ઘડપણનો આશીર્વાદ

પંચ્યાસી વર્ષની પાકી ઉંમર સુધી જીવનાર કાતો (મરસીયુસ પોરસીયુસ ૨૩૪-૧૪૯ BC) નામના રોમન રાજનીતિજ્ઞ અને લેખક પોતાના ઘડપણ વિશે કરેલી વાત યાદગાર છે. તેમણે કહ્યું, “મારી વૃદ્ધાવસ્થામાં મને સૌથી વધારે દિલાસો આપનાર એક બાબત છે, જે મને સૌથી વધારે સંતોષ આપે છે. એ બાબત છે કે, મેં બીજાને માટે કરી આપેલી સુખસગવડો તથા ઉપકારોની સુખદ યાદગીરી.”

જૂના જમાનામાં સાઠ-સિત્તેર વર્ષની ઉંમરે માણસને વૃદ્ધ કે ડોસો કે બુઢ્ઢો ગણતા. પણ આજે એવું નથી. આજે સાઠ-સિત્તેર શું એંસીથી પણ વધારે ઉંમરે પહોંચેલા પોપ ફ્રાન્સિસ જેવા વડીલ માણસોને હું યુવાન જેવા સ્ફૂરતીલા જોઉં છું. દિવસ દરમિયાન આઠેક કલાક કામ કરવામાં સ્ફૂરતીલા વડીલ માણસોને કોઈ વાંધો નથી. વૃદ્ધાવસ્થા આપણા માનસિક વલણ સાથે સંકળાયેલી છે.  વૃદ્ધાવસ્થા અંગે તમારા-મારા માનસિક વલણ કે ખ્યાલ કેવા છે? હું લોકોને કહું છું કે, વડીલ માણસ જે ઉંમરમાં છે તેના દસ વર્ષ પછી વૃદ્ધાવસ્થા શરૂ થાય છે. તમે હાલ સિત્તેર વર્ષની ઉંમરે પહોંચ્યા છો તો તમારી વૃદ્ધાવસ્થા દસ વર્ષ પછી એંશીની ઉંમરે શરૂ થશે. પણ તમે એંશીમાં પહોંચ્યા છો તો તમારી વૃદ્ધાવસ્થા દસ વર્ષ પછી નેવું વર્ષે શરૂ થશે!

વૃદ્ધાવસ્થા વિશે ખાસ જાણવા જેવી બાબત એ છે કે,  તમારું હાલનું જીવન જેવું તમારી વૃદ્ધાવસ્થા હશે. આજે તમે ખુશીમજામાં જીવતા હો તો તમારી વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ તમે એજ ખુશીમજામાં જીવશો. રાજનીતિજ્ઞ કાતો પોતાની કાર્યકીર્તિ દરમિયાન પોતાના સંપર્કમાં આવેલા લોકોની સુખસગવડનું ધ્યાન આપતા હતા. પોતાનાથી થાય એવા ઉપકારો તેઓ બીજાને ખુશીમજાથી કરી આપતા હતા. એટલે જ એમણે પોતાની વૃદ્ધાવસ્થામાં એવી બધી બાબતોની યાદગીરી એમને સૌથી વધારે સુખદ લાગણી આપનાર બની રહી.

હું વૃદ્ધાવસ્થા કે ઘડપણને દૈવી આશીર્વાદ ગણું છું. કેટલાક અણઘડ લોકો વૃદ્ધાવસ્થાને તુચ્છકારમાં જુએ છે. એટલે એવા લોકો પોતાનાં વડીલ માબાપને કહે છે કે, તમે શાંતિથી ઘરના ખૂણામાં બેસીની માળા ફેરવ્યા કરો. તેઓ સમજતા નથી કે, માબાપને આદરમાન આપવું અને એમની સારસંભાળ રાખવી સંતાનોની નૈતિક ફરજ છે. યહૂદી-ખ્રિસ્તી ધર્મોમાં ઈશ્વરે બક્ષેલી દસ આજ્ઞાઓમાં એક આજ્ઞા માબાપને આદરમાન આપી તેમની સારસંભાળ રાખવાની છે. સંતાનો માટે ઘડપણ સુધી જીવી શકનાર માબાપ પોતે આશીર્વાદરૂપ છે.

અહીં આપણે ઘડપણના આશીર્વાદ ગણીએ. માણસને ઘડપણ સુધી જીવનદાન મળ્યું છે. તે જ ઈશ્વરનો એક મોટો આશીર્વાદ છે. દરેક માણસ લાંબું આયુષ્ય ઇચ્છે છે. માણસને ગમે ત્યારે અને ગમે ત્યાં પકડી પાડનાર યમરાજ ઘડપણ સુધી જીવનાર માણસને છોડી દીધો છે તે ખરેખર આશીર્વાદ છે.

