સાસુ-વહુ સમસ્યાનો ઉકેલ

એક વડીલ મિત્રે મને સલાહ આપી. સોસિયલ મીડિયાથી દૂર રહો. નહિ તો તમને એનો નશો ચઢશે અને તમે તમારો મતી સમય વેડફી નાખશો. વાત સાચી છે. સોસિયલ મીડિયાનો નશો ચઢેલા માણસોને હું ઓળખું છું. એના માઠા પરિણામોથી હું વાકેફ છું. એટલે હું સાવધાન રહું છું. પણ સોસિયલ મીડિયાથી દૂર રહેતો નથી. કારણ, આજે સોસિયલ મીડિયાથી યુવક-યુવતીઓની દુનિયા છે. મારા લેખનકાર્યમાં યુવક-યુવતીઓ સાથે મારો નાતો છે. એમના સોસિયલ મીડિયાની દુનિયામાંથી કઈક ને કઈક હમેશા શીખતો રહું છું. સોસિયલ મીડિયાથી મને ઘણી વાર પ્રેરણાત્મક, ચિંતનીય અને માહિતીસભર વાતો જાણવા મળે છે.

અહી  મને સોસિયલ મીડિયાથી મળેલી એક પ્રેરણાત્મક વાત હું પ્રસ્તુત કરું છું. આ એક ચીની વાર્તા લાગે છે. એનું મુખ્ય પાત્ર લીલી નામની યુવતી છે. લીલીએ લગ્ન કરીને પોતાના પતિને ઘેર રહેવા આવી. પતિને ઘેર બધું જ બરાબર હતું. પણ ટૂંક સમયમાં લીલીને ખ્યાલ આવ્યો કે, તેને પોતાની સાસુમા સાથે બિલકુલ ફાવતું નહોતું. તેને લાગ્યું કે, તે પતિને ઘેર એના સાસુમા સાથે જીવી જ ન શકે. સાસુમાની ઘણી ટેવોથી તે ગુસ્સે થતી હતી. વળી, સાસુમાની ટીકાટિપ્પણીથી તેની ધીરજ ખૂટી જતી હતી. સાસુમા તેની સાથે બોલાચાલી અને જગડા કરવામાં જાણે પાવરધા હતાં.

પરીસ્થિતિ વધુ ને વધુ બગડતી જતી હતી. કારણ, તેમના સમાજમાં હમેશાં સાસુમાનું કહ્યું કરવાનું અને તેમને તાબે રહેવાનો રીતરિવાજ હતો. લીલીને પોતાનાં સાસુમાની દરેક આજ્ઞા પાળ્યા વિના છુટકો નહતો. ગુસ્સાથી અને ગમગીનીથી ત્રસ્ત લીલીને લાગ્યું કે કઈક કરવું પડશે. તે પોતાના પિતાજીના ઉત્તમ મિત્ર એક આયુર્વેદિક તબીબને મળવા ગઈ. લીલીએ આયુર્વેદિક તબીબ ડૉ. ડેવિડને બધી વાતો કરી અને પોતાના પ્રશ્નના ઉકેલ માટે કઈક દવા આપવાની વિનતી કરી.

ડૉ. ડેવિડે થોડીવાર વિચારમગ્ન રહીને લીલીને કહ્યું, “હા, હું તને મદદ કરીશ. પરંતુ તને હું જે પ્રમાણે કહું તે તારે કરવું પડશે.”

લીલીએ કહ્યું, “ડોક્ટર સાહેબ, આપ જે કઈ કહેશો તે હું ખુશીથી કરીશ.

ડૉ. ડેવિડે દવાની ઓરડીમાંથી દવાની એક શીશી લઈ આવ્યા અને લીલીને કહ્યું, “હું તો તારી સાસુમાં એકદમ મરી જાય એવું જેર ન આપી શકું. એવું કરું તો લોકો તારા પર શંકા કરશે. એટલે હું તને એવી દવા આપું છું કે, જેથી જેર શરીરમાં લાંબે ગાળે ખૂબ ધીમે ધીમે ચઢશે અને કોઈ તારા પર શંકા નહી કરે. તો તારે રોજ સાસુમા માટે સ્વાદિષ્ટ ભોજન તૈયાર કરવાનું અને સાસુમા સાથે ખૂબ મીઠડો સંબન્ધ રાખવાનો.”

લીલી ડૉ. ડેવિડની દવા અને સલાહથી ખૂબ ખુશ થઇ. બધું જ ડૉ. ડેવિડે કહ્યાં મુજબ વ્યવ્સ્થિત રીતે કરવાની તૈયારી સાથે લીલી પોતાના ઘેર પરત પહોંચી.

દિવસો અને અઠવાડીયાઓ પસાર થવાં માંડ્યા. લીલી ડોક્ટરના કહ્યા પ્રમાણે બધું કરતી હતી. તે પોતાના ગુસ્સા પર બરાબર કબજો મેળવી શકી હતી. એટલું જ નહી પણ બધી બાબતોમાં સાસુમા સાથે ખૂબ પ્રેમ અને આદરમાનથી વર્તતી હતી. સાસુમા પણ લીલીના જીગરી દોસ્ત બની રહ્યા હતાં

જોતજોતામાં છ મહિના પસાર થયા. લીલીને હવે ગુસ્સો પણ આવતો નહતો અને સાસુમા સાથે કદી બોલાચાલી પણ થતી નહોતી. ઊલટું, લીલીને લાગ્યું કે, સાસુમા પોતાની સાથે ખૂબ ધીરજ અને પ્રેમથી વર્તે છે. હવે તો બંને એકબીજા પ્રત્યે હૂંફ અને સહાનુભૂતિથી વર્તતાં હતાં. જાણે બંને ખરા મા-દીકરી હોય.

એટલે લીલી ફરી એક વાર ડૉ. ડેવિડ પાસે દોડી ગઈ અને એમની મદદ માગી. “ડોક્ટર સાહેબ, મારી સાસુમાને ધીમે ધીમે જેર ચઢાવવામાંથી બચાવવા માટે કઈક દવા આપો. સાસુમા ખૂબ બદલાઈ ગયાં છે અને હું એના પર ખૂબ પ્રેમ રાખું છું. હવે હું ઈચ્છતી નથી કે, મેં આપેલા જેરથી મારી સાસુમા મરી જાય!”

ડૉ. ડેવિડે સ્મિત કરીને લીલીને કહ્યું, “લીલી, ચિંતા કરવા જેવી કોઈ વાત નથી! મેં તને કડી જેર આપ્યું નહોતું. પણ મેં જે દવાની શીશી આપી હતી તે સાસુમાની તબિયત સુધારવા માટેની વિટામીનની દવા હતી. જેર તો તારા ગુસ્સામાં અને એમના પ્રત્યે તારા વલણમાં તથા અચાર વિચારમાં હતું. તે બધું જેર તે સાસુમાને આપેલો ઉમળકો પ્રેમ અને હુંફાળી સેવાથી ધોવાઇ ગયું છે.”

આ વાર્તા મારી ત્રણ માન્યતાને ટેકો આપે છે; એક, મારી પ્રથમ માન્યતા છે કે મારી ખુશીની ચાવી કોઈ માણસ કે ચીજવસ્તુ પર આધારિત નથી પણ ખુદ મારા પર આધારિત છે. લીલીએ માન્યું હતું કે, તેની ખુશી સાસુમાને બદલવામાં કે એને પોતાની જિદગીથી દૂર કરવામાં છે. પણ ડૉ. ડેવિડવર સલાહથી સાસુ-વહુ વચ્ચેની સંઘર્ષમય પરિસ્થીતિને સ્થાને માં-દીકરી વચ્ચેનો મીઠડો હુંફાળો સંબધ બંધાયો. લીલી સાસુમા પર ગુસ્સો કરવાને બદલે પ્રેમથી એની સેવા કરવામાં લાગી ગઈ. ફેરફાર લીલીમાં જ આવ્યો, એની સસુમાંમાં નહી. સાસુ પર ગુસ્સો કરવાને બદલે સાસુ પર પ્રેમ રાખવો અને એમની સેવા કરવાનો ફેરફાર લીલીમાં જ આવ્યો. બધા ફેરફારનો આધાર ખુદ લીલી પર જ હતો.

બે, સાસુમા અને વહુ વચ્ચે સંઘર્ષના સ્થાને બને વચ્ચે મીઠડો સંબન્ધ બંધાયો. બને વચ્ચે માં-દીકરીની મિત્રતા આવી. એમાં સાસુમા જે હતાં તે જ રહ્યાં. પરંતુ લીલીએ ડૉ. ડેવિડની સલાહ પ્રમાણે પોતાની જાતને બદલી નાખી. સાસુમાને ધિક્કારનાર અને એમના પર ગુસ્સો વરસાવનાર વહુમાંથી લીલી પોતે પ્રેમાળ અને સેવામય દીકરી બની ગઈ! આમ સાસુમાને નહિ પણ ખુદ પોતાની જાતને બદલી નાખી અને એનું સુખદ પરિણામ આવ્યુ.

ત્રણ, બીજાને ખુશ કરવામાં જ માણસની ખુદ પોતાની ખુશી છે, એ વાત લીલીએ સાસુમા પ્રત્યેના પોતાના આચારવિચારથી પુરવાર કરી છે. પોતે સાસુમા સાથે એક જ ઘરમાં વસી ન શકે એવા મનોભાવમાંથી સાસુમા મરી ન જાય, પણ મરી જવાને બદલે તેઓ લીલી સાથે ખુશીમજામાં જીવતાં રહે એવી તીરવ ઈચ્છા લીલી ડૉ. ડેવિડ આગળ પ્રગટ કરે છે. લીલીએ સ્વાનુભવે જાણ્યું કે, પ્રેમ અને કરુણામય સેવાથી સાસુમાને હમેશાં ખુશ રાખીને જ પોતે ખુશ થઇ છે.

છેલ્લે આપણે જાણીએ છીએ કે, ફક્ત મુર્ખ માણસો જ બીજાની પરવા કર્યા વિના કે બીજાને ભોગે સાધનસમ્પતિ ભેગી કરે છે. સ્વાર્થના આ રસ્તે મુર્ખ માણસોને ટુંકા ગળાનો લાભ મળતો હશે. પરંતુ લાંબા ગળે સ્વાર્થનો માર્ગ વિનાશ જ વિનાશ નોતરે છે. એમાં સ્વાર્થી મૂર્ખ માણસનો અને સ્વાર્થનો ભોગ બનનાર માણસનો જ સર્વનાશ છે.

આપણે આ સર્વનાશનો વહી પણ બધા માણસોને ખુશ કરનાર પ્રેમ અને સેવાનો માર્ગ લઈએ. આખરે ગાંધીજીએ કહ્યું છે તેમ, આપણે આપણી આસપાસની દુનિયાના માલિકો નથી પણ વહીવટદારો છીએ.

#

Changed On: 16-07-2018

Next Change: 01-08-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

 

 

 

સુખ તમને શોધે છે!

બધાં લોકો પોતાના જીવનમાં સુખને શોધે છે. ઘણાં માણસો પોતાના જીવનમાં સુખ મેળવવા માટે મરણિયો પ્રવાસ કરે છે. સુખ પાછળની દોડમાં કેટલાક લોકો ખૂબ નાણાં એકઠાં કરે છે. સત્તા મેળવે છે. ઘણાં બધાં માણસો ઉપર પોતાનો અધિકાર જમાવે છે. સારાખોટા સંબંધો બાંધે છે. પણ આવાં બધાં લોકો પાસેથી સુખ દૂર ભાગે છે. તેઓ અઢળક નાણાં, સાધન-સંપત્તિ અને ‘વાહ-વાહ’ કરનારા લોકો વચ્ચે પણ સુખથી વંચિત રહે છે. સુખશાંતિના બાહ્ય દેખાવ પાછળ આવાં લોકો એકલવાયાપણું અનુભવે છે. બેચેની અનુભવે છે. દિલની શાંતિ, અંતરનો આનંદ ઝંખ્યા કરે છે.

પણ ઘણાં બધાં લોકોને ખબર નથી કે, સુખ તેમને શોધતું શોધતું આવે છે. કારણ, સુખ દરેક માણસનો હક્ક છે. ઈશ્વરમાં આસ્થા રાખનાર માનવી તરીકે મારી શ્રદ્ધા છે કે, ઈશ્વરે દરેક માણસને સુખી થવા, સુખી જીવન ગાળવા માટે સર્જ્યો છે. એટલે જ હું કહું છું કે, સુખ દરેક માણસને શોધીશોધીને આવે છે. એટલે જ સંત પાઉલ કહે છે કે, “પ્રભુના સાન્નિધ્યમાં તમે સદા આનંદમાં રહો; ફરી કહું છું કે, આનંદમાં રહો.”

સુખ આપણો જન્મસિદ્ધ હક્ક હોય, સુખ આપણને શોધતું શોધતું આવતું હોય તો પ્રશ્ન થાય છે કે, કેવી રીતે સુખને મેળવી શકાય? મારો જવાબ છે કે, સુખને મેળવવાનું જ ન હોય. પણ સુખને આપણા પોતાના જીવનમાં અનુભવવાનું હોય છે. કારણ, ખરા સુખથી આપણે દિલની શાંતિ અનુભવીએ છીએ. અંતરનો આનંદ માણી શકીએ છીએ.

આપણે સુખ બજારમાંથી ખરીદી ન શકીએ. આપણે જાતે સુખ પેદા પણ કરી ન શકીએ. સુખ આડપેદાશ છે. પોતાના વતન આર્જેન્ટિનાના એક અઠવાડિક સામયિકને આપેલી મુલાકાતમાં પોપ ફ્રાન્સિસે સુખ અનુભવવા તરફનાં આઠ પગલાં ચીંધ્યાં છે. વડાધર્મગુરુ પોપ તો કૅથલિક ખ્રિસ્તી આલમના આધ્યાત્મિક વડા છે. પણ હાલના વડાધર્મગુરુ પોપ ફ્રાન્સિસ તો એવા ધાર્મિક વડા છે કે, આખી દુનિયા કાન દઈને એમને સાંભળે છે. એમની વૈશ્વિક આગેવાનીની કદર કરે છે. “સુખ માટેની પોપ ફ્રાન્સિસની વ્યૂહરચના” (Pope Francis’ Strategies for Happiness) નામે લેખક ફા. હેડવિક લૂઇસે વડાધર્મગુરુ ફ્રાન્સિસે નિર્દેશેલાં દસ પગલાંઓની ટૂંકમાં વાત કરી છે. મેં લૂઇસના લેખ ચેન્નાઈથી પ્રકાશિત થતા પાક્ષિક ‘ન્યૂ લીડર’ના જુલાઈ ૧૬, ૨૦૧૭ના અંકમાં વાંચ્યો.

સુખ માટેની પ્રથમ વ્યૂહરચનામાં “જીવો અને જીવવા દો”ની વાત છે. દરેક માણસને પોતાની ર્દઢ માન્યતાઓ મુજબ જીવવાનું છે. એ જ રીતે બીજાને એમની પોતાની ર્દઢ માન્યતાઓ મુજબ જીવવા દેવાનો છે. દરેક જણ પોતાની માન્યતાઓ અને શ્રદ્ધા મુજબ જીવવા સો ટકા સ્વતંત્ર હોવો જોઈએ. પ્રભુ ઈસુ કહે છે કે, “કોઈનો ન્યાય તોળશો નહિ, જેથી તમારો પણ ન્યાય નહિ તોળાય.” પછી ઈસુ પ્રશ્ન પૂછે છે, “તું તારા ભાઈની આંખમાંની રજ શા માટે જુએ છે અને પોતાની આંખમાંનો ભારટિયો કેમ જોતો નથી?” “જીવો અને જીવવા દો”માં એકબીજા પ્રત્યે આદરમાન છે. એકબીજાની સ્વતંત્રતાની કદર છે.

