાં પાપની વાસ્તવિકતાનો અનુભવ કર્યો છે. છતાં લોકો પોતાનાં પાપો અંગે, પાપમય પ્રકૃતિ અંગે બરાબર સભાન નથી. માણસ સામાન્ય રીતે જાણે-સમજે, એના કરતા પાપનું મૂળ ખૂબ ઊંડુંછે. મારા એક અમેરિકન લેખક મિત્ર છે: ફાધર લેયોનાર્દ ફોળી, ઓ.એફ.એમ. એમણે મને ભેટમાં આપેલા એક પુસ્તકનું નામ છે, “પ્રેમનાં નિશાનો”. ઈસુએ સ્થાપેલા સંસ્કારો વિશેના પ્રસ્તુત પુસ્તકમાં લેખકે પાપને બરફના એક તરતા પહાડ (iceberg) સાથે સરખાવ્યું છે. અમે સાથે ૧૯૯૭માં યુ.એસ.એ.ના સિનચિનાટ્ટી શહેરના “સેન્ટ એન્થોની મેસેન્જર” માસિકમાં કામ કર્યું છે.

 

આપણે જાણીએ છીએ કે, મહાકાય પર્વતસમો બરફનો મોટો પહાડ સમુદ્રમાં તરતો હોય છે. પરંતુ દરિયાયી પાણીની સપાટી પર આપણે ફક્ત બરફના તરતા પર્વતનો નાનો છેડો જ જોઈ શકીએ છીએ. એ જ રીતે પાપની બાબતમાં આપણે વૈયક્તિક ચોરી, વ્યભિચાર, બેવફાઈ, નિંદા, તૂટેલા સબંધો, જુઠ્ઠાણું, વિષય વાસના, વગેરે બાબતો જોઈ શકીએ કે જાણી શકીએ છીએ. પરંતુ આવાં બધાં અનિષ્ટો અને અત્યાચારો પાછળની પાયારૂપ ઊંડી બાબતોને આપણે જોઈ શકતા નથી! પાપોને આપને જાણી શકતા નથી એવી બાબતોનું શું છે? આપણામાં ઉંડાણથી ગૃહ કરી રહેલાં આપણા પૂર્વગ્રહો, ગેરસમજ અને અજ્ઞાન. વળી, આપણી પાપમય પ્રકૃતિનું શું? આપણાથી ભિન્ન સંસ્કૃતિના, વંશના, પ્રાંતના  અને ભાષાના લોકો પ્રત્યેના આપના નકારાત્મક વલણથી આપણે બરાબર સભાન છીએ? આપણા મૂલ્યો અને આદર્શો હકારાત્મક અને પ્રગતિશીલ છે? આવી બધી બાબતોનો જડમુળથી તપાસ કરી આત્મનિરીક્ષણ કરીએ. આપણને ખોટું લાગે, અને સુધારવા માટે અવકાશ હોય, એવી બાબતોનો  પ્રાયશ્રિત સંસ્કારમાં ઇસુ ખ્રિસ્તના પ્રતિનિધિ હોય એવા પુરોહિત આગળ પસ્તાવાથી એકરાર કરી સલાહસૂચન માંગીએ.

પ્રાયશ્રિત સંસ્કારમાં પુરોહિતે આપેલાં સલાહસૂચન મુજબ ચાલવા અને એમણે આપેલા  પ્રાયશ્રિતનું કામ કરવાની તૈયારી સાથે માથા પરથી મોટો બોજો ઉતાર્યાનો અહેસાસ થાય છે અને આપણે જીવન સુધારણાના પંથે જી શકીએ.

અહી મેં કરેલી વાત મારા મિત્ર ફાધર લેયોનાર્દ ફોળીએ વધારે સારી રીતે પોતાના ‘પ્રેમના નિશાનો’ પુસ્તકમાં વ્યક્ત કરી છે. “દરિયાયી પાણીમાં તરતા બરફના પહાડરૂપ પાપને આપણે સહેલાઈથી કોઈ શ્રેણીમાં વર્ગીકરણ કરી ન શકીએ. એમાં ગર્વ, સ્વાર્થ, સ્વકેન્દ્રીત વલણ, જાતનો ધિક્કાર, ઉદાસીનતા, બેફિકરી, આળસાઈ અને બળવો જેવી સ્નેક બાબતોનું મિશ્રણ છે.”