ઘડપણ સુધી જીવનાર માણસ અનેક  નાનામોટા, સારાનરસા અનુભવોમાંથી પસાર થયા હોય છે. માણસના એકેક અનુભવ, ભલે તે સુખ આપનાર હોય કે દુ:ખ આપનાર હોય, ઈશ્વરના આશીર્વાદરૂપ છે. માણસ પોતાના સુખદ અનુભવોની કદર કરી માણતા હોય છે. પણ માણસ દુ:ખદ અનુભવોએ માણી શકતા ન હોય તો પણ એનું અનેરું મૂલ્ય છે. કારણ, આપણા સુખદ અનુભવો કરતાં આપણા દુ:ખદ અનુભવોથી આપણું વધુ સારું ઘડતર થાય છે. એટલે આપણા દુ:ખદ અનુભવો રસપ્રદ ન હોય તો પણ બાઇબલનો “સુભાષિતો” ગ્રંથ કહે છે તેમ, “અનુભવ સર્વોત્તમ શિક્ષક છે” અને “અનુભવ જ જ્ઞાનની માતા છે.” વડીલો પાસે અનુભવરૂપ ખજાનો છે. વડીલોના અનુભવના ખજાનો ફક્ત વડીલો માટે નહિ પણ વડીલોના સંપર્કમાં આવનાર સૌને માટે આશીર્વાદરૂપ છે.

માણસનું શરીર અને એની મન:સ્થિતિ કે મનોદશા બે અલગ બાબતો છે. પરંતુ બંને અભેદ્ય રીતે સંકળાયેલાં છે. માણસની કોઈ પણ અવસ્થામાં વિશેષ તો ઘડપણમાં બંનેની ખાસ સંભાળ રાખવાની જરૂર છે. માણસના ચાલીસેક વર્ષ સુધી એના શરીરમાં વિકાસ થતો રહે છે. પરંતુ માણસ ચાલીસ વટાવ્યા પછી એના શરીરમાં ફેરફાર થવા માટે માણસ ચાલીસેક વર્ષ પહેલા જે રમતગમત અને કસરતથી પોતાના શરીરને ઘડતો હતો તેવી રમતગમત અને કસરત ચાલીસ પછી ઇચ્છનીય ન હોય. છતાં માણસને પોતાની ઉંમર પ્રમાણે શારીરિક કસરતની જરૂર છે. વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ યોગ્ય કસરતથી અને અનુભવરૂપ ખોરાક જેવી બાબતોથી પોતાના શરીરને સાચવનાર માણસ માંદગીથી દૂર રહી શકે છે.

માણસનાં શરીર અને મનોદશા એકબીજા પર અસર કરતા હોવાથી જેમ માણસ પોતાના શરીરને સાચવે છે એ રીતે માણસને પોતાની મનોદશાને પણ સાચવવાની જરૂર છે. નિરોગી શરીરની જેમ આપણી મનોદશાને પણ તંદુરસ્ત રાખવાની જરૂર છે. વૃદ્ધાવસ્થામાં ખાસ આપણી મનોદશાને તંદુરસ્ત રાખવા માટે આપણે કેટલાં પગલાં લઈ શકીએ. માનસશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે, માનવ મન હંમેશાં કાર્યરત છે. સૂતી વખતે પણ આપણું મન સક્રિય રહે છે! તો આપણે આપણી મનોદશાને હકારાત્મક રીતે કાર્યરત રાખવાનું હોય છે. એમાં કેટલાંક ચોક્ક્સ પગલાં લઈ શકાય. સારા વિચારો અને શુભચિંતનથી મનને સક્રિય રાખો. આળસથી હંમેશાં દૂર રહો. કહેવત છે કે, “આળસ સેતાનની કાર્યશાળા છે.” ફુરસદના સમયમાં સારા પુસ્તકો વાંચવા, સંગીત સાંભળવા કે દરેકને ગમતા શોખ માટે સમય આપવામાં ધ્યાન આપો.

અદેખાઈ, વેરઝેર, વૈમનસ્ય જેવા ભાવોથી મનને મુક્ત રાખો. અદેખાઈ એક જાતની કેદ છે. અદેખાઈ એક જાતની પ્રશસ્તિ પણ છે. તો અદેખાઈના કેદખાનામાં બંદીવાન બની રહેવાને બદલે જેની અદેખાઈ આવે છે એનાં સારાં પાસાંઓ શોધી કાઢીને એની કદર કરવાના સકારાત્મક પગલાં લો.

