દયાવધ કે ઇચ્છામૃત્યુ ઇચ્છનીય છે?

સર્વોચ્ચ અદાલતે ૨૦૧૮ માર્ચ ૧૯મીએ મારી દ્રષ્ટિએ એક વિવાદાસ્પદ કાયદો ઘડ્યો છે. એના બીજા દિવસે ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા જેવાં છાપાંઓ અને સામયિકોમાં એના અહેવાલ આવ્યા છે. “ઇચ્છામૃત્યુ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનો આવકાર્ય ચુકાદો”ના શીર્ષક હેઠળ વૈજ્ઞાનિક અભિગમ ધરાવતું આપણું પાક્ષિક નયા માર્ગલખે છે, “હવે ઇચ્છામૃત્યુ અંગેની માર્ગદર્શિકા માટે સંસદમાં કાયદો ઘડાશે અને ભારતમાં અમલી બનશે. અસાધ્ય રોગથી પીડાતા દર્દીને સાચા અર્થમાં મુક્તિ મળશે.”

ઇચ્છામૃત્યુનો અહેવાલ અને નયા માર્ગની વાતથી મારું મન ચકડોળે ચડ્યું છે. ઇચ્છામૃત્યુ અંગે ઘણાં દાખલાઓ અને દલીલો સાથે મેં અગાઉ બે લેખો કર્યા છે. એમાં એક લેખ મધુર જિંદગીઅને બીજો લેખ પ્રેમ અને પ્રસન્નતાનો પ્રવાહનામનાં પુસ્તકોમાં પ્રકરણરૂપે સંગ્રથિત પણ થયા છે. છતાં મને લાગે છે કે, આ ખૂબ ચર્ચાતા વિષય અંગે સાંપ્રત પરિસ્થિતિમાં વધુ છણાવટ કરવાની જરૂર છે.

ઇચ્છામૃત્યુ અને દયાવધની વાત કરતાં પહેલાં આપણે માનવજીવન પ્રત્યેનું આપણું વલણ તપાસીએ. લોકો સામાન્ય રીતે માનવજીવન પ્રત્યે બે પ્રકારનું વલણ દાખવે છે. માણસનું માનવજીવન પ્રત્યેનું વલણ એની દ્રષ્ટિ પર આધારિત છે. માણસની દ્રષ્ટિ બે પ્રકારની હોય છે. એક, માનવજીવન પ્રત્યે ગુણવત્તાવાળી જીવનદ્રષ્ટિ અને બે, માનવજીવન પ્રત્યે પવિત્રતાવાળી જીવનદ્રષ્ટિ.

માનવજીવનની ગુણવત્તામાં માનનાર લોકો માનવજીવનને, કોઈ માણસના જીવનને, કેવળ ગુણવત્તાને આધારે મૂલવે છે. મતલબ કે, ગુણવત્તા વિનાના માનવજીવનનું કોઈ મૂલ્ય નથી! માનવજીવનની પવિત્રતામાં માનનાર લોકો માને છે કે, માનવજીવન પવિત્ર છે; માનવજીવન ઈશ્વરે આપેલી અમૂલ્ય ભેટ છે. જીવન પવિત્ર છે એટલે કોઈ પણ રીતે કે કોઈ પણ કારણથી માનવજીવનો નાશ કરી ન શકાય. માણસનું અકુદરતી મૃત્યુ થાય એવું કોઈ પગલું કદી લઈ ન શકાય.

અંગ્રેજીમાં આપણે જેને યુથનેશિયાકહીએ તેને માટે ગુજરાતીમાં બે શબ્દો છે: ઇચ્છામૃત્યુકે દયાવધ’. બંને ગુજરાતી શબ્દોમાં નોંધપાત્ર ફેર છે. ઇચ્છામૃત્યુમાં માણસ અમુક ચોક્ક્સ સંજોગોમાં મૃત્યુને વરવાની પોતાની ઇચ્છા વસિયતનામામાં કે અન્ય રીતે પ્રગટ કરે છે. માણસનું ઇચ્છામૃત્યુ બે રીતે થઈ શકે. એક, માણસે ઇચ્છેલું મૃત્યુ થવામાં માણસનું જીવન ચાલુ રાખનારાં કૃત્રિમ તબીબી સાધનો બંધ કરવાથી માણસનું મૃત્યુ થાય છે. બીજી રીતમાં માણસે ઇચ્છેલું મૃત્યુ થાય એ માટે જે ચોક્ક્સ પગલું લેવામાં આવે છે એનાથી માણસનું મૃત્યુ થાય છે. દાખલા તરીકે માણસે ઇચ્છેલું મૃત્યુ થાય એ માટે એને આપેલી  દવાથી માણસનું મૃત્યુ થાય. અથવા તો બિલકુલ નિ:સહાય વ્યક્તિને આપતાં ખોરાક-પાણી બંધ કરવાથી એનું મૃત્યુ થાય.