“જયારે આપણે પાપ અંગે, માફી અને સુધારાવાળા જીવન અંગે, વિચાર કરીએ ત્યારે પાપની ઉપરછલ્લી બાબતોથી સંતોષ માનવાને બદલે ઊંડાણમાં ઊતરવું જોઈએ. પાપ માણસની અંદરથી શરૂ થાય છે. પાપ એક નિર્ણય છે. પાપ ઘણા ખોટા નિર્ણયોનું પરીણામ હોઈ શકે. પાપની ટેવ પડે છે. ખોટાં વલણો અને નકારાત્મક મૂલ્યોનું પાપ હોય છે!”

“આધ્યાત્મિક મૃત્યુવાળું પાપ કે ઘોર પાપ કોઈ એક ક્ષણનું કામ નથી. ખૂબ વિચાર કરીને લીધેલો નિર્ણય તથા એવા નિર્ણયનું અમલીકરણ આધ્યાત્મિકમૃત્યુમાં પરીણમે છે. બરફના તરતા પહાડ સમા ઊંડાણમાંથી પ્રાણઘાતક પાપ કે નૈતિક મૃત્યુ આવે છે. નૈતિક મૃત્યુમાં ઈશ્વરે આપેલા પ્રેમ, આનંદ, પવિત્રતા અને જીવનનો અસ્વીકાર અને નામંજૂર છે. ટૂકમાં કહું તો ઘોર પાપમાં ઈશ્વરના પ્રેમને ફગાવવામાં આવે છે. ઈશ્વરના પ્રેમનો સંપુર્ણ અસ્વીકાર એટલે નૈતિક મૃત્યુ અને આંશિક અસ્વીકાર એટલે ક્ષમ્ય  પાપ છે.

બીજી વેટિકન પરિષદે પાપની સામાજિક બાબતો પર ભાર મુક્યો છે. બીજા માણસને જાહેરમાં અપમાનિત કરવા કે એમની નામના કે પ્રતિષ્ઠા પર કલંક લગાડવાનું પાપ દેખીતું છે. ઘણાં પાપોનું સામાજિક પાસું એટલું સ્પષ્ટ નથી. દાખલા તરીકે કોઈકે સ્વાર્થપણે જરૂરી બાબતોનો બજારમાં સંગ્રહ કરી અને કુત્રિમ રીતે એની તંગી ઊભી કરીને કિંમત વધારે. એમાં ગરીબ લોકોને અન્યાય થાય છે. એટલું જ નહી, સ્વાર્થ સાધવા માટે સર્જેલી ગરીબાઈથી લોકોને વેઠવું પડે છે. માણસની સ્વાર્થથી જ આજે ગરીબોનું કુપોષણ, ભૂખમરા અને મૃત્યુ પણ થાય છે! ઇન્ડિયાની ૩૦% વસતી ગરીબ હોય તો એનું મુખ્ય કારણ લાગતાવળગતા સ્વાર્થપરાયણ લોકોનું સામાજિક પાપ છે.

ત્રણ, ધર્મસભાનું મનમેળનું મિશન કે સેવાકામ. આપણી આસપાસના લોકો સાથેના સંપર્કમાં આપણે પ્રભુ ઈસુના ઈશ્વરીય-માનનીય સ્પર્શનો અનુભવ કરી શકીએ છીએ. ધર્મસભામાં ખ્રિસ્તીઓ સાથેના આચારવિચારમાં આપણે દૈવી પ્રેમનો અનુભવ કરી શકીએ છીએ. પ્રભુ ઈસુએ વિશેષ રીતે સાજાપણાનું સેવાકામ એમના દીક્ષીત માણસોને એટલે ધર્મગુરુઓને સોપ્યું છે.

એ રીતે જોઈએ તો ધર્મસભા પોતે સજાપણું ઈચ્છતા પાપીઓને આવકારતો અને માફી બક્ષતો એક દૈવી સંસ્કાર છે. પ્રભુ ઈસુના પુનરુત્થાન પછીના એક દ્રશ્યમાં એમણે પોતાના શિષ્યોને માફી અને સાજપનાનું સેવાકામ ખાસ સોપ્યું હતું.

“ઈસુએ તેમને (શિષ્યોને) દર્શન દઈને ફરીથી કહ્યું, ‘તમને શાંતિ હો! પિતાએ જેમ મને મોકલ્યો છે તેમ હું તમને મોકલું છું.’ એટલુ કહીને તેમણે ફુંક મારીને કહ્યું, ‘તમને પવિત્ર આત્માની પ્રાપ્તિ થાઓ. તમે જો કોઈનાં પાપ માફ કરશો તો તે માફ થશે; તમે જો કોઈનાં પાપ ઉભાં રાખશો તો તે ઊભા રહેશે.’” (યોહાવ ૨૦: ૨૧-૨૩).