સુખ માટેની બીજી વ્યૂહરચના બીજાને માટે જીવવામાં છે. નિ:સ્વાર્થપણે આપણા જીવનને બીજાને માટે ખર્ચી નાખવામાં આનંદ છે. સુખ છે. બીજાને માટે જીવવામાં આપણે પ્રભુ ઈસુએ ચીંધેલા રસ્તે ચાલી શકીએ. પ્રભુ ઈસુએ કહ્યું છે કે, “આ મારા ભાઈઓમાંના અદનામાં અદના માટે જે કંઈ કર્યું છે તે મારે માટે જ કર્યું છે.” પ્રતિફળની આશાથી કરેલા કામનું વળતર મળે ત્યારે કદાચ આપણને તૃપ્તિ મળે. પરંતુ નિ:સ્વાર્થપણે કોઈ પ્રતિફળની આશા વિના કરેલી સેવાથી આપણને અંતરનો આનંદ અને સુખ મળે છે.

ત્રીજી વ્યૂહરચના સ્વસ્થતાપૂર્વક જીવવામાં છે. આપણા ઘરના સભ્ય સાથે તેમ જ આપણા જીવનના રસ્તે આવતાં દરેક ભાઈબહેન જોડે સ્વસ્થતા-પ્રેરક સારો સંબંધ બાંધીએ, નાતજાત, ભાષા-સંસ્કૃતિ, ધર્મ-સંપ્રદાય, કોમ-વંશ જેવી બાબતોથી ભાગલા પાડવાને બદલે વૈવિધ્યમાં એકતા માણીએ. જેટ-રૉકેટના વેગીલા જીવનમાં પ્રવાહ સામે તરીને પણ સ્વસ્થતા અને શાંતિના પ્રણેતાઓ બનીએ. બધાને માટે નમ્રતા અને કરુણાના માર્ગો ચીંધીએ.

ચોથી વ્યૂહરચના સ્વસ્થતાભરી નવરાશ માણવામાં છે. નોકરીના ક્ષેત્રે કે ઘરમાં પણ બધા માણસો તણાવ અનુભવે છે. બધાં માણસો પોતપોતાના કામમાં વ્યસ્ત હોય છે. આરામ માટે કોઈની પાસે સમય નથી. બધા ભાગંભાગ કરે છે. પણ માણસને વ્યસ્ત જિંદગી વચ્ચે પણ કલા અને સાહિત્ય માણવા માટે, બાળકો સાથે રમવા માટે, વડીલોને સાંભળવા માટે, કુટુંબના બધાં સભ્યો સાથે નિરાંતે સમય ગાળવા માટે સમય ફાળવવાની જરૂર છે. પોપ ફ્રાન્સિસ કહે છે કે, આપણી ઉપભોગી સંસ્કૃતિમાં આવી બધી બાબતોમાં આપણા કુટુંબના સભ્યો સાથે સમય ગાળી શકતા નથી. પણ હવે સ્વસ્થતાભરી નવરાશનાં ‘કામકાજો’માં સમય રોકીને જ આપણે જીવવાનાં આનંદ અને સુખ માણી શકીએ.

સુખ માટેની પાંચમી વ્યૂહરચના દર રવિવારે કે અઠવાડિયાના કોઈ એક દિવસે ‘કૌટુંબિક દિન’ તરીકે ઉજવવામાં છે. સાંપ્રત સમયમાં ઘણા માણસોને રવિવારે પણ કામ કે નોકરી કરવા પડે છે. આવા સંદર્ભમાં અઠવાડિયામાં બીજા કોઈ એક દિવસ આપણને ગમતી બાબતોમાં તથા ગમતા લોકો સાથે નિરાંતનો સમય વ્યતિત કરવો જોઈએ. કૌટુંબિક દિનમાં કુટુંબના બધાં સભ્યો સાથે હળીમળીને નિરાંતનું સુખ માણી શકીએ.

સુખ માટેની છઠ્ઠી વ્યૂહરચના યુવક-યુવતીઓ સાથે હળવા-મળવામાં છે. આમાં, વડીલોને યુવક-યુવતીઓ સાથે જીવનની આપલે કરવાની હોય તો યુવક-યુવતીઓને પણ મોટેરાંઓ અને નાનેરાંઓ સાથે સમય વિતાવવાની જરૂર છે. આ રીતે યુવક-યુવતીઓ દારૂ જેવા કેફી પીણાના સેવનથી તેમ જ અન્ય અનિષ્ટ પ્રવૃત્તિઓથી દૂર રહી શકે છે.

સાતમી વ્યૂહરચનામાં સમગ્ર પર્યાવરણને આદરમાન આપવાની અને એની સારસંભાળ રાખવાની સુખચેતના છે. સમગ્ર સર્જનની સાધનસંપત્તિનો અમિત વપરાશ આખરે મનુષ્યજાતને, હા આપણને જ, નુકશાન કરે છે. માનવજાતની મુક્તિ પૃથ્વીની સારસંભાળ સાથે સંકળાયેલી છે. એટલે સમગ્ર ચેતન અને અચેતન સૃષ્ટિ આપણા આદરમાનને પાત્ર છે.

નકારાત્મક બાબતોને છોડી દેવામાં સુખ માટેની આઠમી વ્યૂહરચના છે. બીજા માણસોની ટીકાથી, કાનભંભેરણીથી દૂર રહીએ. પોપ ફ્રાન્સિસ કહે છે કે, બીજાની ટીકા-ટિપ્પણીમાં આપણી લઘુતાગ્રંથિ છે. એમાં બીજાને ઉતારી પાડીને પોતાની મોટાઈને દેખાડવાનો પ્રયત્ન છે. આવી બધી નકારાત્મક બાબતોથી મુક્ત રહીને આપણે સુખ માણી શકીએ. બીજા બધાંને મોટાં ગણીને એમની સેવાચાકરી કરો, એમને આદરમાન આપો. બીજાને સુખી કરીને આપણે સુખી બની શકીએ.

શ્રદ્ધાની સાક્ષીથી આપણા જીવનને પ્રેરણાત્મક બનાવવાની નવમી વ્યૂહરચના છે. આપણાં ધર્મ અને શ્રદ્ધાને બીજા ઉપર કદી ઠોકી બેસાડવાં ન જ જોઈએ. ઈસુના સાક્ષી બનીને આપણે જીવનનાં આનંદ અને શાંતિ માણી શકીએ, પ્રગટ કરી શકીએ. પ્રભુ ઈસુના પ્રેમથી પ્રેરાયેલા આપણા જીવનની શાંતિ તથા દિલનો આનંદ બીજાને આપણા તરફ આકર્ષી શકે. બીજાઓ સાથે આપણે પ્રેમ અને આદરથી વર્તીએ ત્યારે આપણે અને બીજા વચ્ચે ઉમળકાભર્યા સંબંધમાં જીવન માણવાનું સુખ છે, આનંદ છે.

છેલ્લી વ્યૂહરચના શાંતિના પ્રણેતા બનવામાં છે. શાંતિ તો યુદ્ધ અને સંઘર્ષના અભાવમાં નથી. ઝઘડા અને તંગદિલીની પરિસ્થિતિમાં પણ માણસ અંતરની શાંતિ અને દિલનું સુખ માણી શકે છે. અનુભવી શકે છે. કારણ, શાંતિ અને સુખ હમેશાં સકારાત્મક બાબતો છે. પોપ ફ્રાન્સિસે એકવાર યુવાન લોકોને કહ્યું હતું તેમ, તમારા આનંદની કોઈ કિંમત નથી કે, તે આપણે બજારમાંથી ખરીદી શકીએ. એ ‘વોટ્સ એપ’ જેવો કોઈ પ્રોગ્રામ નથી કે, તમારા ફોન પરથી ઉતારી શકાય. એ નિ:શુલ્ક દાન છે. દૈવીકૃપા છે. પ્રેમભર્યા ખુલ્લા મનથી આપણે દિલનો આનંદ અનુભવી શકીએ.          (લેખક સાથેનો સંપર્ક: cissahd@gmail.com મો.09428826518)

 

#

Changed On: 01-07-2018

Next Change: 16-07-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

 

 

 

 

 

યાદગાર બની રહેલી ૭૫મા જન્મદિવસની ઉજવણી

મારા ૭૫મા જન્મદિવસની ઉજવણી દર વર્ષની જેમ અમદાવાદમાં કે અપવાદરૂપે કેરળમાં મારે ઘેર ઉજવવી, એ મારા મનનો પ્રશ્ન હતો. મારાં બાના મૃત્યુની પ્રથમ પુણ્યતિથિએ હું મારા વતનના ઘરે જવાનો હતો. વળી મારા નાના ભાઈ થોમસની પૌત્રીના સ્નાનસંસ્કાર કરાવવા માટે થોમસનું તથા ભત્રીજાનું પણ મને આખરે આમંત્રણ હતું. મારા જન્મદિવસની ઉજવણી, અમેરિકામાં જન્મેલી પૌત્રીનો સ્નાનસંસ્કાર તથા બાની પુણ્યતિથિ નિમિત્તે અમે નવ ભાઈ બહેનોએ વતન કેરળમાં ભેગા થવાનું નક્કી કર્યું હતું.

મારા બાળપણમાં મેં ૨૦ વર્ષની ઉમરે ઘર છોડ્યું ત્યાં સુધી જન્મદિવસ ઉજવવાનો રીતરિવાજ નહોતો. હું ૧૯૬૩માં ગુજરાત પહોંચીને ઇસુસંઘ નામના સંન્યાસસંઘમાં જોડાયા પછી જન્મદિવસની ઉજવણીની અને જન્મદિવસ મુબારકના સુભેચ્છા-પત્રો મોકલવાની પ્રથા શરૂ થઈ. અભ્યાસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિશ્વપત્રકાર સંમેલન માટે હું દેશવિદેશમાં ખૂબ ફર્યો છું. એટલે દેશના વિવિધ શહેરોમાં તેમ જ  વિવિધ દેશોમાં પણ મારો જન્મદિવસ હું ઉજવી શક્યો છું. છતાં મારાં નજીકના સગાસંબંધીઓ સાથે મેં કદી મારો જન્મદિવસ ઉજવ્યો નહોતો.

આ વર્ષે ૨૦૧૮માં મારા ઘરે પ્રથમવાર મારો જન્મદિવસ ઉજવવાની મને તક મળી. મારા જન્મનો ૭૫મો વાર્ષિક દિન બે રીતે ઉજવવાનું નક્કી થયું.  મારો જન્મદિવસ મેની ૩૧મીએ ઘરે નજીકનાં સગાસંબંધીઓ સાથે ઉજવવાનો હતો. પછી જૂનની બીજીએ મારા ભાઈ થોમસની પૌત્રી જિયાન્નાની સ્નાનસંસ્કાર વિધિ સાથે પણ મારો જન્મદિવસ ઉજવવાનો હતો.

મેની ૩૧મીએ સાંજે અમે નવ ભાઈબહેનો સાથે લગ્ન કરેલાં મારાં ત્રણ ભાઈઓ અને એક બહેનનાં બધાં કુટુંબીજનો વિન્સેન્ટને ત્યાં અમારા મૂળ ઘરમાં ભેગાં થયાં. પ્રાર્થના પછી ‘કેક કટીગ’માં ભત્રીજો સનુ વિન્સેન્ટ વ્હાઈટ ફોરેસ્ટ કેક લાવ્યા હતા.

કેક કાપતાં પહેલાં વિન્સેન્ટ, મારી મોટી બહેન મેરી ચેચ્ચી (સિસ્ટર સીસિલી), તથા મારી નાની બહેનો સેલીન અને લીસ્સીના બે બોલ હતા. મારાં ભાઈઓ અને બહેનો મારા વિશે દાખલાઓ અને પ્રસંગો સાથે સારુંસારું બોલતાં સાંભળીને મને ખૂબ જ આનંદ થયો. ઘરના ભોજન ખંડમાં બધાને માટે ઊભા રહેવાની જગ્યા હતી. મારાં ભાઈ-બહેનોના મોઢે મારા જીવનના પ્રસગો ને સંબંધો તાજા  થયા. એક વર્ષની જિયાન્નાથી માંડી ૭૮ વર્ષ સુધીના ત્રણ ત્રણ પેઢીનાં સગાંસબંધીઓ હાજર હતાં. બાળકના નાચગાન સાથે આનંદ-ઉલ્લાસનું વાતાવરણ હતું.

મને ખ્યાલ આવ્યો કે, મારા ૭૫માં જન્મમુબારક દિવસ ઘણીબધી રીતે અનોખો છે, યાદગાર બની રહ્યો છે. એક, પંચોતેર વર્ષના લાંબા આયુષમાં પ્રથમવાર મારા નજીકનાં બધાં સગાંસબંધીઓ સાથે હું મારો જન્મદિવસ ઉજવતો હતો. બીજું, પ્રથમવાર મારાં બધાં એટલે ચાર ભાઈઓ અને ચાર બહેનો સાથે મારો જન્મદિવસ ઉજવી  શક્યો છું. ત્રણ, અત્યાર સુધી ઉજવેલી મારા બધા જન્મદિવસની વધામણીથી આ ઉજવણી ખૂબ ભિન્ન હતી. ચોથું, પ્રથમવાર મારાં ભાઈબહેનોને મારા વિશે બોલતા સાંભળવાનો લ્હાવો અનેરો હતો.

પાંચ, પંચોતેરમાં જન્મદિવસની ઉજવણીમાં મારા બે બોલમાં મારાં નજીકના સગાંસબંધીઓને એક બે અંગત વાત કરવાની મને તક મળી. મેં કહ્યું છે, ઘરબાર છોડીને મિશન સેવાઓ માટે દૂર ગયેલાં અને  સંન્યસ્ત જીવન ગાળતાં અમે, ત્રણ બહેનો અને બે ભાઈઓને આપ સૌ તરફથી એક મોટો આનંદ અને ટેકો મળ્યા છે. લગ્ન કરેલાં અમારાં ત્રણ ભાઈઓ અને એક બહેન આદર્શ કુટુંબ જીવન ગાળવા સાથે ખૂબ સંપસુમેળ અને સાથસહકારથી જીવે છે. એટલે અમારું મૂળ ઘર અને વડીલ માબાપ કે ભાઈબહેનોનાં કુટુંબ અંગે અમને કોઈ ચિંતા નથી; ઊલટું, અંતરનો આનંદ છે અને દિલમાં ઈશ્વરનો આભાર છે. મને જણાવવાનો વિશેષ આનંદ છે કે, અમારા એક કૌટુંબિક મિત્ર ફાધર અલેક્સ તન્નીપારા  પોતાની સાધનસ-શિબિર અને ધર્મબોધમાં અમારા કુટુંબને એક આદર્શ ખ્રિસ્તી કુટુંબ તરીકે ચિતરતા હોય છે!