દયાવધ એટલે માણસ ચોક્કસ સંજોગોમાં પોતાનું મૃત્યુ થાય એવું ઇચ્છ્યું પણ ન હોય છતાં પણ માણસનું મૃત્યુ થાય એ માટે લાગતાવળગતા માણસે લીધેલું પગલું. દાખલા તરીકે જીવન ટકાવી રાખવા માટેનાં તબીબી સાધનો દર્દીથી દૂર કરવાથી થતું માણસનું મૃત્યુ. કોમાની સ્થિતિમાં માણસનું જીવન ટકાવી રાખવા માટે ટ્યૂબ ધ્વારા દર્દીને ખવડાવવાથી એનું જીવન ટકી રહે છે. પણ એ રીતે દર્દીને ખવડાવવાનું બંધ કરવામાં આવે ત્યારે જરૂરી ખોરાકપાણીના અભાવે દર્દીનું મૃત્યુ થાય છે.

દયાવધ બીજા પ્રકારમાં ચોક્ક્સ પગલાં લેવાથી માણસનું મૃત્યુ થાય છે. દાખલા તરીકે કોઈ માણસનું દુ:ખ જોઈને એને મારી નાખવા માટે એના પર દયા ખાઈને એના શરીરમાં પ્રવાહી ઝેર દાખલ કરીને એને મારી નાખવામાં આવે છે. મૃત્યુની શિક્ષા પામેલી વ્યક્તિને મારી નાખવા માટે લેવાતા પગલાને પણ કાયદાકીય દયાવધ કહી શકાય.

ઇચ્છામૃત્યુ કે દયાવધ આખરે ખૂન છે, નરી હત્યા જ છે. હું દઢપણે માનું છું કે, જે માણસ માનવજીવન સર્જી ન શકે તે માણસ કોઈ પણ કારણસર પોતાનો કે બીજાનો જીવ લઈ ન શકે. ઇચ્છામૃત્યુને ગૌરવપૂર્ણ મૃત્યુનો અધિકાર કહેનાર માણસ સાચો, નિ:સ્વાર્થ પ્રેમ તથા ઊંડી આંતરિક શાંતિ પણ કદી અનુભવ્યાં જ ન હોય. તેમને જીવનનાં છેલ્લાં વર્ષોમાં નિ:સહાય અવસ્થામાં પોતાને નિ:સ્વાર્થ પ્રેમાળ સેવાચાકરી મળી રહેશે એવી કોઈ ખાતરી નથી. દેખીતું છે કે આવા માણસો માનવજીવનને પવિત્ર અને સર્વશ્રેષ્ડ મૂલ્ય તરીકે આંકી શકતા નથી.

સામાન્ય રીતે ઇચ્છામૃત્યુકે દયાવધના શબ્દો વચ્ચે લોકો કોઈ તફાવત કરતા નથી. સાધારણ વાતચીતમાં દયાવધ કે ઇચ્છામૃત્યુ બે રીતે થાય છે. માણસ મરી જાય એવા હેતુથી લેવાતાં પગલાંથી માણસનું મૃત્યુ થાય અથવા જીવન ચાલુ રાખવા માટે જરૂરી પગલાં ન લેવાથી માણસનું મૃત્યુ થાય છે. આ પ્રકારના મૃત્યુમાં મરનાર માણસની ઇચ્છા હોય એવું બને. ઇચ્છા ન હોય છતાં કોઈ માણસ મરનાર માણસની દયા ખાઈને એમનું મૃત્યુ થાય એવા હેતુથી ચોક્ક્સ પગલું લેતો હોય એવું પણ બને. દાખલા તરીકે માણસને ઝેરી પદાર્થ ખવડાવવાથી કે એના શરીરમાં ઝેર દાખલ કરવાથી માણસનું મૃત્યુ થાય છે. બીજી રીતે નિ:સહાય માણસને જીવવા માટેનાં જરૂરી દવાદારૂ કે ખોરાકપાણીથી દૂર રાખવાથી માણસનું મૃત્યુ થાય.