પોતાનાં પાપનો પશ્ચાતાપ કરનાર વ્યકિત મનમાં પોતાનાં પાપો યાદ કરીને પોતાનું જીવન સુધારવા અને પાપોથી દૂર રહેવાના નિર્ણય સાથે પ્રાયશ્રિત સાંભળનાર પુરોહિત પાસે જાય છે. પુરોહિત પ્રાયશ્રિત સંસ્કારમાં ઈશ્વર પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્માને નામે ક્રૂસની નિશાનીથી પશ્ચાતાપ કરનાર માણસને આવકારે છે.

પશ્ચાતાપી વ્યકિત જરૂર લાગે તો પુરોહિતને પોતાની જાતનો પરિચય આપી શકે છે. પણ ફરજીયાત નથી. દાખલા તરીકે હું ગુજરાત કે ઇન્ડિયા બહાર કોઈ પુરોહિત પાસે પ્રાયશ્રિત સંસ્કાર માટે જાઉં તો હું મારો પરિચય એક ઈસુસંઘી પુરોહિ તરીકે એમને આપું છું. એટલે પ્રાયશ્રિત સાંભળનાર ધર્મગુરુ મને સમજે અને મને યોગ્ય માર્ગદર્શન અને સલાહસૂચન આપી શકે.

પ્રાયશ્રિત સંસ્કારમાં પ્રાયશ્રિત કરનાર વ્યકિત વાતો સાંભળ્યા પછી પુરોહિત એમને યોગ્ય સલાહસૂચન આપે છે અને પ્રાયશ્રિતરૂપે કઈક યોગ્ય કામ કરવાનું પણ કહે છે. એ યોગ્ય કામને સલાહમાં કોઈ પ્રાર્થના કરવાની વાત વાત હોઈ શકે કે, જરૂર લાગે તો પોલીસને ગુનાની જાણ કરવા કે, પોતાની જાતને અધિકારીઓને સોપવાની સલાહ પણ આપી શકે છે. પછી પુરોહિત ઈસુના નામે અને ઇસુ વતી પાપીને ખાસ પ્રાર્થનાથી દોષમુક્ત કરે છે. એટલામાં પાપી માણસ પશ્ચાતાપની કોઈ પ્રાર્થના કરી શકે છે અને છેલ્લે ઈસુને નામે અને ઈસુ વતી  પાપીને ખાસ પ્રાર્થનાથી દોષમુક્ત કરે છે. એટલામાં પાપી માણસ પશ્ચાતાપની કોઈ પ્રાર્થના કરી શકે છે અને છેલ્લે ઈસુને નામે પ્રાયશ્રિત સાંભળનાર પુરોહિતનો આભાર માની શકે છે. પશ્ચાતાપી માણસને  વિદાય આપતાં પુરોહિત બોલે છે: “શાંતિથી જાઓ; તમારાં પાપ માફ કરવામાં આવ્યાં છે.”

ધર્માધ્યક્ષ પ્રેષીતોના સમયથી ધર્માધ્યક્ષ દીક્ષાર્થી પુરોહિતના માથા ઉપર હાથ મુકીને પવિત્ર આત્માની વિશેષ પ્રાપ્તિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. તે વિધિથી પુરોહિત સાજાપણાનો અને માફી આપવાનો અધિકાર મેળવે છે. ધર્મસભાના આ સેવાકામ દ્વારા પુરોહિત એક બીજા ખ્રિસ્ત  (Alter Christus) તરીકે પોતાને બક્ષેલા અધિકારની રૂએ પશ્ચાતાપી માણસને સાજાપણું અને માફી આપે છે. એટલે જ બોલે છે કે, “પિતા, પુત્ર અને પવિત્ર આત્મારૂપ ઈશ્વરને નામે હું તમને પાપમુક્તિ આપું છું. શાંતિથી જાઓ.”

 

#

Changed On: 16-08-2018

Next Change: 01-09-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

se

ઈશ્વરની કરામત છે?

કંધમાલ એ ઓડીસા રાજ્યનો એક પછાત જિલ્લો છે. પણ ત્યાં ખ્રિસ્તીઓ સામેની સતામણીથી આજે ‘કંધમાલ’ એક વિશ્વવિખ્યાત નામ બની ગયું છે! કંધમાલમાં સ્વામી લક્ષ્મનાનંદ સરસ્વતીએ આદિવાસી ખ્રિસ્તીઓને ‘ઘર વાપસી’ના કાર્યક્રમો હેઠળ ખૂબ વિખવાદો સર્જ્યા હતા અને સ્વામી અનેક કોર્ટ કેસોમાં ફસાયા હતા. કંધમાલના લોકો કહે છે કે, કેટલાક કેસોમાં સ્વામીના વિરુદ્ધમાં ચુકાદો આવવાની શક્યતા હતી. ત્યાં સ્વામીની હત્યા થઈ.