જૂનની બીજી તારીખે મારા ભાઈ થોમસની પૌત્રીના સ્નાનસસ્કાર મેં સેન્ટ સેબાસ્તિયન દેવળમાં કરાવ્યો અને એની સાથે મારા જન્મદિવસની ઉજવણી વધુ ભવ્ય હતી. સૌ પ્રથમ ઘણાં સંબંધીઓ, મિત્રો અને આડોશપડોશીઓ સાથે આશરે દોઢસો લોકોની હાજરીમાં આનિકાડ ખાતે સેન્ટ સેબાસ્તિયન દેવળમાં જિયાન્ના જોની સ્નાનસંસ્કારની વિધિ સાથે પરમપૂજા હતી. બને ધર્મવિધિમાં મારી સાથે વેદી પર મારા ભાઈ ફાધર મેથ્યુ અને મારા ભત્રીજા ફાધર ષાઈજુ જોસ હતા.

સ્નાનસંસ્કાની વિધિ અને પરમપૂજા પછી પેરીશ હોલમાં બધાને માટે ભોજન સમારંભ હતો. મંડપના મંચ પર “જિયાન્ના  જો થોમસનું નામકરણ” અને “ફાધર વર્ગીસ પોલ, એસ.જે.નો ૭૫મો જન્મદિવસ મુબારક”નાં લખાણ તથા ફોટો હોલમાં બધા જોઈ શકતા હતા. મંચ પર એક બાજુ જિયાન્નાના ભાઈ યોહન અને માબાપ જો અને સોનિયા હતાં. તો બીજી બાજુ કેક પાછળ મારી સાથે મારા મામા ફાધર મેથ્યુ વેલ્લાન્ક્લ તથા મારી સાથે પરમપૂજામાં વેદી પર જોડાયેલા મારા ભાઈ ફાધર મેથ્યુ અને ભત્રીજો ફાધર ષાઈજુ હતા.

સૌ પ્રથમ હાથમાં માઈક સાથે મારા ભાઈ વિન્સેન્ટે બધાને જાહેરમાં આવકાર્યા. પછી તેમણે ઉજવણીના સંદર્ભ બાંધતા બંને જિયાન્ના અને ફાધર વર્ગીસનો પરિચય આપ્યો. મને ખબર નહોતી કે વિન્સેન્ટ પાસે મારી કાર્યકીર્તિ અને સિદ્ધિઓ વિશે સારી એવી માહિતી હતી! એમણે એક સારા વક્તા તરીકે મારાં સંન્યસ્ત ભાઈબહેનો પાસેથી મારા વિશેની ઘણી માહિતી ભેગી કરી હતી!

મેં સૌ સગાંસંબંધીઓ અને મિત્રોનો આભાર માન્યો. મારાં પુણ્યસ્મારણાર્હ બાને  યાદ કરતાં મેં કહ્યું કે, મારી તુટીફૂટી મલયાલમ ભાષા સાંભળીને એમણે મને ટકોર કરી હતી કે, હું રજા પર ઘેર જાઉં ત્યારે મારે ત્રણ દિવસ મારી માતૃભાષા મલયાલમ શીખવા માટે રાખવા અને પછી રાજાના દિવસો ગણવા! એ જ રીતે મારા અભ્યાસ માટે વર્ષો સુધી પરદેશમાં રહીને મારા વતન ઘેર પહોચ્યો ત્યારે મલયાલમ બોલવામાં મને પડતી તકલીફ જોઇને મારા પૂજ્ય બાપુજીએ પણ હળવાશમાં કહ્યું હતું કે, મારો બેટો એટલું બધું ભણ્યો છે કે, તેને માતૃભાષા પણ ના આવડે!

હેપ્પી બર્થડે ગીત અને કેક કટીંગ પછી બધાને જમવા માટે હોલમાં ટેબલ ખુરશીની પુરતી વ્યવસ્થા હતી. બધા આમંત્રિતોને ઈજ્જતથી જમતા જોઇને મને આનદ થયો. કેટલાક લોકોને મોઢે ભોજનની કદરના શબ્દો સાંભળીને મેં ભોજન તૈયાર કરનાર વ્યવસ્થાપકનો ખાસ આભાર માન્યો.

એકાદ વર્ષ પહેલાં મારાં બના મૃત્યુ અને દફનવિધિ વખતે મળેલાં અને મારા ઘરથી દૂર રહેલાં ઘણાં સગાંસંબંધીઓને ફરી એકવાર મળવાની મને તક મળી.

બધાં મને કહેતાં હતાં કે, “અઠવાડિયા પછી જૂનની ૯મીએ મારાં બાના મૃત્યુની પ્રથમ પુણ્યતિથિએ આપણે ફરી મળીશું.” હું બધાંને કહેતો હતો કે, આટલાં બધાં સગાંસંબંધીઓ સાથે મારો જન્મદિવસ ઉજવવાનું મેં સ્વપ્નમાં પણ વિચાર કર્યો નહોતો! આમ ૭૫ વર્ષની જન્મદિવસ ઉજવણી યાદગાર બની રહી.

 

#

 

Changed On: 16-06-2018

Next Change: 01-07-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

દયાવધ કે ઈચ્છામૃત્યુ ઈચ્છનીય છે?

સર્વોચ્ચ અદાલતે (સુપ્રીમ કોર્ટે) ૨૦૧૮ માર્ચ ૯મીએ મારી દ્રષ્ટિએ એક વિવાદાસ્પદ કાયદો ઘડ્યો છે. એના બીજા દિવસે ટાઈમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા જેવાં છાપાંઓ અને સામયિકોમાં એના અહેવાલ આવ્યા છે. “ઈચ્છામૃત્યુ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનો આવકાર્ય ચુકાદો” ના SHIIRSHKશીર્ષક હેઠળ વૈજ્ઞાનિક અભિગમ ધરાવતું આપણું પાક્ષિક ‘નયા માર્ગ’ લખે છે, “હવે ઈચ્છામૃત્યુ અંગેની માર્ગદર્શિકા માટે સંસદમાં કાયદો ઘડાશે અને ભારતમાં અમલી બનશે… અસાધ્ય રોગથી પીડાતા દર્દીને સાચા અર્થમાં મુક્તિ મળશે…”

ઈચ્છામૃત્યુનો અહેવાલ અને ‘નયા માર્ગ’ની વાતથી મારું મન ચકડોળે ચડયું છે. ઈચ્છામૃત્યુ અંગે ઘણાં દાખલાઓ અને દલીલો સાથે મેં અગાઉ બે લેખો કર્યા છે. એમાં એક લેખ ‘મધુર જિંદગી’ અને બીજો લેખ ‘પ્રેમ અને પ્રસન્નતાનો પ્રવાહ’ નામનાં પુસ્તકોમાં પ્રકરણરૂપે સંગ્રહિત પણ થયા છે. છતાં મને લાગે છે કે આ ખૂબ ચર્ચાતા વિષય અંગે સાંપ્રત પરીસ્થિતિમાં વધુ છણાવટ કરવાની જરૂર છે.

ઈચ્છામૃત્યુ અને દયાવધની વાત કરતા પહેલાં આપણું વલણ તપાસીએ, લોકો સામાન્ય રીતે માનવજીવન પ્રત્યે બે પ્રકારનું વલણ દાખવે છે. માણસનું માનવજીવન પ્રત્યેનું વલણ એની દ્રષ્ટિ પર આધારિત છે. માણસની દ્રષ્ટિ બે પ્રકારની હોય છે. એક, માનવજીવન પ્રત્યે ગુણવત્તાવાળી જીવનદ્રષ્ટિ અને બે, માનવજીવન પ્રત્યે પવિત્રતાવાળી જીવનદ્રષ્ટિ.

માનવજીવનની ગુણવત્તામાં માનનાર લોકો માનવજીવનને કોઈ માણસના જીવનને કેવળ ગુણવત્તાને આધારે મૂલવે છે. મતલબ કે, ગુણવત્તા વિનાના માનવજીવનનું કોઈ મૂલ્ય નથી! માનવજીવનની પવિત્રતામાં માનનાર લોકો માને છે કે, માનવજીવન પવિત્ર છે; માનવજીવન ઈશ્વરે આપેલી અમૂલ્ય ભેટ છે. જીવન પવિત્ર છે એટલે કોઈ પણ રીતે કે કોઈ પણ  કારણથી માનવજીવનનો નાશ કરી ન શકાય. માણસનું અકુદરતી મૃત્યુ થાય એવું કોઈ પગલું કદી લઇ ન શકાય.

અંગ્રેજીમાં આપણે જેને ‘યુથનેશિયા’ કહીએ તેને માટે ગુજરાતીમાં બે શબ્દો છે: ‘ઈચ્છામૃત્યુ’ અને ‘દયાવધ’. બંને ગુજરાતી શબ્દોમાં નોધપાત્ર ફેર છે. ‘ઈચ્છામૃત્યુ’માં માણસ અમુક ચોક્કસ સંજોગોમાં મૃત્યુને વરવાની પોતાની ઈચ્છા વસિયતનામામાં કે અન્ય રીતે પ્રગટ કરે છે. માણસનું ઈચ્છામૃત્યુ બે રીતે થઇ શકે. એક, માણસે ઈચ્છેલું મૃત્યુ થવામાં માણસનું જીવન ચાલુ રાખનારાં કુત્રિમ તબીબી સાધનો બંધ કરવાથી માણસનું મૃત્યુ થાય છે. બીજી રીતમાં માણસે ઈચ્છેલું મૃત્યુ થાય એ માટે જે ચોક્કસ પગલું લેવામાં આવે છે એનાથી માણસનું મૃત્યુ થાય છે. દાખલા તરીકે માણસે ઈચ્છેલું મૃત્યુ થાય એ માટે એને આપેલી ‘દવા’થી માણસનું મૃત્યુ થાય. અથવા તો બિલકુલ નિ:સહાય વ્યક્તિને આપતાં ખોરાક-પાણી બંધ કરવાથી એનું મૃત્યુ થાય.

દયાવધ એટલે માણસે ચોક્કસ સંજોગોમાં પોતાનું મૃત્યુ થાય એવું ઈચ્છ્યું પણ ન હોય છતાં પણ માણસનું મૃત્યુ થાય એ માટે લાગતાવળગતા માણસે લીધેલું પગલું. દાખલા તરીકે જીવન ટકાવી રાખવા માટેનાં તબીબી સાધનો દર્દીથી દૂર કરવાથી થતું માણસનું મૃત્યુ. કૉમાની સ્થિતિમાં માણસનું જીવન ટકાવી રાખવા માટે ટ્યૂબ દ્વારા દર્દીને ખવડાવવાથી એનું જીવન ટકી રહે છે. પણ એ રીતે દર્દીને ખવડાવવાનું બંધ કરવામાં આવે ત્યારે જરૂરી ખોરાક્પાણીના અભાવે દર્દીનું મૃત્યુ થાય છે.

દયાવધના બીજા પ્રકારમાં ચોક્કસ પગલાં લેવાથી માણસનું મૃત્યુ થાય છે. દાખલા તરીકે કોઈ માણસનું દુ:ખ જોઇને એને મારી નાખવા માટે એના પર દયા ખાઈને એના શરીરમાં પ્રવાહી ઝેર દાખલ કરીને એને મારી નાખવામાં આવે છે. મૃત્યુની શિક્ષા પામેલી વ્યક્તિને મારી નાખવા માટે લેવાતા પગલાને પણ કાયદાકીય દયાવધ કહી શકાય.

ઈચ્છામૃત્યુ કે દયાવધ આખરે ખૂન છે, નરી હત્યા જ છે. હું દ્રઢપણે માનું છું કે, જે માણસ માનવજીવન સર્જી ન શકે તે માણસ કોઈ પણ કારણસર પોતાનો કે બીજાનો જીવ લઇ ન શકે. ઈચ્છામૃત્યુને ગૌરવપૂર્ણ મૃત્યુનો અધિકાર કહેનાર માણસે સાચો, નિ:સ્વાર્થ પ્રેમ તથા ઊંડી આંતરીક શાંતિ પણ કદી અનુભવ્યાં જ ન હોય. તેમને જીવનનાં છેલ્લાં વર્ષોમાં નિ:સહાય અવસ્થામાં પોતાને નિ:સ્વાર્થ પ્રેમાળ સેવાચાકરી મળી રહેશે એવી કોઈ ખાતરી નથી. દેખીતું છે કે આવા માણસો માનવજીવનને પવિત્ર અને સર્વશ્રેષ્ઠ મૂલ્ય તરીકે આંકી શકતા નથી.

સામાન્ય રીતે ‘ઈચ્છામૃત્યુ’ કે ‘દયાવધ’ના શબ્દો વચ્ચે લોકો કોઈ તફાવત કરતા નથી. સાધારણ વાતચીતમાં દયાવધ કે ઈચ્છામૃત્યુ બે રીતે થાય છે. માણસ મરી જાય એવા હેતુથી લેવાતાં પગલાંથી માણસનું મૃત્યુ થાય અથવા જીવન ચાલુ રાખવા માટે જરૂરી પગલું ન લેવાથી માણસનું મૃત્યુ થાય છે. આ પ્રકારના મૃત્યુમાં મરનાર માણસની ઈચ્છા હોય એવું બને. પણ ઈચ્છા ન હોય છતાં કોઈ માણસ મરનાર માણસની દયા ખાઈને એમનું મૃત્યુ થાય એવા હેતુથી ચોક્કસ પગલું લેતો હોય એવું પણ બને. દાખલા તરીકે માણસને ઝેરી પદાર્થ ખવડાવવાથી કે એના શરીરમાં ઝેર દાખલ કરવાથી માણસનું મૃત્યુ થાય છે. બીજી રીતે નિ:સહાય માણસને જીવવા માટેનાં જરૂરી દવાદારૂ કે ખોરાકપાણીથી દૂર રાખવાથી માણસનું મૃત્યુ થાય.

આ બંને પ્રકારના દયાવધ કે ઈચ્છામૃત્યુ સદાચાર અને નૈતિકતાની વિરુધમાં છે. એમાં માનવતા કે માણસાઈ નથી. ઈચ્છામૃત્યુ કે દયાવધનો કાયદો બને ત્યારે ફ્ક્ત ઉપભોગમાં માનતા લોકો માણસને કેવળ ઉપયોગિતાની દ્રષ્ટીએ મૂલવશે. એટલે જે માણસ એના કુટુંબ કે સમાજના કામના ન હોય; ઊલટું, ભારરૂપ લાગે ત્યારે કેવળ નકામી વસ્તુની પેઠે એને એક યા બીજી રીતે મારી નાખવામાં આ કાયદાનો ટેકો મળશે!

ધારો કે ઘરમાં એક વડીલ માણસ ભારે માંદગીમાં ખૂબ દુ:ખ વેઠે છે અને મરી જવાની ઈચ્છા પ્રગટ કરે છે. અથવા એવા માણસના નજીકનો સંબંધી વડીલની દયા ખાઈને કે, દવાદારૂના ખર્ચની ચિંતા કરીને માંદો ને દુ:ખી માણસ મારી જાય એવું પગલું લેવા તબીબને જણાવે છે.

