એક શિક્ષકની દ્રષ્ટિ અને સૃષ્ટી

    આ એક હાઈસ્કૂલ વિદ્યાર્થિંનીની વાત છે. તે અમદાવાદ ખાતે સેન્ટ ઝેવિયર્સ લૉયોલામાં ભણતી હતી. તેના બાપુજી મહીને એક લાખ રૂપિયા કમાતા હતા. તેની બહેનપણીઓ બધી ટયૂશનમાં જતી હતી. એટલે તેણે પોતાના બાપુજી પાસે જઈને ટયૂશન ફી માટે પૈસા માગ્યા. તેના બાપુજીએ પૂછ્યું, “તને બુદ્ધિ છે કે નહિ?” “હા, મને બુદ્ધિ છે,” દીકરીએ કહ્યું. “તો તારે ટયૂશનની જરૂર નથી. જા, સ્કૂલમાં જઈને વ્યવસ્થિત રીતે ભણ.” બાપુજીએ ટયૂશન ફી આપવાને બદલે દીકરીને જાત-મહેનતનો રસ્તો બતાવ્યો.

    પોતાના બાપુજીની કંજુસાઈથી નિરાશ અને દુખી થયેલી વિદ્યાર્થિંનીએ  પ્રિન્સીપાલ પાસે જઈને ફરિયાદ કરી. “તારા બાપુજીએ તને શું કહ્યું?” પ્રિન્સીપાલે પૂછ્યું.

    વિદ્યાર્થિંની પાસેથી એમના બાપુજી અને કુટુંબની વાત સાંભળીને પ્રિન્સીપાલે કહ્યું. “તારા બાપુજી સાચું જ કહે છે. તારે ટયૂશનમાં જવાની બિલકુલ જરૂર નથી. તું લાયબ્રેરીમાં જઈને વ્યવસ્થિત રીતે ભણ. લાયબ્રેરીમાંથી છેલ્લાં અગિયાર વર્ષના પ્રશ્નપત્રોની નકલ કર અને જાન્યુઆરી સુધીમાં બધા પ્રશ્નોના જવાબ લખી લાવ. હું તારા જે-તે શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ પાસે તારા જવાબો તપાસીને તને પરત આપીશું.”

    તે વિદ્યાર્થિંની પોતાનું ધાર્યું કરનાર કે કરાવનાર બંડખોર ન હતી. એટલે તેણે પોતાના બાપુજી અને પ્રિન્સીપાલની  સલાહ નમ્રતાથી પોતાના માથે ચઢાવી. તેણે ટયૂશન વિના વ્યવસ્થિત રીતે ભણવાનું શરૂ કર્યું અને એનું પરિણામ? તે વિદ્યાર્થિંની બોર્ડની પરીક્ષામાં આખા ગુજરાતમાં બીજા નંબરે પાસ થઈ!

    મેં આ વાત ખુદ એ વિદ્યાર્થિંનીના પ્રિન્સીપાલ જેરી સિક્વેરાના મોઢેથી સાંભળી છે.

    આજે ટયૂશનની પ્રથા ખૂબ પ્રચલિત બની છે. મારી દ્રષ્ટિએ ટયૂશનનો ફેલાવો વધતો રહે છે એની વિરુદ્ધ દિશામાં શિક્ષણની ગુણવત્તા અને શિક્ષકોની પોતાના વ્યવસાય પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા ઘટતી રહે છે! દર વર્ષની જેમ આ વર્ષે પણ સપ્ટેમ્બરની પાંચમીએ  આપણે આંતરરાષ્ટ્રીય શિક્ષક-દિન ઉજવીશું. આપણી ઉજવણી સાથે આપણે શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ અને શિક્ષણ વિશે થોડું વિચારમનન કરીએ.