અદેખાઈની જેમ મનમાં કોઈને પ્રત્યે દુશ્મનાવટ કે વેર રાખવાથી માણસ સૌ પ્રથમ પોતાની જાતને બહુ નુકસાન કરે છે. એટલે ચીનની એક કહેવત છે કે, દુશ્મનાવટ રાખનાર વ્યક્તિએ એક નહિ પણ બે કબર ખોદવી જોઈએ. એક કબર દુશ્મનાવટ રાખનાર વ્યક્તિ માટે અને બીજી કબર દુશ્મન માટે! અંગ્રેજી કવિ અલેકઝાન્ડર પોપ (૧૬૮૮-૧૭૪૪) કહે છે કે, “ભૂલ કરે એ માનવીય છે, પણ માફી આપવી એ દૈવી છે.” (To err is human, to forgive, divine).

હું જાણું છું કે, અવિવેકી માણસો બીજાને પોતાની સામે ગુનો કરનાર માણસને સહેલાઈથી માફી બક્ષી શકતા નથી. પણ તેઓ બદલો લેવાના વિચારથી પોતાના મનને સતત કલુષિત રાખે! આવા ભોળા માણસો સામે વિચારશીલ વિવેકી માણસો જાણે છે કે બદલો લેનાર, અદલ ઇન્સાફ કરનાર, ઈશ્વર બેઠા છે. એટલે ન્યાય-અન્યાયની વાત ઈશ્વર પર છોડીને વેરને સ્થાને સત્ વિચારોથી પોતાના મનને તંદુરસ્ત રાખી શકાય છે. હું લોકોને કહું છું કે, તમારા મનમાં કોઈ સામે ખરાબ વિચારો આવે ત્યારે તેનાથી સભાન બનીને જે તે માણસના સારા ગુણોનો વિચાર કરો. સામાન્ય રીતે વૃદ્ધ માણસો પાસે બીજા કરતાં ફુરસદનો સમય વધારે હોય છે. એટલે વડીલો પોતાના મનને ખુશ અને તંદુરસ્ત રાખવા ખાસ સાવધાન રહેવાની જરૂર છે.

વૃદ્ધાવસ્થામાં માણસ પાસે ફુરસદનો આશીર્વાદ હોય છે. વૃદ્ધ માણસ તંદુરસ્ત હોય કે માંદો હોય, તેઓ પોતાના ફુરસદના સમયનો સર્વશ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરી શકે છે. સમયનો કે ફુરસદનો સર્વશ્રેષ્ઠ ઉપયોગ એટલે બીજાના, ખાસ તો પોતાની આસપાસના લોકોને પ્રેમ આપી શકે છે. પથારીવશ વડીલ પણ પોતાના સ્મિત દ્વારા, પ્રસન્નવદન દ્વારા, આભાર અને કદરના બે શબ્દો દ્વારા પોતાનો પ્રેમ પ્રગટ કરી શકે છે . મધર ટેરેસાએ સાચું જ કહ્યું છે કે, “બીજાઓ સાથે આપણા પ્રેમની આપલે કરવાનું કામ ઈશ્વરનું મોટું કૃપાદાન છે.”

દરેક માણસના દિલમાં પ્રેમ છે. એ પ્રેમમાં આપણા સંપર્કમાં આવતા લોકોને સાથીદાર-ભાગીદાર બનાવો. પ્રેમની આપલે કરીએ ત્યારે પ્રેમ સૌને માટે આશીર્વાદરૂપ બને છે. કોઈ પણ ઉંમરમાં વિશેષ તો વૃદ્ધાવસ્થામાં રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની જેમ મૃત્યુ સાથે દોસ્તી બાંધીને માણસ હંમેશાં ખુશી અને પ્રસન્ન રહી શકે છે. અમુક લોકો મૃત્યુથી ડરે છે, મૃત્યુની વાત એમને ગમતી નથી. પણ મૃત્યુ તો અનિવાર્ય છે. વહેલુંમોડું મૃત્યુ સૌ માણસોને ભેટે છે. મૃત્યુને ગમે ત્યારે આવકારવાની તૈયારીમાં મનની શાંતિ છે.

રવીન્દ્રનાથના અંગ્રેજી અને બંગાળીમાં મુક્તકોના પાંચ સંગ્રહો છે. એમાંથી જયંત મેઘાણીએ ‘તણખલાં’ નામે ત્રણસોએક લઘુરચનાઓનાં મુક્ત ગદ્યાન્તરોનો સંચય કર્યો છે. એમાંની એક લઘુરચના અહીં પ્રસ્તુત છે.

“મારી વિદાયનો દિવસ આવી પહોંચ્યો છે;

હું મારા હ્રદયને નવી ક્યારીમાં રોપું છું;

મારા પ્રયાણ પછી વસંત આવશે અને

પુષ્પમાં ને પલ્લવમાં મારી આશાઓ હિલોળશે.”

#

Changed on: 01-08-2019

Next Change: 16-08-2019

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2019