આવા સંદર્ભમાં કાયદાની દ્રષ્ટીએ દયાવધ કે ઈચ્છામૃત્યુ યોગ્ય ગણાશે. પરંતુ સદાચાર અને નૈતિકતાની દ્રષ્ટિએ દયાવધ કદી યોગ્ય નથી. ઇચ્છનીય નથી. ઘણીવાર પથારીવશ દુ:ખી દર્દી ઈચ્છામૃત્યુ માગે  ત્યારે એની પાછળ જરૂરી મદદ, પ્રેમ, હમદર્દી અને અનુકંપા મેળવવા માટેની તીવ્ર ઈચ્છા હોય છે. હું માનું છું કે, જે દર્દી દુ:ખો વચ્ચે પ્રેમ અને આંતરિક શાંતિનો અનુભવ કરતો હોય એવો માણસ કદી ઈચ્છામૃત્યુ ન માગે. એટલે ઈચ્છામૃત્યુ માટે માગનાર માણસની ખરી માંગણી અને ઝંખના ખરો પ્રેમ, સમજણભરી સેવા અને શાંતિ માટેની છે.

સામાન્ય રીતે  મરવાની અણીએ ખૂબ યાતના અને દુ:ખ વેઠીને જીવતા માણસને જોઇને માણસ બૌદ્ધિક દ્રષ્ટિએ વિચાર કરે છે કે, મારા જીવનનો અંત આ રીતે ન થાય તો સારું. ચાલો, હું ઈચ્છામૃત્યુનું વસિયતનામું બનાવું.

એક બીજા દ્રશ્યની કલ્પના કરીએ. ધારો કે એક વડીલ દર્દી પારાવાર દુ:ખો વેઠે છે. પણ એમનાં દુ:ખો અને અપાર પીડા વચ્ચે એનાં નજીકનાં સગાંસંબંધીઓ અને મિત્રો ખૂબ ખૂબ પ્રેમથી અને સંવેદનાથી ખડે પગે સેવાચાકરી કરે છે. એ વડીલ દર્દી અને ખડે પગે એમની સેવાચાકરી કરતા પ્રેમાળ લોકોને જોઇને એમની મુલાકાતે આવનાર માણસ શું વિચારશે? હું માનું છું કે એ સહૃદયી મુલાકાતી કદી ઈચ્છામૃત્યુનો વિચાર ન કરે. પરંતુ એ દર્દીને મળેલી સેવાચાકરીથી ખુશ થઈને એ વડીલ દર્દીને આવી નિ:સ્વાર્થ ને પ્રેમાળ સેવાચાકરી મેળવવામાં ભાગ્યશાળી માનશે, પ્રેમાળ સેવાચાકરી કરનાર લોકોની દિલથી કદર કરશે.

#

Changed On: 01-06-2018

Next Change: 16-06-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

સી.આઈ.એસ.એસ.નો આધ્યાતમિક ફાળો

“દીવાલો બાંધવાથી કોઈ પ્રશ્નનો ઉકેલ દીવાલો દિલ મળતો નથી. એટલે આપણે દીવાલો બાંધવાને બદલે પુલો બાંધવા જોઈએ. પુલો બુદ્ધિથી, સંવાદથી અને એકીકરણથી બાંધવા જોઈએ,” પોપ ફ્રાન્સિસે કહ્યું. તેઓ અપ્રિલ ૧૬, ૨૦૧૬ના રોજ ગ્રીસથી રોમ પરત આવતા હતા ત્યારે વિમાની યાત્રામાં એક પત્રકાર એલેના પિનારડીએ પૂછેલા પ્રશ્નના જવાબમાં એમણે દીવાલો બાંધવાને બદલે પુલ બાંધવાની વાત કરી હતી.

 

પોપ ફ્રાન્સિસે C.I.S.S. વિશે સાંભળયું પણ ન હોય પણ એમણે કરેલી દીવાલોને બદલે પુલો બાંધવાની વાત C.I.S.S.ને સો ટકા લાગુ પડે છે. કારણ, C.I.S.S.નું કામ વિવિધ ધર્મો, જ્ઞાતિઓ અને પ્રાંતોના લોકો વચ્ચેની દીવાલો તોડીને પુલો બાંધવાનું છે. આંતરધર્મીય એખલાસ સ્થાપવાનું છે. આપણે વસુધૈવ કુંટુંબકમ (સમગ્ર વિશ્વ મારું કુટુંબ)ની ભાવના સેવીએ અને ઈલેક્ટ્રોનિક મીડિયા અને સંચારવિનિમય તથા વૈશ્વિક મુસાફરીની સગવડોને લઈને આપણે ગ્લોબલ વિલેજ (વિશ્વ ગ્રામ)ની વાતો કરીએ. છતાં એક નરી વાસ્તવિકતા કે નગ્ન સત્ય એ પણ છે કે, વિવિધ ધર્મો અને નાતજાતના લોકો વચ્ચે ખૂબ પૂર્વગ્રહો ને અણસમજ ને અજ્ઞાન પણ પ્રવર્તે છે.

મેં ૧૯૮૪માં C.I.S.S.ની સ્થાપના કરી, ત્યારથી અમે અમારાં સેવાકાર્યો વિશે છાપાંઓમાં જાહેરાતો આપતા. શરૂઆતનાં વર્ષોમાં અમારાં કામની કદર સાથે વખતોવખત અમને ધિક્કારના પત્રો મળતા અને ફોન પર અપશબ્દોથી અમને નવાજતા. ઘણીવાર ધિક્કારના પત્રો અનામી હોય છે. પરંતુ કોઈક વાર સાચું કે ખોટું પૂરા સરનામા સાથેના ધિક્કારના પત્રો પણ અમને મળતા. સરનામાવાળા દરેક પત્રનો પ્રતિભાવ આપવામાં હું હંમેશા તત્પર રહેતો.

 

એકવાર ૧૯૯૬માં ભાવનગર બાજુથી અમને ચાર પત્રો મળ્યા. જુદાં જુદાં સરનામાંથી લખેલા પત્રમાં મુખ્યત્વે એક જ માંગણી હતી. અમારા અભ્યાસક્રમના સાહિત્ય સાથે પત્રલેખકોને સ્નાનસંસ્કાર (Baptism) પણ લેવા હતા. સ્નાનસંસ્કાર કરીને એટલે ધર્મપલટો કરીને ભાઈ ખ્રિસ્તી બનશે તો પત્રલેખકને જાણવું હતું કે ધર્મપલટો કરનારને લગ્નમાં શિક્ષિત ખ્રિસ્તી છોકરી, ગાડી, ને બંગલો મળશે કે નહિ. અપવાદરૂપે પણ અમને આવા પત્રો મળે છે. એટલે રાબેતા મુજબ મેં પત્રલેખકને પ્રેમથી પત્ર લખ્યો કે, અમે ફક્ત ઈચ્છુક વ્યક્તિઓને માગેલું સાહિત્ય મોકલીએ છીએ. સ્નાનસંસ્કાર તો નાનીસૂની વાત નથી પણ ખ્રિસ્તી ધર્મ વિશેનો ઊડો અભ્યાસ અને ખૂબ પાર્થના અને ધ્યાનમનન પછી લેવાતો નિર્ણય છે. આખરે સ્નાનસંસ્કાર જે તે વ્યકિત ને ભગવાન વચ્ચેની વાત છે.  શિક્ષિત છોકરી, બંગલો અને ગાડીની વાત સાથે અમારે કોઈ લેવેદેવા નથી.

મારો આવો ‘પ્રેમપત્ર’ મોકલ્યા પછી મારા કાર્યાલયમાં અમારા અભ્યાસક્રમ સંભાળનાર હાઈસ્કૂલના પ્રિન્સીપાલ રહી ચૂકેલાં સિસ્ટર દેવક્રિપાએ મારું ધ્યાન દોરતાં કહ્યું કે, “ફાધર, જુઓ આ ચારેય પોસ્ટકાર્ડમાં મોકલનારનાં ભલે સરનામાં જુદાં જુદાં હોય પણ લખનાર તો એક જ વ્યકિત છે. હસ્તાક્ષરમાં કોઈ ભેદ નથી, પણ સામ્ય છે.” અમે ઈસુની વાતમાં માનીએ છીએ કે, “જે કાંઈ છૂપું છે તે ખુલ્લું થવા માટે છે. જે કાંઈ ગુપ્ત છે તે પ્રગટ થવા માટે જ છે” (માર્ક ૪, ૨૨). હું મારા પત્રવ્યવહારમાં ખાનગી કે અંગત પત્ર લખુ છું. છતાં મારા પત્રો ચોરેચૌટે વાંચવામાં આવે તો પણ એમાં કોઈ વાંધાજનક બાબત ન હોય, એનું હું ધ્યાન રાખું છું. મેં મોકલેલા સાહિત્ય અને મારા પત્રથી પેલા ચાર ભાઈઓને સંતોષ થયો કે નહિ, એની મને ખભર નથી. પણ અમારી વચ્ચેનો પત્રવ્યવહાર આગળ ચાલ્યો નહિ.

મારા પત્રની વાત હું મારા સહકાર્યકરોને પણ કહેતો, જયારે કોઈ ધિક્કારનો પત્ર આવે કે કોઈ આપણનેઅમારા કામ બદલ ફોન પર અપશબ્દો સંભળાવે કે ધમકાવે ત્યારે મારે કે મારા સહકાર્યકરોને ગુસ્સો કરવા કે સામે ધિક્કારનો પ્રતિભાવ આપવા ન જ જોઈએ. પણ સમજવાનું કે સામેના માણસનો ગુસ્સો કે ધિક્કાર આપણા વિષે એમના પૂર્વગ્રહોથી, અજ્ઞાનથી કે ગેરસમજથી આવે છે. એટલે આપણે આપણી ખરી વાત જનતા હોઈને સામેના માણસની વાતને સાચી વાત સમજાવવાની વિનંતી તરીકે લેવી જોઈએ. અને તમારાથી થાય એટલો બધો પ્રેમ તથા ધીરજથી પ્રતિભાવ આપવાનો હોય છે. છાપાં-સામયિકોમાં આવતી અમારી નિ:શુલ્ક અભ્યાસક્રમની જાહેરાતના હાર્દની વાત એ છે કે, “માનો કે ન માનો, પ્રભુ ઈસુ વિશે જાણો.” અમારી જાહેરાત સાથે અમારું સરનામું અને અમારો ફોન નંબર પણ આપેલો હોય છે.

છેલ્લાં તેત્રીસ વર્ષ દરમિયાન સમગ્ર ગુજરાતમાંથી આશરે ૪૩ હાજર લોકોએ અમારા નિ:શુલ્ક અભ્યાસક્રમનો લાભ લીધો છે. સામાન્ય રીતે છાપામાં અમારી જાહેરાત જોઇને લોકો અમને પત્ર લખે અને અમારું નિ:શુલ્ક અભ્યાસક્રમનું સાહિત્ય મંગાવે. જેમનામાં પ્રભુ ઈસુ અને બાઈબલ વિશે જાણવાની જિજ્ઞાસા હોય, જેમનામાં કઈક નવું જાણવાની આગેવાની હોય એવા લોકો અમારો સંપર્ક સાધે.

 

જે લોકો અમારું સાહિત્ય મંગાવે, તેમને કોઈ પણ બંધન વિના અમારા અભ્યાસક્રમની દસ પુસ્તિકાઓ અને ફાધર વાલેસકૃત “ખ્રિસ્તી ધર્મ” અમે નિ:શુલ્ક મોકલી આપતા. ગયા વર્ષથી અમારી દસ પુસ્તિકાઓમાં પુનમુદ્રિત કરી છે. અમારી પુસ્તિકાઓ સાથે પ્રશ્નપત્રો પણ હોય છે. જેઓ અમારી પુસ્તિકાઓ વાંચીને અને એ વાંચ્યાના પુરાવારૂપે પ્રશ્નપત્રો ભરીને અમને પરત મોકલે, એમને અમે અમારો અભ્યાસક્રમ સફળતાથી પૂર્ણ કર્યાનું સર્ટીફીકેટ અને સાથે બાઈબલનો મુખ્ય ભાગ ‘નવો કરાર’ કે બાઈબલને લગતું અન્ય કોઈ પુસ્તક ભેટમાં મોકલી આપીએ છીએ.

 

અમારો અભ્યાસક્રમ સફળતાથી કરનાર લોકોમાંથી આશરે ૧૦ થી ૧૫ ટકા લોકો પત્ર દ્વારા અમારા અભ્યાસક્રમથી એમને થયેલા ફાયદાઓ અને આધ્યાત્મિક અનુભવો અમને લખીને જણાવે. અમારા વિદ્યાર્થીઓના પત્રો અમને અમારાં સેવાકાર્યોમાં ખૂબ પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન આપે છે. દાખલા તરીકે, અહી અમને પ્રોત્સાહન આપે છે. દાખલા તરીકે, અહી અમને વખતોવખત મળતા પત્રોમાંથી થોડા અવતરણો આપું છું. સામાન્ય રીતે પત્રની વાત ખાનગી હોય છે. એ વાતને ધ્યાનમાં રાખીને અમે પત્રલેખકનું પૂરું નામ આપતા નથી.

 

“મારી પ્રભુ ઈસુ વિશે જાણવાની જરૂરીયાત આપના ‘આવો, ઈસુને મળો’ શ્રેણી દ્વારા મેં અનુભવી છે. જેમાં મને એવો અલૌકિક અનુભવ થયો છે કે, જાણે આપે મને પ્રભુ ઈસુનો સાથ અપાવી દીધો.” (પ્રદ્યુમનભાઈ, તાપી, રજી. નં.૨૭૩૭૩, જુલાઈ ૨૮, ૨૦૧૦).

“પ્રભુ ઈસુના અભ્યાસ થકી જીવનમાં પ્રેમ, સેવા, માફી, વગેરે ગુણો કેળવવાની પ્રેરણા સ્વરૂપ ભેટ મળી છે; એવું હું માનું છું.” (રાજુભાઈ, ભાવનગર, રજી. નં.૭૮૮, નવેમ્બર ૨૯, ૨૦૧૧).

“અત્યાર સુધી મેં વાંચેલી ૧૧ પુસ્તિકાઓથી (૧૦ ‘આવો, ઈસુને માળો” પુસ્તિકાઓ અને ફાધર વાલેસકૃત ‘ખ્રિસ્તી ધર્મ’) મને સારું જીવન જીવવાની પ્રેરણા મળી છે… બધા ઉપદેશોનું હું સાચા દિલથી પાલન કરીશ.” (કનુભાઈ, સુરત, રજી. નં.૨૯૯૦૦, ડીસેમ્બર ૨૭, ૨૦૧૧).

“પ્રભુ ઈસુ આધારિત અભ્યાસક્રમમાં જોડાયા પછી મારી અંદર એક ગજબનો ફેરફાર આવ્યો છે. પહેલાં મને વાતવાતમાં ગુસ્સો આવતો હતો. હવે હું ગુસ્સા પર કાબૂ મેળવી શકું છું.” (પ્રકાશભાઈ, વડોદરા મધ્યસ્થ જેલ, રજી. નં.૭૮૫, ડીસેમ્બર ૩૧, ૨૦૧૧).

“સંત લૂકનો અભ્યાસક્રમ મને ખૂબ પસંદ આવ્યો છે. મને માનવસેવા અને દયાની લાગણીનો ખૂબ સરસ સંદેશ તેમાંથી મળ્યો. આપણું બુરું કરનારને આપણે માફ કરવા જોઈએ, તે વાત મને જાણવા મળી. (“રસિકભાઈ, અમદાવાદ, રજી. નં. ૭૯૧, ૧, ૨૦૧૨).

“આપનાં વિચારો તેમ જ લખાણો ઉત્તમ હોય છે. દિવાળી ઉજવવાની આપની દૃષ્ટિ સુંદર છે. આપના વિચારો કુટુંબમાં સૌ આવકારે છે. અમારા કુટુંબમાંસૌ વાંચે છે.” (પત્રમિત્ર ડૉ. સુધાકરભાઈ હાથી, જામનગર, ઓક્ટોબર ૧૫, ૨૦૧૧).