મારા એક પત્રકાર મિત્ર અન્તોન અક્કરાએ કંધમાલની ૨૫ વખત મુલાકાતો લઈને દેશવિદેશનાં છાપાં સામયિકોમાં અસખ્ય લેખો અને અહેવાલો લખ્યા છે. તેમણે એક નિષ્ણાતપત્રકાર તરીકે કંધમાલના લોકો વચ્ચે ખૂબ સંશોધન કરીને ત્રણેય પુસ્તકો પણ લખ્યાં છે. મારી પાસે એમનાંત્રણેય પુસ્તકો છે. એમાં છેલ્લા પુસ્તકનું નામ છે: “કોણે સ્વામી લક્ષ્મનાનંદને મારી નાખ્યા?” (Who Killed Swami Laxmananda?) પ્રથમવાર ૨૦૧૬ મેંમાં પ્રકાશિત થયેલા એ પ્રસ્તુત પુસ્તકની ડીસેમ્બર ૨૦૧૭ સુધીમાં ચાર આવૃત્તિ થઈ છે.

અહી મારે આ ત્રણ પુસ્તકોની વાત નહી પણ કંધમાલના ખ્રિસ્તીઓ સામેની સતામણીના એક ચોક્કસ પ્રસંગનું વર્ણન કરવું છે. કંધમાલના મારા એક મિત્ર ફાધર કાસ્સિયન પરિચ્ચા ઓડીસા અને ઇન્ડિયા કક્ષાએ પણ જાણીતા લેખક-પત્રકાર છે. એમણે કોલકતાથી નીકળતા એક અઠવાડિક સામયિક ધ હેરાલ્ડ, જુલાઈ ૬, ૨૦૧૮માં કંધમાલ વિશે એક લેખ કર્યો છે. એમાં ખ્રિસ્તીઓ સામેની “સતામણીના દસ વર્ષ પછીનું કંધમાલ” શીર્ષક હેઠળકરેલ એક વાત અહી વર્ણવું છું.

ફાધર કાસ્સિયન પરિચ્ચાએ ૨૦૧૮ મેમાં પોતાના વતન ઓડીસાના રાઇકિયા (Rakia) માં રજા માટે ગયા હતા. રાઇકિયાના મસમોટા દેવળમાં ફાધર પરિચ્ચાને ૧૯૬૫માં દીક્ષા મળી હતી. બે પંખવાળા એ વિશાળ દેવળ પર સ્વામી લક્ષ્મનાનંદ સરસ્વતી દ્વારા ઉશ્કેરાયેલ એક ટોળાએ ૨૦૦૪માં હુમલો કર્યો હતો. સોએક માણસોના એ ટોળામાં બે પોલીસ કોન્સ્ટેબલ પણ હતા! એ તોફાની ટોળું ગેટ ખોલીને અંદર પ્રવેસ્યુ. સૌ પ્રથમ ટોળકીના માણસોએ દેવળ બહાર ગ્રોટોમાંની માતા મરિયમની મૂર્તિ તોડી નાખી. પછી દેવળમાં પ્રવેશીને લુંટફાટ કરી આતંકવાદી ટોળકીએ બાઈબલ અને પ્રાર્થનાનાં અને ગીતોનાં પુસ્તકો, સંગીતના સાધનો તેમ જ અન્ય વસ્તુઓની હોળી કરવાની મજા માણી.

એવામાં બે યુવાનોએ વેદી પર ચઢી જઈને ‘પરમપ્રસાદ’ની પેટી ઉથલાવીને નીચે નાખી અને એમાં પર પેશાબ કર્યો. એક ત્રીજા યુવાને દિવાલ પર લટકેલા પ્રભુ ઈસુના મોટા કલામય ચિત્રના માથા પર પથ્થર ફરી ઉછળ્યો અને બરાબર પત્થર ફેકનાર યુવાનના માથા પર વાગ્યો. લોહી લુહાણ થયેલો યુવાન લથડીને પડી ગયો. લોકો ડરી ગયા. લોહીલુહાણ થયેલા યુવાનને દવાખાને લઇ જવા સાથે બધા દેવળમાંથી ભાગી ગયા.