    કવિ કબીરની જેમ હું શિક્ષકો અને શિક્ષણના વ્યવસાય પ્રત્યે આદરમાન આપનાર વ્યકિત છું. સંત કબીરે કહ્યું છે કે, સૌ પ્રથમ પોતાના ગુરુ આગળ સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યા પછી તેઓ ભગવાન આગળ દંડવત નમસ્કાર કરશે. કારણ, ગુરુ જ માણસને ભગવાન તરફ દોરે છે. મેં મારા એક જાપાનીઝ મિત્ર કુજિવારા પાસેથી એક શિક્ષકની વાત સાંભળી છે. તે શિક્ષક પોતાના વર્ગમાં પોતાને આવકારવા માટે ઊભા થયેલાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને સૌ પ્રથમ પોતાનું માથું નમાવીને નમસ્કાર કર્યા પછી ભણાવતા!

    પોતાનાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓ પ્રત્યે પોતાનાં પ્રેમ અને આદર આગવી રીતે પ્રગટ કરનાર શિક્ષકે ખુલાસો કર્યો કે, પોતાનાં બાળકો ભવિષ્યમાં મહાન માણસો બનશે એવી એમની આશા છે! આવા વિચારથી એટલે પોતાનાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને મહાન બનાવવાના હેતુથી આજનાં કેટલા શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ શિક્ષણ આપે છે?

    દુઃખની વાત એ છે કે, આજે શિક્ષણ કેવળ જીવન-નિર્વાહનું માધ્યમ બન્યું છે! શિક્ષણને કેવળ પોતાની આવકનું માધ્યમ બનાવનાર શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ પોતાની કમાણી ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. ટ્યુશનમાંથી સારી કમાણી થતી હોય તો સ્કૂલમાં વ્યવસ્થિત રીતે ભણાવવાની શી જરૂર છે? તેઓ પોતાનાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને મહાન બનાવનાર સંસ્કારઘડતરની વાત જ ભૂલી જશે.

    શિક્ષણ દ્વારા સંસ્કારઘડતર કરવામાં શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ પોતાના જીવનમાં અને શિક્ષણ વ્યવસાયમાં પોતપોતાનાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને જ કેન્દ્રમાં રાખવા જોઈએ. ખરી વાત છે કે,  શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ સારી કમાણીની જરૂર છે. એમને પણ સમાજમાં માનભર  જીવવાનું છે. એટલે એમને પોતાના શિક્ષણ –વ્યવસાયમાંથી યોગ્ય વેતન મળે એ જોવાનું હોય છે. સરકાર અને શિક્ષણના સૌ વ્યવસ્થાપકોની એ જવાબદારી તથા ફરજ છે. એક વાત અહી ખાસ નોધું છું કે, કેટલાક દેશોમાં સૌથી વધારે વેતન મેળવનાર વ્યવસાયોમાં શિક્ષણના વ્યવસાયનો સમાવેશ થાય છે.

    શિક્ષક-શિક્ષિકાઓએ પોતાનાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓના સંસ્કારઘડતરને ધ્યાનમાં રાખીને કામ કરવાનું હોય છે. જયારે બાળકોના સંસ્કારઘડતરને પોતાના શિક્ષણ કાર્યમાં પ્રાથમિકતા આપે ત્યારે શિક્ષક-શિક્ષિકાઓએ ત્રણેક અગત્યની બાબતો પર ખાસ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.

    એક, સ્વતંત્ર રીતે વિચારવાની શકિત. બાળકો સ્કૂલમાં ભણેલી બધી બાબતો લાંબે ગાળે ભૂલી જશે. પરંતુ બધી બાબતો અંગે શિક્ષણ દરમિયાન કેળવેલી પ્રશ્ન કરવાની અને સ્વતંત્ર રીતે વિચારવાની શકિત વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને જીવનભર દોરતા રહેશે. સ્વતંત્ર રીતે વિચાર કરનાર વ્યકિતને પોતાને માટે યોગ્ય રસ્તો પસંદ કરતા આવડી જશે.  સ્વતંત્ર રીતે વિચારવાથી સર્જન થાય છે. નવી શોધખોળ પાછળ સ્વતંત્ર વિચારશકિત છે.