“ ‘નાતાલે ઈસુનું દર્શન’ અને ‘મા સાથે એક દિવસ’ બને પત્રિકાઓ ચિંત્ય છે. પ્રભુના અવતારનું મહાત્મય આપે સારી રીતે દર્શાવ્યું છે. મા વિશે તો ઘણું ચિંતન આપે છે. વર્તમાન સમયમાં લોકો માબાપની જેઓ અવહેલના કરે છે, તેમને આ લેખ માર્ગદર્શનરૂપ છે.” (જયેશભાઈ, ભાવનગર, રજી. નં.૨૮૩૩૯, જુલાઈ ૭, ૨૦૧૦).

“ધાર્મિક પર્વ દિવાળી વિશે તમે જે માહિતી મોકલી એમાંથી શીખ લોકોની પરંપરા – ગુરુ હરગોવિંદની મુક્તિનો ઉજવણી – વિશેની મને ખબર ન હતી. ‘૨૦૬૭ નવા વર્ષે શાંતિ માણીએ’ વાળો લેખ ગમ્યો. તેમાં તમે જે સાત ડગલાં અંતરમાં ભરવાનું સૂચવ્યું છે તે બહુ મહત્વનાં અને જરૂરી છે.”  (મુરબ્બી સાહિત્યકાર યોગેન્દ્ર વ્યાસ, અમદાવાદ, ઓક્ટોબર ૨૦, ૨૦૧૦).

 

“આપનો સ્નેહભર્યો પત્ર અને ‘ગુડ ફ્રાઇડે’નો લેખ વાંચી પ્રભાવિત થયો છું. જેમાં ઇસુ પ્રત્યેની ભાવવાહી ભક્તિના જ દર્શન થાય છે. છતાં તમે ગોધરાકાંડ અને અન્ય ત્રાસવાદીઓ અંગે નીડરપણે મોદી, યેદુરપ્પા વગેરેનો ઉલ્લેખ કરી ઝાટકણી કાઢવાની એક ધર્મગુરુ તરીકે જે હિમત દેખાડી છે તે લાજવાબ છે. હું તમારા માનવતાવાદી અભિગમનો હિમાયતી છું.” (પત્રમિત્ર ગોરધનદાસ સોરઠીયા, અમરેલી).

 

“ ‘ ઈસુ મારી-તમારી નજરે’ વાંચ્યા પછી… મારે એટલું જ કહેવું છે કે,

‘પ્રકાશ બની આવ્યા ઈસુ મારા દિલને દ્વારે

દૂર થયો મારા હ્રુદય તણો અંધકાર

તેમને ચરણે ધરવા મારા સત્કાર્યો ઉલ્લાસ.’

આ પુસ્તક વાંચ્યા પછી મારા મનનો અંધકાર દૂર થયો હોય તેવું મને લાગ્યું છે.” (રાજેશભાઈ, ભાવનગર, રજી. નં.૫૩૫, ફેબ્રુઆરી ૭, ૨૦૦૬).

 

માર્ચ ૩૧, ૨૦૧૬ સુધીમાં C.I.S.S.એ કુલ ૪૨,૭૧૬ વિધાર્થી-વિદ્યાર્થીનીઓને અમારા એક કે વધારે અભ્યાસક્રમો પહોચાડ્યા છે. એમાંથી દર વર્ષે લાભાર્થીઓ અમને પત્રો લખીને એમને મળેલાં મૂલ્યપરિવર્તન, હૃદયપલટો, આધ્યાત્મિક જ્ઞાન  જેવા લાભોની વાતો કરે છે. બાઈબલમાં ઈસુના એક શિષ્ય સંત પાઉલ કહે છે કે, “હું તો મારા પ્રભુ ખ્રિસ્ત ઈસુને ઓળખવાના મોટા લાભ આગળ સર્વ કઈને ખોટરૂપે જ દેખું છું.” (ફિલિપ્પી ૩:૮).

 

અમારાં વિદ્યાર્થીની- વિધાર્થીઓના પત્રો છાપરેથી પોકારે છે કે એમને પ્રભુ ઈસુ, બાઈબલ અને ખ્રિસ્તી ધર્મ અંગે ઘણુંબધું જ્ઞાન મળ્યું છે. ખ્રિસ્તી ધર્મ અને ખ્રિસ્તીઓ અંગેના ઘણાં અજ્ઞાનો, ગેરસમજ અને પૂર્વગ્રહો દૂર થયા છે. એમના જીવનમાં ઇસુએ પ્રબોધેલાં મૂલ્યોનું ઘડતર થયું છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, વિવિધ ધર્મો વચ્ચે દીવાલો બાંધવાને બદલે, એકબીજાથી દૂર રહેવાને બદલે અમે ધાર્મિક એખલાસ પેદા કરવા અને આંતરધર્મીય સંવાદ સાધવાનું કામ કર્યું છે. ભિન્ન ભિન્ન ધર્મો વચ્ચે અને વિવિધ સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે પુલ બાંધવાનું કામ સફળતાથી કરી રહ્યાં છીએ.

#

 

 

Changed On: 16-05-2018

Next Change: 01-06-2018

Copyright: Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

 

 

 

 

સાંપ્રત પરિસ્થિતિમાં પત્રકારોના પડકારો

છેલ્લાં થોડાં વર્ષથી દેશ-પરદેશમાં સામાજિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિ ખૂબ બદલાઈ ગઈ છે અને બદલાતી રહે છે. દુઃખ અને અફસોસની વાત એ છે કે, વિશ્વકક્ષાએ રુશ્વતખોરી અને ધાર્મિક સતામણીમાં ઇન્ડિયાનું સ્થાન મોખરે છે! આપણે પરદેશની વાત બાજુએ મૂકીને દેશની અને એમાં ગુજરાતની સાંપ્રત પરિસ્થિતિની વાત કરીએ. આજે દેશમાં “અમર-અકબર-આન્ટની”નાં બંધુત્વ અને ભાઈચારો રહ્યાં નથી. ઈદ માટે નવાં કપડાં ખરીદવા ગયેલા કિશોર જુનાઇડ ખાનને તીક્ષ્ણ હથિયારથી રેલગાડીના મુસાફરો વચ્ચે મારી નાખવામાં આવ્યા! નિડર પત્રકાર ગૌરી લંકેશને એમના ઘર આગળ બુરખાધારી બે મોટરસાઇકલ સવારોએ ગોળી મારીને સ્થળ પર જ મારી નાખ્યાં.

ગુજરાતની પરિસ્થિતિ દેશની પરિસ્થિતિથી બહેતર નથી. ગ્રન્થકર્તાને લેખિકા અનુજા ચૌહાણ લોકપ્રિય સામાયિક ‘ધ વીક’ (The Week), ઓક્ટોબર ૧૫, ૨૦૧૭માં લખે છે તેમ, “ભલે સિને કલાકાર અમિતાભ બચ્ચન રાષ્ટ્રીય ટેલિવિશન દ્વારા ગુજરાતને અપાર્થિવ અને સંસ્કૃતિમય ડિસ્નીલૅન્ડ જેવું ચિતરવા મથતા હોય પણ, લોકો જાણે છે કે, બચ્ચનનું ચિત્ર ગુજરાતની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિથી ખૂબ ભિન્ન છે.” છાપાં-સામયિકોના અહેવાલો મુજબ, દૂરથી પણ ગરબા જોવાના ‘ગુના’ માટે દલિત યુવકને ઢોરમાર મારીને મૃત્યુને હવાલે કરવામાં આવ્યો છે. એના થોડા જ દિવસ પછી એક દલિત યુવકને મૂછ રાખવાના ‘ગુના’ માટે કહેવાતા ઉચ્ચ વર્ણના લોકો દ્વારા મારી નાખવામાં આવ્યો છે.

ગૌરક્ષાને નામે આતંકવાદી હત્યારો અને અન્ય ગુનેગારોને અભયદાન જ નહિ પણ મોભો અને બડતી મળ્યાનો અખબારી અહેવાલ ભલમનસાઈવાળા સૌને ભય પમાડનાર છે. આતંકવાદી ગૌરક્ષકોની ધાકથી ગાયોનાં વેચાણ અને હેરફેર કાયદા વિના પણ બંધ થયાં છે! પરિણામે એકાદ ગાયને પાળતા ગરીબો અને નાના ખેડૂતોની આવક બંધ થઈ છે. હવે ભૂખમરાના મૃત્યુના અને ખેડૂતોની આત્મહત્યાના સમાચારો આવ્યા કરે છે. આવા વાસ્તવિક પરિસ્થિતિમાં પત્રકારો સામેના પડકાર ખૂબ મોટો છે.

આજે ઇન્ડિયામાં પત્રકારત્વનો ધંધો સૌથી વધારે ખતરનાક વ્યવસાય બન્યો છે. જેમ પાનખર ઋતુમાં વૃક્ષો પરથી પાંદડાં ખરી પડે છે તેમ નિષ્ઠા અને નિડરતાથી પત્રકારત્વનો ધર્મ બજાવતા લેખકો અને પત્રકારોને એક યા બીજી રીતે સમાજમાંથી દૂર કરવામાં આવે છે. એમાં રેશનાલિસ્ટ ડૉ. નરેન્દ્ર દાભોલકર, કર્મશીલ કોમરેડ ગોવિંદ પાનસરે, શિક્ષણશાસ્ત્રી પ્રા. એમ. એમ. કલબુર્ગી તથા પત્રકાર ગૌરી લંકેશ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. વળી, સત્તાવાળાઓની સૂચનાઓ અને ઇચ્છાઓનો વિરુદ્ધમાં સ્વતંત્ર રીતે વિચારનાર અને હિંમતથી પોતાના મતનું સ્વતંત્ર લખાણ કરનાર અખબારનબીસોનો પીછો કરવામાં અને પછાડવામાં કશુંય બાકી રાખવામાં આવતું નથી. અંગ્રેજીમાં જેને વિચહન્ટ (Witch-hunt) કહી શકીએ એવા દ્વેષ અને ધિક્કારનાં પગલાંથી સ્વતંત્ર અને મૌલિક રીતે વિચારનાર અને હિંમતથી પોતાના મતને પ્રગટ કરનારને હતા ન હતા કરવામાં આવે છે.

આવા સંદર્ભમાં આપણે પત્રકારના પડકારોનો વિચાર કરીએ છીએ. મારી ર્દષ્ટિએ પત્રકારો સામે ત્રણ મુખ્ય પડકારો છે. એક, સત્યને પારખવા અને એને વળગી રહેવાનું મનોબળ; બે, નિડરતાથી જીવવાની હિંમત અને ત્રણ સારાનરસાને પારખવાની વિવેકબુદ્ધિ. આ ત્રણ પડકારોને તપાસીએ.

એક, સત્યને વળગી રહેવાનું મનોબળ. તાજેતરમાં એક અંગ્રેજી છાપું એટલે The Indian Expressના અમદાવાદ આવૃત્તિના ૨૦૧૭ ઓક્ટોબર ૧૮ અને ૧૯માં ફ્રન્ટ પેજ સમાચાર ઝારખંડની એક છોકરી સંતોષી કુમારી વિશે છે. સમાચાર મુજબ કુમળી ૧૧ વર્ષની સંતોષી કુમારીનું ભૂખમરાથી ગયા મહીને મૃત્યુ થયું છે. સંતોષીની બા કોયલી દેવીના કહ્યા મુજબ તે અને તેની મોટી દીકરી જંગલમાંથી લાકડા ભેગા કરીને રૂ.૪૦/- કે રૂ.૫૦/-માં વેચે છે. એમાંથી કે કામ મળે ત્યારે મજૂરી કરીને જે વળતર મળે તેનાથી ઘર ચલાવવામાં આવે છે. પરંતુ સંતોષીના મૃત્યુ પહેલાં આઠેક દિવસથી ઘરમાં કોઈને પૂરતું ખાવાનું મળ્યું નહોતું. કોયલી દેવીના કહ્યા મુજબ મૃત્યુ પહેલાં સંતોષી કુમારી ભાત અને ભાતના પાણી માટે રડતી હતી. પરંતુ ઘરમાં એને ખવડાવવાનું કશુંય નહોતું.

સ્થાનિક કર્મશીલો અને એક્સપ્રેસના પત્રકાર પ્રશાંત પાંડે આવી વાત કરે છે ત્યારે ઝારખંડના અધિકારીઓ અને તબીબી સેવાના લાગતાવળગતા માણસો પોતપોતાના ગુનાને છાવરવા માટે સંતોષી કુમારી ભૂખમરાથી નહિ પણ મેલેરિયાથી મૃત્યુ પામ્યાની વાત કરે છે. એક્સપ્રેસના ખબરપત્રી પ્રશાંત પાંડેએ વધુમાં જણાવ્યું છે કે, ઝારખંડના મુખ્યમંત્રી રઘુબાર દાસે સંતોષી કુમારીના કુટુંબને રાહત પેઠે તત્કાલ રૂ.૫૦,૦૦૦/- આપવાનું જણાવ્યું છે અને સમગ્ર પરિસ્થિતિની શોધતપાસ કરવાનું પણ વહીવટદારને જણાવ્યું છે. એટલે દેખીતું છે કે, “દાળમાં કંઈ કાળું હોય”. અહીં પ્રભુ ઈસુએ પોતાના શિષ્યોને કરેલી વાત યાદ કરીએ. “જે કાંઈ ઢાંકેલું છે તે ખુલ્લું થયા વગર રહેવાનું નથી, અને જે કાંઈ ગુપ્ત છે, તે જાહેર થયા વગર રહેવાનું નથી.” રાજકરણીઓ અને નાગરિક અધિકારીઓ પોતાની ફરજ બજાવતા ન હોય, અને પોતાના ગુનાઓને છાવરવા માટે બહાનું શોધતા હોય ત્યારે, શોધતપાસથી સત્યને પારખવા અને ર્દઢ મનોબળથી એને જાહેર જનતાના ધ્યાનમાં લાવવાનો પત્રકારનો ધર્મ છે અને એ જ પડકાર પણ છે.

ઇન્ડિયામાં ગરીબો, આદિવાસીઓ અને દલિતોને ધિક્કાર, ભૂખમરા અને બધા પ્રકારની સતામણીથી તાબે રાખવામાં કહેવાતા સર્વણ લોકોનો સ્વાર્થ છે. સ્વાર્થી લોકો ગરીબો, આદિવાસીઓ અને દલિતોને તેમના મૂળભૂત અધિકારથી વંચિત રાખે છે. તેઓ તેમને સામાજિક, શૈક્ષણિક અને આર્થિક રીતે આગળ આવવા દેતા નથી. પણ “સબકા સાથ સબકા વિકાસ”નો નારો ચાલુ રહે છે! પરિણામે મોટા ભાગના ગરીબો, આદિવાસીઓ ને દલિતો સ્વાતંત્ર્યના ૭૦ વર્ષ પછી પણ મૂળભૂત જરૂરિયાતોથી વંચિત રહે છે! આવી વાસ્તવિક પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા અને સત્ય હકીકતોને પારખવાનું જ્ઞાન અને એને રજૂ કરવાનું ર્દઢ મનોબળ પત્રકાર પાસે હોવું જોઈએ.