‘પરમપ્રસાદ’ની પેટી પર પેશાબ કરનાર બે યુવાનના ગુપ્તાંગો પર બળતરાની થયેલી પીડાથી સરકારી દવાખાનામાં લઈ ગયા. વિચિત્ર લાગતી બળતરા માટે ડોકટરો કઈ કરી શક્યા નથી. એટલે તેઓએ બને યુવાનોની પાસે ૧૪૫ કિલોમીટર દૂર બેરહામપુર ખાતે આવેલી મેડીકલ કોલેજના ડોક્ટરોએ પણ નિદાન કરી સારવાર કરવાની પોતાની અશ્રમતા બતાવી! રાઈકિયા ખાતેના દેવળથી દસ કિલોમીટર દૂર આવેલા પોતાના ગામ લૂહુરિગ્યામાં પાછા આવતાં બને યુવાનોનું મૃત્યુ થયું.

ફાધર કાસ્સિયન પરિચ્ચાએ લખ્યું છે, “આ બધી કલ્પિત વાતો નથી પણ ખરી વાસ્તવિક હકીકતો છે. આવી ઘણી ઘટનાઓ બની છે. ખૂબ કરુણામય અને દયાળુ ઈશ્વર સર્વોચ્ચ પ્રભુ અને અટલ ન્યાયાધીશ પણ છે, તે બધા લોકોએ જાણવું જોઈએ.”

આજકાલ દેશભરમાં  ખ્રિસ્તીઓની નાનીમોટી સતામણીથતી રહે છે. જાન્યુઆરીથી જૂન ૨૦૧૮ સુધીના છ મહીનામાં એક ખ્રિસ્તી સંસ્થાએ સતામણીના ૫૦૦થી ઉપર કિસ્સાઓ નોધ્યા છે. છેલ્લા થોડાં વર્ષામાં ખ્રિસ્તીઓ વિરોધી સતામણી ખૂબ વધી છે. આ સદર્ભમાં યુ.એસ.એ.ના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ ઓબામાએ ૨૭ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫ના રોજ નવી દિલ્હીના સિટી ફોર્ટથી કરેલી વાત મને યાદ આવે છે. તેમણે ખ્રિસ્તીઓ અને અન્ય લઘુમતીઓ સામેની સતામણીનો ઉલ્લેખ કર્યા વિના ઇન્ડિયાના ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક, ભાષાકીય અને પ્રાંતીય વૈવિધ્યની કદર કરીને અહીના બધા લોકોને સંપસુમેળથી, સહિશ્રુતાથી વિકાસના પથે આગેકૂચ કરવાનું આહવાન આપ્યું હતું. અમેરિકાના અને ઇન્ડિયાના બંધારણની ચોક્કસ કલમને આધારે આપના પ્રજાતંત્ર હેઠળના લોકોને આપણી વિવિધતાનો વિખવાદ કર્યા વિના સૌ સાથે આપણું વૈવિધ્ય ઉજવવા અને વિકાસને પંથે આગળ વધવાની વાત કરી હતી. એમણે કહ્યું કે, આપને બધા એક જ ઈશ્વરના સંતાનો છીએ… આપણે એક જ ઉદ્યાનના વિવિધ રંગી ફુલો છીએ… એક જ જાડની ભિન્ન ભિન્ન શાખાઓ છીએ… આપણે બધા એકબીજાનાં ભાઈ-બહેનો છીએ.

આપણા પવિત્ર બંધારણના સિદ્ધાંતોને નેવે મુકીને ખ્રિસ્તીઓ લઘુમતીઓની સતામણી કરનાર લોકો બે બાબતો ખાસ જાણે તો સારું. એક, એક, યા બીજું બહાનું લઈને ખ્રિસ્તીઓ ઉપર અત્યાચાર ગુજારનાર અને તેમની સતામણી કરનાર લોકોથી ખ્રિસ્તીઓ ખૂબ ચિંતાગ્રસ્ત છે; કારણ, તેમને અત્યાચારોનો ભોગ બનવું પડે છે. પરંતુ તેઓ સતામણીથી ડરતા નથી; સતામણીથી ભાગી જતા નથી. તેઓ બરાબર જાણે છે કે સત્ય તેમના પક્ષમાં છે. ઈશ્વર તેમની મદદમાં છે. પોતાની શ્રધામાં મક્ક્મ  રહેવા સાથે તેઓ પોતાનો જીવ આપવા પણ તૈયાર છે. સતામણીનો ભોગ બનતા ખ્રિસ્તીઓ સંત પાઉલ સાથે બોલી શકે છે કે, “મારે મન તો જીવવું એટલે ખ્રિસ્ત અને મરવું એટલે લાભ” (ફીલીપ્પી ૧:૨૧).

