પર્યાવરણની સાચવણી – મારી દ્રષ્ટિએ

પર્યાવરણને બરાબર સમજવા અને સમજાવવા માટે મારી પાસે એક એનોખો ગ્રંથ છે. વિશ્વભરમાં અનેક ભાષાઓમાં અનુવાદિત થયેલો પ્રસ્તુત ગ્રંથ એટલે વડા ધર્મગુરુ પોપ ફ્રાન્સિસના પર્યાવરણ અંગેનો વૈશ્વિક પરિપત્ર ‘લાઉડાતો સી’ અર્થાત ‘તમારી સ્તુતિ હો.’ એનું ઉપશીર્ષક પુસ્તકનો વિષય સમજવામાં મદદરૂપ છે: “આપણા સહિયારા ઘરની સંભાળ વિશે.”

પોપ ફ્રાન્સિસ કહે છે કે, લોકો ખુદ માણસ હોવાને નાતે પર્યાવરણની સંભાળ રાખવા બંધાયેલો છે. ખ્રિસ્તી લોકોને એમની શ્રદ્ધાના અવિભાજ્ય ભાગરૂપે સમગ્ર સર્જનમાં પોતાની જવાબદારી તથા પ્રકૃતિ અને સર્જક પ્રત્યેની પોતાની ફરજો સમજવાની હોય છે.

બાઇબલના પ્રથમ ગ્રંથ ‘ઉત્પત્તિ’માં સર્જનની વાત છે. સર્જનની પૌરાણિક કથાના અંતે બાઇબલે નોંધ્યું છે કે, “અને ઈશ્વરને પોતે બનાવેલું બધું ખૂબ જ સારું લાગ્યું” (ઉત્પત્તિ 1: 31). ઈશ્વરના સમગ્ર સર્જનમાં માણસનું વિશેષ સ્થાન છે. બાઇબલ કહે છે તેમ, ઈશ્વરે સ્ત્રી અને પુરુષને ખાસ પ્રેમથી સર્જ્યાં છે. પોતાની પ્રતિમૂર્તિરૂપ અને પોતાને મળવા આવતા હોય એવા માણસને સર્જ્યાં છે. (જુઓ ઉત્પત્તિ 1: 26). એટલે ઈશ્વર દરેક માણસને કહી શકે છે કે, “તને ગર્ભમાં ઘડ્યો તે પહેલાં મેં તને પસંદ કર્યો હતો” (ઈર્મિયા 1: 5).

બાઇબલની આ પૌરાણિક કથા સમજાવતાં પોપ  ફ્રાન્સિસ જણાવે છે કે, માનવજીવન ત્રણ મૂળભૂત પ્રકારના સંબંધો સાથે નિકટપણે બંધાયેલું છે: ઈશ્વર સાથેનો સંબંધ, આપણા પડોશી સાથેનો સંબંધ અને ખુદ ધરતી સાથેનો સંબંધ.  આ ત્રિવિધ સંબંધની સંવાદિતાને સાચવવાને બદલે ધરતી પર – સમગ્ર સર્જન પર – હકૂમત ભોગવવાના માણસના પ્રયત્નથી સંવાદિતતાને બદલે પૃથ્વી પર સંઘર્ષ થયો.

પોપ  ફ્રાન્સિસ ‘લાઉડાતો સી’માં કહે છે તેમ, માણસે ખૂબ જવાબદારીપૂર્વક પૃથ્વીની સાધનસામગ્રીને વાપરવાની હોય છે. દરેક જીવને ઈશ્વરની દ્રષ્ટિમાં આગવું સ્થાન છે. દરેક જીવ પોતાના અસ્તિત્વ માત્રથી ઈશ્વરની સ્તુતિ ગાય  છે. બાઇબલ કહે છે કે, “સદાસર્વદા પ્રભુજી કેરો મહિમા વ્યાપી રહેજો, નિજ સૃષ્ટિમાં પ્રભુજી વિલસી રહેજો” (સ્તોત્રસંહિતા 104: 31).