બે, નિડરતાથી જીવવા અને પત્રકાર તરીકેની ફરજ બજાવવાની હિંમત. ઉપરોક્ત સંતોષી કુમારીના અહેવાલમાં પ્રશાંત પાંડે એક નિડર પત્રકારનો આપણને દાખલો પૂરો પાડે છે. જયારે તબીબી અધિકારીઓ ગામની મુલાકાત લઈને સંતોષી અને એની માની સારવાર કર્યાની વાતથી સ્વબચાવ કરે છે ત્યારે સંતોષી કુમારીની મા કોયલીને ટાંકીને પત્રકાર પાંડે જણાવે છે કે, કોઈ તબીબી કે સરકારી અધિકારી ગામમાં આવ્યા જ નથી! જોયોર્જ બર્નાર્ડ શૉના શબ્દોમાં કહું તો, પત્રકાર પાંડે “નર્યા સત્યને સન્માનતા શીખ્યા છે”.

નિડર પત્રકારત્વની હિંમત કેળવવા માટે બે બાબતોની ખાસ જરૂરિયાત છે. એક, પત્રકારત્વના વ્યવસાયમાં પ્રવીણતા મેળવવાની હોય છે. પત્રકાર તરીકે સારું કામ કરવા ક્ષમતા ધરાવનાર પત્રકાર જ લાંચરુશ્વત, ધાકધમકી, અને લોભાવનાર ભેટસોંગાદોથી દૂર રહી શકે. બૅન્જામિન ફ્રેન્કલિન કહે છે કે, “જેની પાસે ધૈર્ય છે, તે જે ઇચ્છે તે મેળવી શકે”.

બીજું, નિડરતાથી જવાબભરી કામ કરવામાં ગમે તે પરિણામો ભોગવવાની તૈયારી. એમાં મૃત્યુનો પણ સમાવેશ થાય છે. મારાં કેટલાંક લખાણો વાંચીને એક બહેને મને પૂછ્યું હતું, “ફાધર વર્ગીસ, આપને આવું બધું લખવામાં ડર લાગતો નથી? RTI કર્મશીલોની હત્યા અને પોલીસ એન્કાઉન્ટરોની વાત તમે વાંચતા નથી?” મેં એમને કહ્યું, મને મૃત્યુનો ભય નથી. ગમે ત્યારે મૃત્યુને ભેટવાની મારી તૈયારી છે. એટલે હરહમેશાં મારી સંભાળ રાખનાર ઈશ્વર સિવાય હું કોઈનો ભય રાખતો નથી.” “પણ સાચવજો, ફાધર”, બહેને કહ્યું.

આજે દુનિયાભરના સૌથી વધારે ખતરનાક વ્યવસાયોમાં એક છે પત્રકારનું કામ. લોકો પોતાના સ્વાર્થ સાધવા માટે ઉચ્ચ હોદ્દાનો, સત્તાનો, નાણાંનો દુરુપયોગ કરે છે. ‘ગોડમેન’ તરીકે કહેવાતા ગુરુઓ ધર્મને નામે લોકોની શ્રદ્ધા અને ભક્તિનો ગેરલાભ લે, મોક્ષ કે મુક્તિને નામે ખોટાં કરતૂતો આચરે, ત્યારે નિડર પત્રકારે ખોટી બાબતોને જાહેર હિત ખાતર પ્રકાશમાં લાવી લોકોને ચેતવવાનું હોય છે. પત્રકારને પણ પોતાને સ્વાર્થ સાધવા માટે પત્રકાર તરીકેની શક્તિનો દુરુપયોગ કરવા સામે સાવધાન રહેવાની પણ જરૂર હોય છે. વિકટ કે લોભામણી પરિસ્થિતિમાં પોતાની જાતને વફાદાર રહીને નિડરતાથી સત્ય બાબતોને જ પ્રકાશમાં લાવવાને પત્રકારનો પડકાર છે.

ત્રણ, સારાંનરસાંને પારખવાની વિવેકબુદ્ધિ. પત્રકારમાં ઊંડી સમજણ શક્તિ તથા નીરક્ષીરન્યાય કરવાની સારગ્રાહી વૃત્તિની ખાસ જરૂર છે. એ માટે પોતાના ક્ષેત્રમાં જ નહિ પરંતુ બીજા બધા ક્ષેત્રોમાં પણ યોગ્ય, સમતુલ જ્ઞાન પત્રકારને મેળવવાનું હોય છે. પત્રકાર બધી બાબતોનો જાણકાર વ્યક્તિ તો નથી.  છતાં જરૂર લાગે ત્યારે જરૂરી બાબતોની માહિતી અને સમતુલ જ્ઞાન મેળવવાનો પ્રયત્ન કરવાનો પત્રકાર માટે પડકાર છે, ધર્મ છે.

પત્રકાર જે ભાષામાં કામ કરે છે, તે ભાષામાં યોગ્ય અભિવ્યક્તિ શક્તિ પત્રકાર પાસે હોવા જોઈએ. એ જ રીતે પત્રકાર પોતે જે માધ્યમ વાપરે છે તે માધ્યમનું જ્ઞાન તથા જે લોકો માટે પત્રકાર તરીકેનું કામ કરે છે તે જાહેર જનતાનો પણ ખ્યાલ રાખવાનો હોય છે. એટલે પત્રકારનું ઉત્તરદાયિત્વ માધ્યમના માલિક કરતાં જાહેર જનતા પ્રત્યે વધારે હોય છે. વળી, વિવેકબુદ્ધિ કેળવવામાં પત્રકારત્વને લાગતા અને જાહેર જનતાને લાગતા કાયદાકાનુનનું જ્ઞાન અનિવાર્ય છે. આખરે એક જવાબદાર અને ભરોસાપાત્ર વ્યક્તિ તરીકે વિવેકબુદ્ધિથી કામ કરવાનો પત્રકારને પડકાર છે.

#

Changed On: 01-05-2018

Next Change: 16-05-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

 

 

 

 

ભેટોની દુનિયા માણો

મારા મિત્ર અને લેખક ફાધર હેડવિગ લ્યૂઈસે થોડા વખત પહેલાં એમનું એક પુસ્તક મને ભેટમાં આપ્યું. પુસ્તકનું નામ છે “પર્સન્સ આર અવર્ બેસ્ટ ગિફ્ટ્સ” (Persons are our Best Gifts) મતલબ છે કે, વ્યક્તિઓ આપણી સર્વશ્રેષ્ઠ ભેટો છે. આપણે આપણા મિત્રોની કદર કરીએ છીએ. એમનો પ્રેમ તથા તેમની મિત્રતાને આપણે ખૂબ કિંમતી ગણીએ છીએ. આપણા મિત્રો આપણા જીવનને ધન્ય બનાવે છે, સમૃદ્ધ કરે છે. પોતાના મિત્રોને સર્વશ્રેષ્ઠ ભેટ ગણતા મારા મિત્રના પુસ્તકમાં ભેટરૂપી માણસો અંગે એકસો ઉપર વૈવિધ્યસભર વાતો છે, વાર્તાઓ છે, અનુભવકથાઓ છે, આપણા વ્યક્તિત્વ અને સંબંધને પોષનાર બાબતો છે. આપણે એમાંથી પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન મેળવી શકીએ છીએ.

મારા આ લેખમાં ફક્ત માણસો નહિ પણ સર્વ કંઈ બાબતોને આપણા જીવનની અમૂલ્ય ભેટ ગણવાનો મારો વિચાર છે. દુનિયાની સૌ બાબતો મારા માટે ભેટ છે, દાન છે, બક્ષિસ છે. આખરે કોઈ પણ બાબત મારી પોતાની માલિકીની ન ગણી શકું. સૂર્યપ્રકાશ, વરસાદ, જીવજંતુઓ અને છોડવાંઓથી માંડી સૌ કોઈ ચેતન અને અચેતન બાબતો મારા માટે ઈશ્વરની અમૂલ્ય ભેટો છે. બક્ષિસ છે.

શું છે મારું જીવન? મારું જીવન ઈશ્વરે મને આપેલી અમૂલ્ય, કિંમતી ભેટ છે. નગ્નરૂપે મેં આ દુનિયામાં પ્રવેશ કર્યો હતો. મારે કોઈ કપડાં કે પહેરવેશ નહોતો. કોઈ આભૂષણ કે શણગાર ન હતાં. સૌંદર્યપ્રદાનનાં કોઈ સાધનો કે ચીજવસ્તુઓ નહોતી. આજે મારી પાસે જે કંઈ છે એ મને ભેટમાં મળ્યાં છે.

મારાં માબાપની વાત લો. મારા સર્જક ઈશ્વરે મને આપેલી અમૂલ્ય ભેટો છે મારી મા અને મારા બાપુજી. મેં મારાં માબાપને પસંદ કર્યાં નહોતાં. એ જ રીતે મારાં સગાંસંબંધીઓ, મારા મિત્રો તેમ જ મારા વિરોધીઓ તથા મારા દુશ્મનો પણ મને મળેલી ઈશ્વરની અમૂલ્ય ભેટો છે.

આપણને બધું જ ઈશ્વર પાસેથી ભેટરૂપે મળે છે, એનો વિચાર કરું છું ત્યારે વિશ્વસાહિત્યનું એક અમરપાત્ર મારા માનસપટ પર ઉપસી આવે છે. એ અમરપાત્ર એટલે બાઇબલનું ખૂબ જાણીતું પાત્ર યોબ. આર. આર. શેઠની કંપનીએ પ્રકાશિત કરેલું મારું પુસ્તક “બાઇબલનાં પાત્રો”માં એક પ્રેરકપાત્ર તરીકે મેં યોબનું કથાચરિત આપ્યું છે.

યોબનો પરિચય કરાવતાં બાઇબલ કહે છે, “એ નેક અને ઇમાનદાર હતો. એ ભગવાનથી ડરતો હતો અને પાપથી ભાગતો ફરતો હતો. એને સાત દીકરા અને ત્રણ દીકરીઓ એમ દસ સંતાનો હતાં. મિલકતમાં એની પાસે સાત હજાર ઘેટાં, ત્રણ હજાર ઊંટ, એક હજાર બળદ, પાંચસો ગધેડાં અને અનેક નોકરો હતાં. આખાયે પૂર્વમાં યોબનો હરીફ ન હતો.”  (બાઇબલનાં પાત્રો, પૃ. ૩૬)

યોબ ૧૦ દીકરા-દીકરીઓથી, સાધનસંપત્તિથી, કુટુંબકબીલાં અને મિત્રોથી – હા, બધી રીતે સંપન્ન હતા, સુખી હતા. એમને કશું ખૂટતું નહોતું. વારે-તહેવારે યોબ અને તેનાં સાત દીકરાઓ અને ત્રણ દીકરીઓ વારાફરતી દરેક દીકરાને ઘેર ભેગાં મળીને ખાઈપીને મજા કરતાં હતાં.

યોબની આ સુખસાહેબી વચ્ચે આપત્તિઓની હારમાળા એમના પર તૂટી પડી. કુદરતી આપત્તિઓ તથા માનવસર્જિત આફતોથી યોબ એક દિવસ બધું જ – દીકરા-દીકરીઓ અને માલમત્તા – ખોઈ બેઠા. એટલું જ નહીં, પણ યોબનું શરીર પગથી માથા સુધી ફદફદી ગયું. એના વ્રણોથી તે પથારીવશ થઈ ગયા. યોબની આ દારુણ પરિસ્થિતિ જોઇને એની પત્નીએ કહ્યું, “તમે હજી પણ ઈશ્વરને વળગી રહ્યા છો? તમે ઈશ્વર પર શાપ વરસાવો અને જીવનનો ત્યાગ કરો.”

પરંતુ યોબની ઈશ્વરશ્રદ્ધા વિચલિત ન થઈ. તેણે પત્નીને કહ્યું, “તું બકવાસ કરે છે! ઈશ્વર જ્યારે સુખ આપે છે ત્યારે આપણે એનો તરત સ્વીકાર કરીએ છીએ. પછી એ જ્યારે દુઃખ આપે ત્યારે આપણે એનો કેવી રીતે અસ્વીકાર કરી શકીએ?”

યોબના મિત્રોએ પણ આવીને યોબને નિરાશામાં ડૂબાડી નાખે એવી વાતો કરે છે અને યોબ સ્વીકારે છે કે, “હું ત્રાસી ગયો છું.” પરંતુ યોબ ઈશ્વર પરની શ્રદ્ધામાં અડગ રહ્યા. યોબનો પ્રતિભાવ હતો કે, જીવનમાં બધું જ ઈશ્વરે આપ્યું અને બધું જ ઈશ્વરે પાછું લઈ લીધું. સર્વશક્તિમાન ઈશ્વરની સ્તુતિ હો!

ગાંધીજી પોતાની જાતને પોતાની પાસેની બધી સાધનસંપત્તિના માલિક નહિ પણ દેખરેખ રાખનાર વ્યવસ્થાપક કે કારભારી ગણતા. વ્યવસ્થાપક કે કારભારીની ભાવના પાછળ બે બાબતો આપણે ખાસ જોઈ શકીએ. એક, બધું જ ઈશ્વરદત્ત છે, ભેટ છે; અને બે, બધું ફક્ત ખુદ પોતાની જાત માટે નહિ, પણ બધાને માટે એટલે ખાસ તો જરૂરિયાતમંદો માટે છે.

આપણે લોકોને કહેતા સાંભળીએ છીએ: આ પૈસા મારા હકના છે, મારી કમાણીના છે, મારી મહેનતનું ફળ છે. પણ આપણે આપણી જાતને પ્રશ્ન પૂછીએ: આ હક્ક કોણે તને આપ્યો? કમાણી કરવા કોણે તને તૈયાર કર્યો? આવા બધા પ્રશ્નો આપણી જાતને પૂછીએ તો આપણે કબૂલ કરવું પડશે કે, આપણા જીવનમાં ઘણા બધા લોકોનો ફાળો છે, ઘણા બધા લોકોની મદદ છે. બધું જ આપણને બીજા પાસેથી મળ્યું છે. આખરે બધું જ ઈશ્વરની કૃપાદાન છે. એટલે પ્રવૃત્તિમાં પરિણામની ભાગીદારી-સાથીદારીની ભાવનાથી સૌ ભેટો માટે ઈશ્વર પ્રત્યે આપણી કૃતજ્ઞતા પ્રગટ કરીએ.

#

Changed On: 16-04-2018

Next Change: 01-05-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

 

પાણીનું મહત્વ ખ્રિસ્તીધર્મમાં

પાણી અને ખ્રિસ્તીધર્મ અંતરગત રીતે સંકળાયેલા છે, જાણે એક જ સિક્કાની બે બાજુ. બાઇબલમાં પાણી શબ્દ ૭૨૨ વખત આવે છે. ઈશ્વર, આકાશ, ઈસુ અને પ્રેમ જેવા જૂજ શબ્દો પાણી શબ્દ કરતાં વધારે વાર બાઇબલમાં જોવા મળે છે. બાઇબલના પ્રથમ પ્રકરણમાં સર્જનની વાત છે.