બે, ધર્મપલટો કરીને ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવનાર અને ખ્રિસ્તી ધર્મ વિષે અને ખાસ તો એના બચાવમાં ઘણું લખાણ કરનાર તેરતુલ્ય્ન (૧૬૦-૨૨૫)ની વાત ખૂબ જાણીતી છે. ‘ધર્માંચાર્ય’ તરીકે ઓળખાતા તેરતુલ્ય્ને કહ્યું કે, “તમે અમને જયારે જયારે કાપી નાખો ત્યારે ત્યારે અમારી સંખ્યા વધતી રહે છે.” આજ વાત બાઈબલના પંડિત સંત જેરોમે વધારે ચોટદાર રીતે કરી છે. તેમના શબ્દો છે: “શહીદોનું લોહી ધર્મસભાનું બીજ છે.” (The blood of the martyrs is the seed of the Church) કંધમાલની ખ્રિસ્તી ધર્મસભા આનો ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

સૌ લોકો જાણે છે કે, સ્વામી લક્ષ્મનાનંદ સરસ્વતીની ૨૦૦૮માં થયેલી હત્યા પછી એમનો મૃતદેહ આખા કંધમાલ જીલ્લામાં ફેરવવામાં આવ્યો હતો અને એના અનુસંધાનમાં વ્યવસ્થિત રીતે ઠેર ઠેર ખ્રિસ્તીઓ ઉપર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો અને એમાં સોએક ખ્રિસ્તીઓની ક્રૂર રીતે મારી નાખવામાં પણ આવ્યા હતા. ખ્રિસ્તીઓએ એ સતામણીમાં આપેલા ભોગથી આજે ફાધર કાસ્સિયન પરિચ્ચાએ કહ્યું છે તેમ ત્યાંના ખ્રિસ્તીઓ ઘણીબધી રીતે વધારે સદ્ધર બન્યા છે. સતામણીનો ભોગ બનેલા ખ્રિસ્તીઓને પોતાની ધાર્મિક શ્રદ્ધામાં વધારે મક્કમ બનેલા જોઇને સતામણી કરનાર લોકોમાંથી કેટલાક લોકો ધર્મપલટો કરી ખ્રિસ્તી બન્યા છે!

છેલ્લે ફરી એક વાર સંત પાઉલની વાત ટાંકીને આ નિબંધ પૂરો કરુ છું. કરીથ ધર્મસંધની કથળાયેલી પરીસ્થિતિથી અકળાઈ જઈને પાઉલ લખે છે: “ચારે બાજુથી ભીંસ આવવા છતાં અમે અંતરાઈ નથી જતા, પીછો પકડવા છતાં અમે એકલા નથી પડી જતા, પછડાયા છતાં અમે જાનથી મરતા નથી. અમે રોજ રોજ અમારા દેહમાં ઈસુની મૃત્યુવેદના વહન કરીએ છીએ. જેથી ઈસુનું જીવન અમારા દેહમાં પ્રગટ થાય” (૨ કરીથ ૪: ૮-૧૦).

#

Changed On: 01-08-2018

Next Change: 16-08-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

 

 

 

સાસુ-વહુ સમસ્યાનો ઉકેલ

એક વડીલ મિત્રે મને સલાહ આપી. સોસિયલ મીડિયાથી દૂર રહો. નહિ તો તમને એનો નશો ચઢશે અને તમે તમારો મતી સમય વેડફી નાખશો. વાત સાચી છે. સોસિયલ મીડિયાનો નશો ચઢેલા માણસોને હું ઓળખું છું. એના માઠા પરિણામોથી હું વાકેફ છું. એટલે હું સાવધાન રહું છું. પણ સોસિયલ મીડિયાથી દૂર રહેતો નથી. કારણ, આજે સોસિયલ મીડિયાથી યુવક-યુવતીઓની દુનિયા છે. મારા લેખનકાર્યમાં યુવક-યુવતીઓ સાથે મારો નાતો છે. એમના સોસિયલ મીડિયાની દુનિયામાંથી કઈક ને કઈક હમેશા શીખતો રહું છું. સોસિયલ મીડિયાથી મને ઘણી વાર પ્રેરણાત્મક, ચિંતનીય અને માહિતીસભર વાતો જાણવા મળે છે.

અહી  મને સોસિયલ મીડિયાથી મળેલી એક પ્રેરણાત્મક વાત હું પ્રસ્તુત કરું છું. આ એક ચીની વાર્તા લાગે છે. એનું મુખ્ય પાત્ર લીલી નામની યુવતી છે. લીલીએ લગ્ન કરીને પોતાના પતિને ઘેર રહેવા આવી. પતિને ઘેર બધું જ બરાબર હતું. પણ ટૂંક સમયમાં લીલીને ખ્યાલ આવ્યો કે, તેને પોતાની સાસુમા સાથે બિલકુલ ફાવતું નહોતું. તેને લાગ્યું કે, તે પતિને ઘેર એના સાસુમા સાથે જીવી જ ન શકે. સાસુમાની ઘણી ટેવોથી તે ગુસ્સે થતી હતી. વળી, સાસુમાની ટીકાટિપ્પણીથી તેની ધીરજ ખૂટી જતી હતી. સાસુમા તેની સાથે બોલાચાલી અને જગડા કરવામાં જાણે પાવરધા હતાં.