ખ્રિસ્તી ધર્મના ધર્મશિક્ષણના ગ્રંથમાંથી પોપ ફ્રાન્સિસે ટાંકેલું અવતરણ અહીં ખાસ નોંધનીય છે. “દરેક પ્રાણીમાં ખુદ પોતાની આગવી ભલાઈ અને સંપૂર્ણતા સમાયેલી છે… જીવોની વૈવિધ્યસભર દુનિયામાં દરેક પ્રાણી પોતપોતાની રીતે ઈશ્વરની ભલાઈ તથા અસીમ જ્ઞાનના કિરણને પ્રતિબિંબિત કરે છે. એટલે માણસે દરેક જીવની આગવી ભલાઈનું આદરમાન કરવું જોઈએ અને એના દુરુપયોગમાંથી દૂર રહેવું જોઈએ.”

ખ્રિસ્તી ધર્મની દ્રષ્ટિએ પર્યાવરણની સાચવણીમાં ઈશ્વરસર્જિત દરેક જીવ અને અચલ વસ્તુઓ પ્રત્યે આદરમાન અને યોગ્ય એટલે જરૂર પૂરતો ઉપયોગ મહત્ત્વનો છે. એ જ રીતે આપણા પડોશી એટલે સીધી કે આડકતરી રીતે આપણને સ્પર્શતા દરેક માણસ સાથે સારો સંબંધ રાખવા અને બધાં સાથે સંપસુમેળભર્યું જીવન જીવવા આપણે હંમેશાં પ્રયત્નશીલ રહેવું જોઈએ. પોપ  ફ્રાન્સિસ ‘લાઉડાતો સી’માં કહે છે કે, “દરેક બાબત, દરેક ચીજવસ્તુ અરસપરસ સંબંધિત છે, અને આપણી જાત પ્રત્યે પ્રામાણિક સારસંભાળ તથા પ્રકૃતિ સાથેનાં આપણા સંબંધો બીજાંઓ પ્રત્યેની વફાદારી, નીતિન્યાય અને બંધુતા-ભાઈચારાથી અભેદ્ય છે.”

સર્જનની પૌરાણિક કથામાં ઈશ્વરે છ -છ દિવસ સર્જન કર્યા પછી સાતમે દિવસે કામ બંધ કર્યાની વાત છે. ઉત્પત્તિનો ગ્રંથ કહે છે, ઈશ્વરે “સાતમા દિવસને આશીર્વાદ આપ્યા અને તેને પવિત્ર ઠરાવ્યો. કારણ, એ દિવસે એણે સર્જનકાર્ય પતાવી કામ બંધ કર્યું હતું.” ઈશ્વર સાથેના સંબંધમાં ખ્રિસ્તી લોકો દુનિયાભરમાં સાતમા દિવસે રવિવારને કે મુસ્લિમ દેશોમાં શુક્રવારને પવિત્ર માની રજા રાખે છે. પર્યાવરણની સાચવણીમાં આ રજા  ફક્ત માણસો માટે જ નહિ પણ જાનવરો તથા સમગ્ર સર્જનને મળવા જોઈએ.