બાઇબલના પ્રથમ પુસ્તકના પ્રથમ પ્રકરણમાં આપણે વાંચીએ: “અથાગ જલરાશિ ઉપર અંધકાર છવાયેલો હતો, અને પાણી પર ઈશ્વરની શક્તિ ઘૂમતી હતી. … પછી ઈશ્વરે કહ્યું, ‘પાણીની વચ્ચે ઘુંમટ બની જાઓ અને પાણીથી પાણીને જુદાં પાડો,’ અને એમ જ થયું. … પછી ઈશ્વરે કહ્યું, ‘આકાશ નીચેનાં પાણી એક જગ્યાએ ભેગાં થાઓ’. … ઈશ્વરે કોરી જમીનને પૃથ્વી કહી અને ભેગાં થયેલાં પાણીને સાગર કહ્યો. … પછી ઈશ્વરે કહ્યું, ‘સાગર જળચરોથી ઊભરાઈ જાઓ.’ ” (જુઓ ઉત્પત્તિ ૧: ૨-૨૦).

એ જ રીતે બાઇબલના છેલ્લા પુસ્તક ‘દર્શન’ના છેલ્લા પ્રકરણમાં પણ પાણીની વાત આવે છે. “જે તરસ્યા હોય તે આવો, જેની ઇચ્છા હોય તે વિના મૂલ્યે જીવનજલ લો” (દર્શન ૨૨: ૧૭). આમ બાઇબલની શરૂઆતથી અંત સુધી પાણીની વાત આવે છે. એમાં ઈશ્વરની સર્જનની વાતથી માંડી, એમના મુક્તિદાયક આશીર્વાદ અને તારણ કાર્યોની વાત છે. બાઇબલની “સાગર જળચરોથી ઊભરાઈ જાઓ”ની વાતથી આપણે જાણીએ છીએ કે, જીવનની શરૂઆત પાણીમાં જ થઈ છે.

પાણી સ્વચ્છતાનું પ્રતિક છે, સ્વચ્છતાનું માધ્યમ છે. એટલે સંત પાઉલ એફેસસના પત્રમાં જણાવે છે, “તેમણે (ઈસુએ) ધર્મસભાને વાણી સહિતના જળસ્નાનથી શુદ્ધ કરી હતી.” (એફેસસ ૫: ૨૬).

ખ્રિસ્તી દેવળ કે પ્રભુ મંદિરમાં પ્રવેશ દ્વાર પાસે પાણીનો કુંડ હોય છે. દેવળમાં પ્રવેશ કરતાં પહેલાં ખ્રિસ્તીઓ પાણીમાં આંગળી બોળીને પોતાની જાત પર ક્રૂસનું નિશાન કરે છે. એ રીતે ખ્રિસ્તીઓ પોતાની જાતને શુદ્ધ કરવા અને આધ્યાત્મિક રીતે પવિત્ર બનવાની ઇચ્છા પ્રગટ કરે છે. વળી, ખ્રિસ્તી ધર્મની ઉપાસનાવિધિમાં દેવળમાં ભાગ થયેલા લોકો પર શુદ્ધિકરણ અને જીવનના પ્રતીકરૂપે પાણી છાંટવામાં આવે છે.

બાઇબલમાં પયગંબર હઝકિયેલ લોકોને ઈશ્વરની વાણી સંભળાવે છે, “હું તમારા ઉપર પાવક જળનો છંટકાવ કરીને તમને મૂર્તિપૂજાના પાપથી અને તમારી બધી અશુદ્ધિઓથી મુક્ત કરીશ” (હઝકિયેલ ૩૬: ૨૫).

ખ્રિસ્તીધર્મમાં પાણી જીવનનું પ્રતીક છે. નૈસર્ગિક રીતે પણ માનવજીવ માના ગર્ભાશયના પાણીમાં વિકાસ પામે છે. ગર્ભાશયમાંથી પાણી નિકળી ગયા પછી બાળકનો જન્મ થાય છે. આમ શારીરિક જન્મ પાણીમાંથી થાય છે તેમ ખ્રિસ્તીધર્મમાં આધ્યાત્મિક જન્મ પાણીથી થાય છે. ખ્રિસ્તીધર્મમાં બાળક કે વડીલ પ્રથમ સંસ્કાર – સ્નાનસંસ્કાર – દ્વારા ખ્રિસ્તી ધર્મસભામાં નવજન્મ લે છે. પ્રભુ ઈસુને જોર્ડન નદીના પાણીમાં ડુબાડીને સ્નાનસંસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો. પણ સામાન્ય રીતે પુરોહિત સ્નાનસંસ્કાર લેનારના માથા પર ક્રૂસના રૂપે પાણી રેડીને સ્નાનસંસ્કાર કે નવજીવન સંસ્કાર આપવામાં આવે છે.

પાણી વિના માનવજીવન શક્ય નથી. એકવાર હું ડાંગ જિલ્લાના સુબીર ખાતે સેન્ટ ઝેવિયર્સ સ્કૂલની મુલાકાતે ગયો હતો. જિલ્લામાં ઘણી બધી રીતે આગળ પડતી એ સ્કૂલની એક વિશેષતા સ્કૂલની આગળનો બહુ મોટો મંચ અને વિશાળ મેદાન છે. મને જાણવામાં સાનંદાશ્ચર્ય થયું કે, વિશાળ મંચ નીચે એક ખૂબ મોટી ટાંકી છે. વરસાદમાં એ મોટી સ્કૂલના છાપરા પર પડતું બધું પાણી એ ટાંકીમાં ભેગું કરી સાચવવામાં આવે છે અને આખા વર્ષ દરમિયાન ૫૨૧ની સંખ્યાવાળા છાત્રો અને સ્કૂલ માટે એ ટાંકીમાંથી પૂરતું પાણી મળી રહે છે!

એ જ રીતે ઉત્તર ગુજરાતમાં મેઘરજ ખાતે એક મોટું છાત્રાલય અને હાઇસ્કુલ છે. વર્ષોના વર્ષો ત્યાં પાણીની મોટી સમસ્યા હતી. એક વર્ષે ત્યાંનાં છાત્રાલય અને સ્કૂલની જવાબદારી સંભાળનાર મારા મિત્ર મિશનરી ફાધર પીતરે પાણીના પ્રશ્નનો ઉકેલ શોધી કાઢ્યો. એમણે સ્કૂલ પાછળના ડુંગર પર ઠેર ઠેર લાંબી સાંકડી ખાઈ ખોદાવી કે જેથી વરસાદનું પાણી એ ખાઈઓમાં ભરાય. વળી, ડુંગર પરથી નીચે આવતા પાણીને દોરીને સ્કૂલના વિશાળ મેદાનમાં લાવ્યાં અને મેદાનના અમુક ભાગોમાં પાળ બાંધીને વરસાદની મોસમમાં તળાવ બનાવી દીધું. પરિણામે સ્કૂલની વાવમાં પાણીની સપાટી ઊંચી આવી અને આખા વર્ષ માટે છાત્રાલય અને સ્કૂલ માટે પૂરતું પાણી મળી રહ્યું.

ખ્રિસ્તી લોકો બરાબર સમજે છે કે પાણી એટલે ઈશ્વરનો આશીર્વાદ છે. બાઇબલ અને પાણી માણસ પર ઈશ્વરના આશીર્વાદની વાત કરે છે. પ્રભુ ઈસુએ પોતાનો પ્રથમ ચમત્કાર પાણીના માધ્યમ દ્વારા કર્યો હતો. “કાના ગામે લગ્ન હતાં. ઈસુનાં મા ત્યાં હતાં. ઈસુને અને તેમના શિષ્યોને પણ લગ્નમાં નોતર્યા હતા. ત્યાં દ્રાક્ષાસવ ખૂટી ગયો. હવે યહૂદીઓની રીત પ્રમાણે દેહશુદ્ધિ માટે પાણી ભરવાની પથ્થરની છ કોઠીઓ ત્યાં પડેલી હતી. ઈસુએ નોકરોને કહ્યું, ‘આ કોઠીઓ પાણીથી ભરી કાઢો.’ એટલે તેમણે છલોછલ ભરી કાઢી. ઈસુએ તેમને કહ્યું, ‘હવે એમાંથી થોડું કાઢીને ભોજનના વ્યવસ્થાપક પાસે લઈ જાઓ’. … વ્યવસ્થાપકે હવે દ્રાક્ષાસવ બની ગયેલું પાણી ચાખી જોયું. … વ્યવસ્થાપકે વરરાજાને બોલાવીને કહ્યું, … તે તો અત્યાર સુધી સારા દ્રાક્ષાસવ રાખી મૂક્યો!” (યોહાન ૨ : ૧-૧૦).

પાણી અને બાઇબલ વચ્ચેનો આ સંબંધ આપણે ઠેરઠેર બાઇબલમાં વાંચી શકીએ છીએ. અહીં આપણે વધુ બેએક દાખલાઓ જોઈએ. બાઇબલના મહાપ્રસ્થાન ગ્રંથમાં સીનના રણમાંથી જતાં ઇસ્રાયલીઓની વાત છે. પણ રણમાં લાખો ઇસ્રાયલીઓ અને તેમના જાનવરોને પીવા માટે પાણી નહોતું. આથી લોકો આગેવાન મોશે સાથે ઝઘડવા અને બોલવા લાગ્યા. ‘અમને પાણી આપો’. … ત્યારે પ્રભુએ મોશેને કહ્યું, … જે લાકડીથી તે નીલ નદી ઉપર ઘા કર્યો હતો તે લાકડીથી હોરેબ પર્વતના એક ખડક પર ઘા કરજે એટલે એમાંથી પાણી નીકળશે. એવું જ બન્યું. લોકોને અને તેમના જાનવરોને પીવાનું પાણી મળ્યું (જુઓ મહાપ્રસ્થાન ૧૭: ૫-૭).

સર્વકાલીન વિશ્વસાહિત્યમાં ગૌરવભર્યું સ્થાન ધરાવતો બાઇબલનો ગ્રંથ ‘યોબ’માં યોબ કહે છે, “હું ઈશ્વરને શરણે જાઉં, હું ઈશ્વરની આગળ ઘા નાખું. … એ પૃથ્વી પર વરસાદ વરસાવે છે, ખેતરોને પાણી પહોંચાડે છે.” (યોબ ૫: ૮-૧૦).

છેલ્લે પોતાના આચાર-વિચારથી વિશ્વગુરુ બનેલા પોપ ફ્રાન્સિસના શબ્દોથી આ લેખ સમેટી લઉં છું. ૨૦૧૮ ફેબ્રુઆરી ૨૩ અને ૨૪મીએ રોમમાં મળેલા              Pontifical Academy of Sciences (પોન્તિફિકલ અકૅડમી ઍાફ સાયન્સ) વિશ્વસ્તરના ૯૦ પ્રતિનિધિઓને સંબોધતા પોપ ફ્રાન્સિસે કહ્યું, “બધા લોકોને પીવા લાયક સ્વચ્છ પાણી માટે હક્ક છે.” પરંતુ આ હક્કની આજે ખાતરી નથી. યુનો (UNO)ના આંકડા ટાંકતાં પોપે કહ્યું કે, પાણી સંબંધી માંદગીથી રોજ એક હજાર બાળક મરી જાય છે અને લાખો લોકો પ્રદુષિત પાણી પીએ છે! પોપ ફ્રાન્સિસે વધુમાં કહ્યું કે, પાણી માટે માણસનો મૂળભૂત હક્ક છે. એ હક્ક પ્રત્યે આદરમાનથી જ માણસ બીજા બધા માનવહક્કો પાળી શકે છે.    (લેખક સાથેનો સંપર્ક: cissahd@gmail.com મો. 09428826518)

(શબ્દો ૮૯૬)

#

Changed On: 01-04-2018

Next Change: 16-04-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

 

 

માનવતા એ જ માનવધર્મ

માનવધર્મને કોઈ અપવાદ વિના બધા માણસોનો ધર્મ કહી શકીએ. કારણ, બધા માણસોમાં ઓછાવત્તા પ્રમાણમાં માનવતા હોય છે. છતાં દેખીતું છે કે, બધા માણસો હમેશાં માનવતાથી વર્તતા નથી. મોટા ભાગના માણસો માનવતાથી વર્તે છે. પરંતુ અમુક લોકોનું વર્તન જોતાં એમનામાં માનવતા છે કે, નહિ એવો પ્રશ્ન થાય છે. રાજસ્થાનમાં એક ગરીબ કામદારને ‘લવ જિહાદ’ને નામે નિર્દયપણે ચપ્પુથી મારી નાખીને બાળી નાખતા જોઈને મને પ્રશ્ન થાય છે કે, એ ખૂનીની માનવતા મરી પરવારી છે? માનવ જેવા માનવને મારી નાખીને એ ક્રૂર કૃત્યનો વિડિયો કરાવી સોશ્યલ મીડિયા પર મૂકવામાં માનવતા નથી, પૈશાચિકતા છે, અમાનવતા અમાનવીયતા છે.

અહીં મારે માનવતા કે માણસાઈ એટલે માનવધર્મની વાત કરવી છે. દેશવિદેશના પત્રકારો સાથે તેર આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલનોમાં ભાગ લેવાની તથા પત્રકારત્વને લગતાં કામકાજોને માટે ૩૫ દેશોની મુલાકાત લેવાની મને તક મળી છે. પાંચેય ખંડોમાં ઘણા આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસંવાદો, સેમિનાર અને કાર્યશાળાઓમાં ભાગ લેવાને કારણે, હું દુનિયાના ઘણાબધા દેશોના ઘણા પત્રકારોને મળી ચૂક્યો છું. એમાંથી હું જાણું છું કે, માણસોનો રંગ જૂદો હોય, વંશ ભિન્ન હોય, ભાષા-સંસ્કૃતિમાં વૈવિધ્ય હોય. આચારવિચારમાં વિવિધતા હોય, ધર્મ અને સંસ્કૃતિ ભિન્ન હોય, પણ માણસ તરીકે બધા માણસો સરખા છે. વૈવિધ્ય, વિવિધતા, ભિન્નતા અને જુદાઈ કરતાં બધા માણસો મૂળભૂત રીતે સરખા છે. વૈવિધ્યમાં એકતા માણી શકે છે.

બધા માણસો માણસાઈથી વર્તે શકે છે. બધા માણસોમાં માનવધર્મ છે. મારી ર્દષ્ટિએ માનવધર્મની કેટલીક લાક્ષણિકતાઓમાં સમાનતા પ્રથમ સ્થાને છે. માનવ બાળક જન્મે ત્યારે તેનો કોઈ ધર્મ, સંસ્કાર કે ભાષા હોતાં નથી. પરંતુ એ બધું એને એનાં માબાપ અને એના સંપર્કમાં આવતા અન્ય લોકો દ્વારા મળે છે. ગળથૂથીમાંથી બાળકને વારસામાં ઘણુંબધું મળે છે. માતૃભાષાથી માંડી સંસ્કૃતિ અને નાતજાત બાળકને જન્મથી વારસામાં મળે છે.

માનવધર્મમાં મૂળભૂત રીતે પ્રેમ હોય છે, એકબીજા માટે દરકાર હોય, એકબીજાની સોબત શોધતા હોય. વળી, દરેક માણસમાં એક અતૃત્પ ઝંખના હોય. માનવધર્મ કે માણસાઈની આવી બધી બાબતોને સૂપેરે દીપાવનાર કેટલાક મહામાનવો છે. માનવધર્મને સારી પેઠે દીપાવનારોમાં આપણે રાષ્ટ્રપિતા ગાંધીજી, નેલ્સન મંડેલા, અબ્રાહમ લિંકન, માર્ટિન લૂથરકિંગ (જુનિયર), મધર ટેરેસા, વગેરે મહામાનવો ગણી શકાય.