પરીસ્થિતિ વધુ ને વધુ બગડતી જતી હતી. કારણ, તેમના સમાજમાં હમેશાં સાસુમાનું કહ્યું કરવાનું અને તેમને તાબે રહેવાનો રીતરિવાજ હતો. લીલીને પોતાનાં સાસુમાની દરેક આજ્ઞા પાળ્યા વિના છુટકો નહતો. ગુસ્સાથી અને ગમગીનીથી ત્રસ્ત લીલીને લાગ્યું કે કઈક કરવું પડશે. તે પોતાના પિતાજીના ઉત્તમ મિત્ર એક આયુર્વેદિક તબીબને મળવા ગઈ. લીલીએ આયુર્વેદિક તબીબ ડૉ. ડેવિડને બધી વાતો કરી અને પોતાના પ્રશ્નના ઉકેલ માટે કઈક દવા આપવાની વિનતી કરી.

ડૉ. ડેવિડે થોડીવાર વિચારમગ્ન રહીને લીલીને કહ્યું, “હા, હું તને મદદ કરીશ. પરંતુ તને હું જે પ્રમાણે કહું તે તારે કરવું પડશે.”

લીલીએ કહ્યું, “ડોક્ટર સાહેબ, આપ જે કઈ કહેશો તે હું ખુશીથી કરીશ.

ડૉ. ડેવિડે દવાની ઓરડીમાંથી દવાની એક શીશી લઈ આવ્યા અને લીલીને કહ્યું, “હું તો તારી સાસુમાં એકદમ મરી જાય એવું જેર ન આપી શકું. એવું કરું તો લોકો તારા પર શંકા કરશે. એટલે હું તને એવી દવા આપું છું કે, જેથી જેર શરીરમાં લાંબે ગાળે ખૂબ ધીમે ધીમે ચઢશે અને કોઈ તારા પર શંકા નહી કરે. તો તારે રોજ સાસુમા માટે સ્વાદિષ્ટ ભોજન તૈયાર કરવાનું અને સાસુમા સાથે ખૂબ મીઠડો સંબન્ધ રાખવાનો.”

લીલી ડૉ. ડેવિડની દવા અને સલાહથી ખૂબ ખુશ થઇ. બધું જ ડૉ. ડેવિડે કહ્યાં મુજબ વ્યવ્સ્થિત રીતે કરવાની તૈયારી સાથે લીલી પોતાના ઘેર પરત પહોંચી.

દિવસો અને અઠવાડીયાઓ પસાર થવાં માંડ્યા. લીલી ડોક્ટરના કહ્યા પ્રમાણે બધું કરતી હતી. તે પોતાના ગુસ્સા પર બરાબર કબજો મેળવી શકી હતી. એટલું જ નહી પણ બધી બાબતોમાં સાસુમા સાથે ખૂબ પ્રેમ અને આદરમાનથી વર્તતી હતી. સાસુમા પણ લીલીના જીગરી દોસ્ત બની રહ્યા હતાં

જોતજોતામાં છ મહિના પસાર થયા. લીલીને હવે ગુસ્સો પણ આવતો નહતો અને સાસુમા સાથે કદી બોલાચાલી પણ થતી નહોતી. ઊલટું, લીલીને લાગ્યું કે, સાસુમા પોતાની સાથે ખૂબ ધીરજ અને પ્રેમથી વર્તે છે. હવે તો બંને એકબીજા પ્રત્યે હૂંફ અને સહાનુભૂતિથી વર્તતાં હતાં. જાણે બંને ખરા મા-દીકરી હોય.

એટલે લીલી ફરી એક વાર ડૉ. ડેવિડ પાસે દોડી ગઈ અને એમની મદદ માગી. “ડોક્ટર સાહેબ, મારી સાસુમાને ધીમે ધીમે જેર ચઢાવવામાંથી બચાવવા માટે કઈક દવા આપો. સાસુમા ખૂબ બદલાઈ ગયાં છે અને હું એના પર ખૂબ પ્રેમ રાખું છું. હવે હું ઈચ્છતી નથી કે, મેં આપેલા જેરથી મારી સાસુમા મરી જાય!”