માણસના ઈશ્વર સાથેના સંબંધમાં બાઇબલ ઘણીવાર ઈશ્વરની સ્તુતિ અને આરાધનાની વાત કરે છે. સ્તોત્રસંહિતાનું પ્રકરણ 136 વારંવાર ગાય છે, “પ્રભુનો માની લો આભાર, એ છે ભલાઈનો ભંડાર, એની કરુણા શાશ્વત અપરંપાર” (સ્તોત્રસંહિતા 136: 1). સ્તોત્રસંહિતાનું પ્રકરણ 148માં પ્રભુની આરતીનું વર્ણન આ રીતે કરવામાં આવે છે: “જયજયકાર પ્રભુનો હોજો, હોજો પ્રભુનો જયજયકાર.” બાઇબલની આવી બધી વાતો આપણને સભાન બનાવે છે કે, ઈશ્વર પ્રભુના સમગ્ર સર્જનમાં પ્રભુની હાજરી છે. પ્રભુ સમગ્ર સર્જનમાં કાર્યરત છે. પ્રભુનું સમગ્ર સર્જન આપણને પ્રભુના પ્રેમની વાત કરે છે.  વિશાળ આકાશ, પાણી, પર્વતો બધું જ ઈશ્વર પ્રભુની ઘોષણા કરે છે. જ્યારે આપણે સમગ્ર પર્યાવરણમાં ઈશ્વરની હાજરી, પ્રેમ અને મહિમા પારખી શકીએ છીએ ત્યારે પર્યાવરણના સંત તરીકે જાણીતા સંત ફ્રાન્સિસ અસિસીની જેમ આપણે સમગ્ર પર્યાવરણની સાચવણીમાં મંડ્યા રહેવા સાથે ઈશ્વરનું સ્તુતિગાન કરી શકીશું.

છેલ્લે ખ્રિસ્તી ધર્મના પરિપ્રેક્ષ્યમાં પર્યાવરણને સમજવા અને સાચવવા માટે પોપ ફ્રાન્સિસનું એક પ્રવચન આપણને મદદરૂપ છે. એમણે યુનોની સામાન્ય સભામાં પ્રતિનિધિઓને 2015 સપ્ટેમ્બર 25મીએ સંબોધતા કહ્યું હતું કે, “એક વાત ખાસ નોંધવી જોઈએ કે, પર્યાવરણ પણ સાચો હક ધરાવે છે. એ હક માટે બે કારણો છે, એક, આપણે માનવજીવો પર્યાવરણનો ભાગ છે. પર્યાવરણ સાથેના સંબંધમાં આપણી હયાતી છે. ખુદ પર્યાવરણની પોતાની નીતિની મર્યાદા છે. માનવનાં બધાં કામકાજો પર્યાવરણની નીતિને માન્ય રાખવા સાથે એ મુજબ વર્તવા જોઈએ. પર્યાવરણને કરેલું નુકસાન આખરે માનવતાએ કરેલો વિનાશ છે.

“બે, દરેક સર્જન વિશેષ તો જીવનું સર્જન ખુદ પોતાની હયાતીનું અંતરગત સ્વાભાવિક મૂલ્ય છે. એનું જીવન, એનું સૌંદર્ય અને બીજાં બધાં સર્જનો સાથે અરસપરસના સંબંધોથી સંકળાયેલું છે… પ્રદૂષણની સમસ્યાઓ, વિશાળ પ્રમાણમાં જીવજંતુઓનો વિનાશ માનવજીવના અસ્તિત્વને ભયમાં મૂકી શકે છે… બધા ધર્મોમાં પર્યાવરણને મૂળભૂત રીતે ભલું ગણવામાં આવે છે…

“કોઈ માણસને આર્થિક અને સામાજિક રીતે બહાર રાખવામાં માનવબંધુત્વ ને ભાઈચારાનો નકાર છે. એમ કરવામાં પર્યાવરણ અને માનવહક સામેનો ભારે અપરાધ હોય છે. આવા અપરાધોમાં ગરીબ લોકોને જ સૌથી વધારે દુઃખ વેઠવાં પડે છે. એનાં ત્રણ કારણો છે: એક, સમાજ એમનો બહિષ્કાર કરે છે; બે, બીજાંઓએ કાઢી નાખેલી બાબતોથી તેમને જીવવું પડે છે; અને ત્રણ, પર્યાવરણને કરેલા વિનાશથી તેમને જ વધુ વેઠવું પડે છે. એટલે આજે ગરીબો જ ફેંકી દીધેલી સંસ્કૃતિનો ભોગ બને છે. ફેંકી દેવાની વ્યાપક સંસ્કૃતિમાં ગરીબોની સંખ્યા સતત વધતી રહે છે.”

#

Changed on: 16-08-2019

Next Change: 01-09-2019

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2019