આપણા સમયમાં માનવધર્મના એક અનોખા પ્રણેતા છે પોપ ફ્રાન્સિસ. વિશ્વભર જાણીતા અંગ્રેજી સામાયિક ટાઇમ (TIME) મેગેઝિને ૨૦૧૩ ડિસેમ્બરમાં એમને Man of the year (વર્ષના સૌથી પ્રખ્યાત માણસ) તરીકે નવાજ્યા છે. એમાં પોપ ફ્રાન્સિસને કોઈ ધાર્મિક વડા તરીકે નહિ પણ કોઈ ધર્મ-સંપ્રદાય કે જાત-વંશના ભેદભાવ વિના બધા માણસો માટે માણસાઈની મશાલચી તરીકે પોંખવામાં આવ્યા છે.

સૌ જાણે છે કે પોપ ફ્રાન્સિસ પોતાના આચાર-વિચારથી કોઈ જાહેરાત વિના બધા લોકોને માટે પ્રેમ અને શાંતિના શુભસંદેશની ઘોષણા કરે છે. દેશવિદેશના એમના સંદેશમાં આધ્યાત્મિક, ધાર્મિક અને નૈતિક મૂલ્યો જતન કરવાનું આહવાન હોય છે. એમનાં કાર્યો પણ એ જ પ્રકારનાં હોય છે. દાખલા તરીકે તેઓ સમગ્ર ચેતન-અચેતન સૃષ્ટિ પર પ્રેમ રાખતા સંત ફ્રાન્સિસ અસિસીનું નામ ધારણ કરીને, એક ખૂબ વિકૃત માથાવાળા માણસને ચુંબન કરીને, એક મુસ્લિમ યુવતીના પગ ધોઈને તેમજ વારેઘડીએ ગરીબો અને નિરાધારોની વહારે થઈને પોપ ફ્રાન્સિસ લોકલાડિલા બનવા સાથે કોઈ જાહેરાત વિના માનવધર્મના પ્રણેતા બન્યા છે. એટલું જ નહિ પણ પ્રેમ, સત્ય, ન્યાય, માફી, સમાનતા, દયા, હમદર્દી જેવાં માનવધર્મનાં મૂલ્યો પોતાના જીવનમાં જીવી બતાવ્યું છે. પોપ ફ્રાન્સિસનું જીવન અને સંદેશ ઘોષણા કરે છે કે, માનવતા એ જ માનવધર્મ છે.

પોપ ફ્રાન્સિસને હું માનવધર્મના એલચી કહું છું. વળી, હું એમને નિરાશ્રિતો અને સત્તામણીનો ભોગ બનેલા દરેક માનવીના પ્રણેતા કે વકીલ ગણું છું. એટલે તેઓ દેશવિદેશનાં યુદ્ધો, આતંકી હુમલો અને લોકોને ઘર વિહોણા, નિરાશ્રિત કરનાર બધી બાબતોને વખોડી કાઢતા રહે છે. એટલું જ નહિ, પણ અપાર કરુણાથી નિરાશ્રિત થયેલા સૌને આશ્રય આપવા લાગતાવળગતા બધા માણસોને વિશેષ તો સત્તાધરી રાજકારણીઓને સમજાવતા રહે છે. પોપ ફ્રાન્સિસની આજીજીભરી વિનંતીથી યુરોપના કેટલાક દેશો નિરાશ્રિત અને વિસ્થાપિતો માટે પોતપોતાના રાજ્યની સરહદો ખોલી છે. રાજકીય સત્તાધારીઓ અગાઉ નક્કી કરેલાથી પણ વધારે નિરાશ્રિતોને પોતાના રાજ્યમાં આશરો આપ્યો છે.

હું કેવળ પોપ ફ્રાન્સિસનો કદરદાર જ નહિ પણ તેઓ મારે માટે અનુકરણીય નમૂનો છે, મારો આદર્શ છે. તેઓ લોકોને નાતજાતના ભેદભાવ વિના પ્રેરણાદાયી સંદેશો આપે છે. પણ ખુદ પોતાના આચારથી અનુસરી શકાય એવો રસ્તો પણ ચીંધે છે. દાખલા તરીકે તેઓ ગરીબો અને દલિતોની સેવા કરવાનું સમજાવે છે. એટલું જ નહિ પણ ખુદ પોતાની રીતે નિરાશ્રિતોને, ઘર વિનાના લોકોને વેટિકનમાં આશરો આપીને સેવા કરે છે. દાખલા તરીકે રોમ શહેરની કાતિલ ઠંડીમાં રસ્તા પર, પુલોની નીચે કે બંધ દુકાનોના ઓટલા પર સૂતા ગરીબો માટે આરામદાયક રાતવાસો કરવાની વ્યવસ્થા પોપ ફ્રાન્સિસે રોમમાં કરી છે. આ રીતે મારા માટે તેમ જ દરેક માણસ માટે બીજા પ્રત્યે વિશેષ તો જરૂરિયાતમંદો પ્રત્યે માયાળુ અને દયાળુ બનવાનો આદર્શ પોપ ફ્રાન્સિસ પૂરો પાડે છે.

હું જોઉં છું કે પોપ ફ્રાન્સિસનું સમગ્ર જીવન અને સંદેશ મારા માટે અને સમગ્ર માનવજાત માટે માયાળુ અને દયાળુ બનવાની વિનંતી કરે છે. (લેખક સાથેનો સંપર્ક: cissahd@gmail.com મો. 09428826518)

#

Changed On: 16-03-2018

Next Change: 01-04-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

 

સેવા અને નર્સિંગ સારવારના પર્યાયસમા પુષ્પાબહેન

“એક વાત ચોક્કસ કે હિન્દુસ્તાનને ‘સેવા’નો સાચો મર્મ ખ્રિસ્તી મિશનરીઓએ શીખવ્યો છે અને તે પણ પ્રત્યક્ષ આચરણ દ્વારા. નર્સિંગ કે મિડવાઇફરી જેવા કન્સેપ્ટ માત્ર અને માત્ર ક્રિશ્ચિયાનિટીએ આપ્યા છે. આ વસ્તુ આપણે ત્યાં હશે તોય એનો કોઈને ખ્યાલ નહોતો. સ્ત્રીની પ્રેમાળ વત્સલતા બીમાર માનવીની અડધી બીમારી તો માત્ર બે મીઠાં વેણ થકી, હળવા કોમળ સ્પર્શ થકી મટાડી શકે, એ સત્ય આપણા ક્યાં શાસ્ત્રમાં લખ્યું છે?” આ વિધાનો જાણીતા સાહિત્યકાર ડૉ. કેશુભાઈ દેસાઈનાં છે. પત્રકાર અને લેખક મિત્ર નવીન મેકવાન જોડે મેં ૨૦૧૧માં સંપાદન કરેલા દળદારગ્રંથ “વિકાસના હમસફર – ગુજરાતના વિકાસમાં ખ્રિસ્તીઓનું પ્રદાન”માં ડૉ. કેશુભાઈએ પોતાના લેખમાં કરેલી આ વાત છે.

ડૉ. કેશુભાઈની વાતને સાર્થક કરનાર ખ્રિસ્તી નર્સોમાં પુષ્પાબહેન પાર્કરનું નામ મોખરે ગણી શકાય. પુષ્પાબહેન સેવા અને નર્સિંગ સારવારના પર્યાયસમા બન્યાં છે. મેં ઘણા બધા લોકો પાસે ખાસ તો સિવિલ હૉસ્પિટલમાં સારવાર પામેલા લોકો તથા તેમનાં સગાંસંબંધીઓ પાસેથી પુષ્પાબહેનની નિષ્ઠાભરી અને ભરોસાપાત્ર સેવાની વાત સાંભળી છે. એમની વાતમાં પુષ્પાબહેન ભલે સિવિલ હૉસ્પિટલની કિડની ઇન્સ્ટીટયુટમાં નિવૃત્ત પર્યંત સેવા આપી છે. છતાં નર્સોનાં મેટ્રન (Metron) તરીકે પુષ્પાબહેન સમગ્ર સિવિલ હૉસ્પિટલમાં પોતાની સમર્પિત સેવા માટે ખૂબ જાણીતી વ્યક્તિ છે.

હું જાણું છું કે એક પરિચારિકાની સમર્પિત સેવા સહેલું કામ નથી. પુષ્પાબહેને એમના પ્રથમ પુસ્તક “પરિચારિકા-દર્દી અને તબીબ વચ્ચેનો સેતુ”માં લખ્યું છે કે, “ભારતમાં અને તેમાંય ગુજરાતમાં શિસ્ત, વિવેકથી આભાર માનવો કે એવી કોઈ પ્રથા ભલે ના હોય પરંતુ ક્યારેક દિલને ચોટ પહોંચી જાય એવા શબ્દો પણ બોલતાં હોય છે!” (પૃ.૩૭). “ઘણાં (દર્દીઓ) પરિચારિકા બહેનોનું અપમાન પણ કરતા હોય છે.” (પૃ.૩૮). આવી વિકટ પરિસ્થિતિમાં પુષ્પાબહેન હસતા મોઢે નિવૃત્તિ પર્યંત સમર્પિત સેવા આપી છે, એ સરહનીય વાત છે.

મારી બે બહેનો નર્સો છે. બંને સાધ્વીબહેનો પણ છે. સિસ્ટર સેલીન પૉલ ભાવનગરમાં નર્સિંગ કૉલેજમાં ભણ્યાં હતાં અને તેઓ ગુજરાત રાજ્યમાં પ્રથમ નંબરે પાસ થયાં હતાં. એ જ રીતે સિસ્ટર લીસી પૉલે બેંગલૂર ખાતે નર્સિંગ કર્યું હતું અને તેઓ કર્ણાટક રાજ્યમાંથી પ્રથમ નંબરે પાસ થયાં હતાં. બંને બહેનોએ RMP પણ કર્યું છે એટલે સ્વતંત્ર રીતે ડિસ્પેન્સરી ચલાવી શકે છે. બંનેના લાંબા ગાળાના નર્સિંગ સેવાથી હું બરાબર વાકેફ છું. સિસ્ટર સેલીનને તો આફ્રિકાના એરિત્રિયા રાજ્યમાં પાંચેક વર્ષ એક હૉસ્પિટલ ચલાવ્યાનો અનુભવ પણ ધરાવે છે. આફ્રિકામાં યોજેલી પત્રકારોની એક આંતરરાષ્ટ્રીય મિટિંગના પ્રસંગે મેં એરિત્રિયાની પણ મુલાકાત લઈને ત્યાંની હૉસ્પિટલમાં સેલીનનાં કાર્યક્ષમ સેવાકાર્યો મેં જોયાં છે.

વળી, પુષ્પાબહેને નર્સિંગ સેવામાંથી નિવૃત્ત થયા પછી લેખન અને સંપાદન કરેલું પુસ્તક “પરિચારિકા – દર્દી અને તબીબ વચ્ચેનો સેતુ” મેં વાંચ્યું છે. બીજું, શિક્ષણકાર્યના અનુભવ સાથે નર્સિંગનો પણ થોડો અભ્યાસ કરીને મધર ટેરેસાએ ગરીબોની અનોખી સેવા અને પોતાના સાધ્વીસંઘની શરૂઆત નર્સિંગ સેવાથી અને ગરીબ બાળકોને ભણાવવાના કામથી કરી હતી. બીજા શબ્દોમાં કહું તો લાગતીવળગતી વ્યક્તિઓના સંપર્કથી અને વધુમાં મારા વાંચનથી હું જાણું છું કે, નર્સિંગ સેવા સહેલું કામ નથી પણ ખૂબ નિષ્ઠાભરી મહેનતનો વ્યવસાય છે.

પુષ્પાબહેને પોતાના પુસ્તકમાં કહ્યું પણ છે તેમ, “દેશમાં રહી દવાખાનાઓમાં સેવા કરવી એ કઠિન કાર્ય છે.” પુષ્પાબહેનને નર્સિંગ સેવાના એકત્રીસ વર્ષના લાંબા ગાળાનો અનુભવ છે. એ અનુભવમાં એમણે પોતાનાં સેવાકાર્યો દરમિયાન અનુભવેલી હાડમારીઓની નોંધ પણ પોતાના પુસ્તકમાં ગણી છે. કુટુંબમાં કે સમાજમાં વિશેષ પ્રસંગ હોય, પોતાની ગેરહાજરીથી નુકશાન થશે તો પણ એક દવાખાનામાં સેવા કરતી નર્સ બહેન ગમે ત્યારે રજા લઈ શકતી નથી. કોઈક વાર અનિવાર્ય સંજોગોમાં નર્સને બે કે ત્રણ પાળી સળંગ કરવી પડે છે. પુષ્પાબહેને પોતાના પુસ્તકમાં નોંધ્યું છે કે, “૧૯૯૦માં બે વખત ૨૪ કલાકની નોકરી કરી છે. મતલબ છે કે, એમને એક વર્ષમાં સળંગ ત્રણ પાળી બે વાર કરવી પડી છે.”

વળી, દર્દીઓ જાતજાતના અને ભાતભાતના સ્વભાવવાળાં હોય છે. ઝઘડાખોર, ગુસ્સો અને ચીડિયાવાળા દર્દી સારવાર આપનાર માટે શિરદર્દસમા છે. આવા દર્દીઓની નર્સિંગ સેવા કરવા માટે પુષ્પાબહેન કહ્યું છે તેમ, “ધીરજ, સાદગી, સહનશીલતા તથા ગુસ્સા પર કાબુ હોવો અનિવાર્ય છે” (પૃ.૧).

મારી બંને બહેનોની નર્સિંગ સેવાને નજીકથી નિરીક્ષણ કરવાની મને તક મળી છે. તેઓ દર્દીને નિ:સ્વાર્થ પ્રેમ અને મમભાવ અને સમાનતા તથા કરુણાથી મળે છે. દર્દીને દવા આપતાં પહેલાં તેઓએ પોતાની આત્મીય ભાવથી દર્દીનાં દિલ અને ભરોસો જીતી લીધાં હોય છે. હું સમજું છું કે, એક સમર્પિત નર્સ તરીકે પુષ્પાબહેનના પણ એવા અનુભવ થયા છે. એટલે જ તેમણે લખ્યું છે કે, “માંદા અને જરૂરિયાતમંદ રોગીની સેવા કરીને મેળવેલો આત્મસંતોષ જીવનનાં છેલ્લા શ્વાસ પર્યંત રહેશે .”

સામાન્ય રીતે સમાજ અને લોકો નર્સિંગ સેવાની નોકરીની યોગ્ય કદર કરતા નથી. છતાં મને આનંદ છે કે, પુષ્પાબહેન પોતાની નર્સિંગ સેવાને હકારાત્મક રીતે જુએ છે અને એમના પ્રથમ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે, “આવા સારા વ્યવસાય સાથે જોડાવવાનો મારો આશય સાફ છે: “સેવા, સેવા અને સેવા.” પુષ્પાબહેનને આ સેવાની ભાવના પોતાના શિક્ષિકા-બા અને ધર્મશિક્ષકની સેવા બજાવતા પિતાજી પાસેથી વારસામાં મળી છે.

છેલ્લે એક સારા સમાચાર છે કે સેવાની દેવીસમા પુષ્પાબહેન હવે પોતાની નિવૃત્તિના સમયે આત્મકથા લખી રહ્યાં છે. હું એમને એમાં બધી શુભેચ્છાઓ પાઠવું છું. (લેખક સાથે સંપર્ક: cissahd@gmail.com મો. 09428826518)

#

Changed On: 01-03-2018

Next Change: 16-03-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018