    બે, શ્રેષ્ઠતા કે ઉતમતાનો આદર્શ. પોતાના જીવનમાં શ્રેષ્ઠતાનો આદર્શ રાખનાર શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ પોતાનાં બાળકોને પણ એ જ આદર્શ આપી શકે છે. મારા શાળા-જીવનની વાત મને યાદ આવે છે કે, જે શિક્ષક પાઠ બરાબર તૈયાર કરીને વર્ગમાં ભણાવતા એમની વાત હું ખાસ ધ્યાનથી સાંભળતો અને એમના માર્ગદર્શનમાં મને સારી સફળતા મળતી. તેઓ પોતાનાં વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને પોતાનાથી થાય એવું શ્રેષ્ઠતમ કામ કરવા પ્રેરતા.

    આજે એ શિક્ષકનો વિચાર કરું ત્યારે શિક્ષણ પ્રત્યેની એમની નિષ્ઠા તથા તેમના પ્રેમને યાદ કરું છે. વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચે કોઈ સરખામણી કર્યા વિના દરેક પાસેથી દરેકની ક્ષમતા મુજબ શ્રેષ્ઠતમ કામ લેવાની એમની કલા કે એમનો પ્રયત્ન આજે મારો આદર્શ બન્યો છે. વિવિધ ક્ષેત્રમાં નાનીમોટી સિદ્ધિઓ મેળવનાર માણસો પોતપોતાના જીવનમાં અને કામને ક્ષેત્રે શ્રેષ્ઠતાનો આગ્રહ રાખનાર હોય છે.

    ત્રણ, મુલ્યોની કેળવણી. શિક્ષક-શિક્ષિકાઓ ખુદ પોતાના જીવન દ્વારા વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓને જે મૂલ્યો આપે છે તે જીવનભર તેમને દોરતા રહે છે. કોઈની વાત કે માર્ગદર્શન કરતાં ઉચ્ચ જીવનમૂલ્યો પોતાના જીવનમાં જીવી બતાવનાર શિક્ષક-શિક્ષિકાઓને તેમનાં ચેલાઓ પોતાના જીવનભર અનુસરશે. કેવળ ભણતર, પરીક્ષા, સિદ્ધિઓ અને પૈસા કરતાં માનવ-જીવને ઉચ્ચતમ મૂલ્ય આપનાર શિક્ષક-શિક્ષિકાઓનો કોઈ વિદ્યાર્થી કે વિદ્યાર્થિંની ભારે નિરાશામાં પણ કદી આત્મહત્યાનો રસ્તો નહી લે. કાળા ઘનઘોર વાદળો પાછળ છુપાયેલો સૂર્ય વહેલોમોડો બહાર આવે છે તેમ તે વિદ્યાર્થી કે વિદ્યાર્થિંની  પોતાની મુશ્કેલીમાં બહાર નીકળવાનો રસ્તો શોધી કાઢશે.

    એ જ રીતે પોતાના જીવનથી બીજાને માટે જીવવાની પ્રેરણા આપનાર શિક્ષક-શિક્ષિકાઓનાં ચેલાઓ બીજા બધા માણસોને આદરમાનથી જોશે. બધા માણસો સાથે સમાનતાની દ્રષ્ટિએ ભાઇચારાની ભાવનાથી વર્તશે. કેવળ સ્વાર્થ સેવવામાંથી દૂર રહેશે. પોતાની જાતને અને બીજાને નિમ્ન બનાવનાર લાંચરુશ્વત કદી લેશે નહિ.

    આંતરરાષ્ટ્રીય શિક્ષક દિને હું નિષ્ઠાથી મહેનત કરીને પોતાનાં  વિદ્યાર્થિંની-વિદ્યાર્થીઓનું જીવન ઘડતર કરનાર બધાં શિક્ષક-શિક્ષિકાઓને નતમસ્તકે સલામ કરું છું અને સાથે આ નિબંધ તેમને સમર્પિત કરું છું. છેલ્લે, શિક્ષણ આપવા અને શિક્ષણ મેળવવામાં પરોવાયેલા સૌ આગળ પ્રભુ ઈસુએ પોતાના શિષ્યોને કરેલી વાત અહીં રજૂ કરું છું, “તમારે તો તમારા પરમપિતા જેવા પૂર્ણ છે તેવા જ પૂર્ણ બનવાનું છે” (માથ્થી ૫: ૪૮).

     

     

    #

    Changed On: 01-09-2018

    Next Change: 16-09-2018

    Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    se