ડૉ. ડેવિડે સ્મિત કરીને લીલીને કહ્યું, “લીલી, ચિંતા કરવા જેવી કોઈ વાત નથી! મેં તને કડી જેર આપ્યું નહોતું. પણ મેં જે દવાની શીશી આપી હતી તે સાસુમાની તબિયત સુધારવા માટેની વિટામીનની દવા હતી. જેર તો તારા ગુસ્સામાં અને એમના પ્રત્યે તારા વલણમાં તથા અચાર વિચારમાં હતું. તે બધું જેર તે સાસુમાને આપેલો ઉમળકો પ્રેમ અને હુંફાળી સેવાથી ધોવાઇ ગયું છે.”

આ વાર્તા મારી ત્રણ માન્યતાને ટેકો આપે છે; એક, મારી પ્રથમ માન્યતા છે કે મારી ખુશીની ચાવી કોઈ માણસ કે ચીજવસ્તુ પર આધારિત નથી પણ ખુદ મારા પર આધારિત છે. લીલીએ માન્યું હતું કે, તેની ખુશી સાસુમાને બદલવામાં કે એને પોતાની જિદગીથી દૂર કરવામાં છે. પણ ડૉ. ડેવિડવર સલાહથી સાસુ-વહુ વચ્ચેની સંઘર્ષમય પરિસ્થીતિને સ્થાને માં-દીકરી વચ્ચેનો મીઠડો હુંફાળો સંબધ બંધાયો. લીલી સાસુમા પર ગુસ્સો કરવાને બદલે પ્રેમથી એની સેવા કરવામાં લાગી ગઈ. ફેરફાર લીલીમાં જ આવ્યો, એની સસુમાંમાં નહી. સાસુ પર ગુસ્સો કરવાને બદલે સાસુ પર પ્રેમ રાખવો અને એમની સેવા કરવાનો ફેરફાર લીલીમાં જ આવ્યો. બધા ફેરફારનો આધાર ખુદ લીલી પર જ હતો.

બે, સાસુમા અને વહુ વચ્ચે સંઘર્ષના સ્થાને બને વચ્ચે મીઠડો સંબન્ધ બંધાયો. બને વચ્ચે માં-દીકરીની મિત્રતા આવી. એમાં સાસુમા જે હતાં તે જ રહ્યાં. પરંતુ લીલીએ ડૉ. ડેવિડની સલાહ પ્રમાણે પોતાની જાતને બદલી નાખી. સાસુમાને ધિક્કારનાર અને એમના પર ગુસ્સો વરસાવનાર વહુમાંથી લીલી પોતે પ્રેમાળ અને સેવામય દીકરી બની ગઈ! આમ સાસુમાને નહિ પણ ખુદ પોતાની જાતને બદલી નાખી અને એનું સુખદ પરિણામ આવ્યુ.

ત્રણ, બીજાને ખુશ કરવામાં જ માણસની ખુદ પોતાની ખુશી છે, એ વાત લીલીએ સાસુમા પ્રત્યેના પોતાના આચારવિચારથી પુરવાર કરી છે. પોતે સાસુમા સાથે એક જ ઘરમાં વસી ન શકે એવા મનોભાવમાંથી સાસુમા મરી ન જાય, પણ મરી જવાને બદલે તેઓ લીલી સાથે ખુશીમજામાં જીવતાં રહે એવી તીરવ ઈચ્છા લીલી ડૉ. ડેવિડ આગળ પ્રગટ કરે છે. લીલીએ સ્વાનુભવે જાણ્યું કે, પ્રેમ અને કરુણામય સેવાથી સાસુમાને હમેશાં ખુશ રાખીને જ પોતે ખુશ થઇ છે.

છેલ્લે આપણે જાણીએ છીએ કે, ફક્ત મુર્ખ માણસો જ બીજાની પરવા કર્યા વિના કે બીજાને ભોગે સાધનસમ્પતિ ભેગી કરે છે. સ્વાર્થના આ રસ્તે મુર્ખ માણસોને ટુંકા ગળાનો લાભ મળતો હશે. પરંતુ લાંબા ગળે સ્વાર્થનો માર્ગ વિનાશ જ વિનાશ નોતરે છે. એમાં સ્વાર્થી મૂર્ખ માણસનો અને સ્વાર્થનો ભોગ બનનાર માણસનો જ સર્વનાશ છે.

આપણે આ સર્વનાશનો વહી પણ બધા માણસોને ખુશ કરનાર પ્રેમ અને સેવાનો માર્ગ લઈએ. આખરે ગાંધીજીએ કહ્યું છે તેમ, આપણે આપણી આસપાસની દુનિયાના માલિકો નથી પણ વહીવટદારો છીએ.

#

Changed On: 16-07-2018

Next Change: 01-08-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018