આ બંને પ્રકારના દયાવધ કે ઇચ્છામૃત્યુ સદાચાર અને નૈતિક્તાની વિરુદ્ધમાં છે. એમાં માનવતા કે માણસાઈ નથી. ઇચ્છામૃત્યુ કે દયાવધનો કાયદો બને ત્યારે ફક્ત ઉપભોગમાં માનતા લોકો માણસને કેવળ ઉપયોગિતાની દ્રષ્ટિએ મૂલવશે. એટલે જે માણસ એના કુટુંબ કે સમાજના કામના ન હોય; ઊલટું, ભારરૂપ લાગે ત્યારે કેવળ નકામી વસ્તુની પેઠે એને એક યા બીજી રીતે મારી નાખવામાં આ કાયદાનો ટેકો મળશે!

ધારો કે ઘરમાં એક વડીલ માણસ ભારે માંદગીમાં ખૂબ દુ:ખ વેઠે છે અને મરી જવાની ઇચ્છા પ્રગટ કરે છે. અથવા એવા માણસના નજીકનો સંબંધી વડીલની દયા ખાઈને કે દવાદારૂના ખર્ચની ચિંતા કરીને માંદો ને દુ:ખી માણસ મરી જાય એવું પગલું લેવા તબીબને જણાવે છે.

આવા સંદર્ભમાં કાયદાની દ્રષ્ટિએ દયાવધ કે ઇચ્છામૃત્યુ યોગ્ય ગણાશે, પરંતુ સદાચાર અને નૈતિક્તાની દ્રષ્ટિએ દયાવધ કદી યોગ્ય નથી. ઇચ્છનીય નથી. ઘણીવાર પથારીવશ દુ:ખી દર્દી ઇચ્છામૃત્યુ માગે ત્યારે એની પાછળ જરૂરી મદદ, પ્રેમ, હમદર્દી અને અનુકંપા મેળવવા માટેની તીવ્ર ઇચ્છા હોય છે. હું માનું છું કે, જે દર્દી દુ:ખો વચ્ચે પ્રેમ અને આંતરિક શાંતિનો અનુભવ કરતો હોય એવો માણસ કદી ઇચ્છામૃત્યુ ન માગે. એટલે ઇચ્છામૃત્યુ માટે માગનાર માણસની ખરી માગણી અને ઝંખના ખરો પ્રેમ, સમજણભરી સેવા અને શાંતિ માટેની છે.

સામાન્ય રીતે મરવા બહાને ખૂબ યાતના અને દુ:ખ વેઠીને જીવતા માણસને જોઈને માણસ બૌદ્ધિક દ્રષ્ટિએ વિચાર કરે છે કે, મારા જીવનનો અંત આ રીતે ન થાય તો સારું. ચાલો, હું ઇચ્છામૃત્યુનું વસિયતનામું બનાવું.

એક બીજા દ્રશ્યની કલ્પના કરીએ. ધારો કે, એક વડીલ દર્દી પારાવાર દુ:ખો વેઠે છે, પણ એમનાં દુ:ખો અને અપાર પીડા વચ્ચે એનાં નજીકનાં સગાંસંબંધીઓ અને મિત્રો ખૂબ પ્રેમથી અને સંવેદનાથી ખડે પગે એમની સેવાચાકરી કરે છે. એ વડીલ દર્દી અને ખડે પગે એમની સેવાચાકરી કરતા પ્રેમાળ લોકોને જોઈને એમની મુલાકાતે આવનાર માણસ શું વિચારશે? હું માનું છું કે, એ સહ્રદયી મુલાકાતી કદી ઇચ્છામૃત્યુનો વિચાર ન કરે. પરંતુ એ દર્દીને મળેલી સેવાચાકરીથી ખુશ થઈને એ વડીલ દર્દીને આવી નિ:સ્વાર્થ ને પ્રેમાળ સેવાચાકરી મેળવવામાં ભાગ્યશાળી માનશે, પ્રેમાળ સેવાચાકરી કરનાર લોકોની દિલથી કદર કરશે.

#

Changed On: 01-06-2019

Next Change: 16-06-2019

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2019