સાલ મુબારક – સુખી રહો, પ્રસન્ન રહો

નવા વર્ષે આપણે ‘સાલ-મુબારક’ કહીને એકબીજાને સલામ કરીએ છીએ. શુભેચ્છા પાઠવીએ છીએ. પણ આ અભિનંદન કે શુભેચ્છાથી આપણે શું ઇચ્છીએ છીએ? બીજાને ‘સાલ-મુબારક’ કહીને આપણે ઇચ્છીએ છીએ કે, તે માણસનું આખું વર્ષ સુખમય નીવડે. સમગ્ર નવા વર્ષ દરમિયાન તે ખુશ રહે. પ્રસન્ન રહે. પરમસુખને માર્ગે ચાલે.

એક પૌરાણિક કથા છે કે, બ્રહ્માએ માણસને પરમસુખમાં સર્જ્યો છે. પણ માણસે પરમસુખનો દુરુપયોગ કર્યો. એટલે બ્રહ્માએ માણસ પાસેથી પરમસુખ લઈને ક્યાંક સંતાડવાનું નક્કી કર્યું. પણ પરમસુખ સંતાડવું ક્યાં? ધરતીના ઊંડાણમાં પરમસુખને દાટવાનો વિચાર કર્યો તો બ્રહ્માને લાગ્યું કે, માણસ ધરતીની ખોદાખોદ કરીને પરમસુખ શોધી કાઢશે. પછી બ્રહ્માને લાગ્યું કે, પરમસુખને પોતે સાગરના ઊંડાણમાં સંતાડશે. પણ હવે તો માણસે સાગરના પેટાળની પણ શોધખોળ કરવા માંડી છે. તો સાગર પણ માણસની મોહમાયાથી સુરક્ષિત નથી.

અંતે બ્રહ્માએ નક્કી કર્યા મુજબ ખુદ માણસના હૃદયના ઊંડાણમાં પરમસુખને સંતાડી દીધું. બ્રહ્માએ વિચાર્યું કે, હવે માણસના અંતરતમમાં, માણસની છેક અંદર સંતાડેલું પરમસુખ શોધી કાઢવું હોય તો માણસે જાતનો ત્યાગ કરવો પડશે. જાતનો ભોગ કરવો પડશે. દેખીતી રીતે માણસના છેક ઊંડાણમાં રહેલા પરમસુખનો માણસ દુરુપયોગ કરી ન શકે. માણસે પોતાની જાતના ઊંડાણમાં પહોંચવા માટે યોગ્ય મનોવૃત્તિ કેળવવી પડશે. સાચું વલણ અપનાવવું પડશે. જરૂરી શિસ્ત પાળવી પડશે. જાતનો ત્યાગ કરવાની જરૂર છે. જાતનો ભોગ આપવાની તૈયારી જોઈએ.

આ નવા વર્ષે આપણે યોગ્ય મનોવૃત્તિ કેળવીને પરમસુખને માર્ગે ચાલવા મથીએ. મારી દ્રષ્ટિએ પરમસુખને માર્ગે ચાલવા માટે પાંચ પાંખડીવાળાં ઘણાં પુષ્પોની જેમ અહીં પાંચ પગલાં નોંધું છું.

પ્રથમ પગલું – આભારની લાગણી. આપણે ઘણી વાર આપણી પાસે આ નથી, તે નથી, એની ચિંતા કરીએ છીએ. પણ જૉન સ્ટુઅર્ટ મિલ કહે છે તેમ, “સુખ ઈચ્છાઓને સીમિત કરવામાં છે, તેને તૃપ્ત કરવાની કોશિશ કરવામાં નહિ.” એટલે નકામી ચિંતા કરવાને બદલે આપણે આપણી પાસ જે છે તેનો વિચાર કરીને તેને માટે લાગતાવળગતા બધા માણસોનો અને અંતે સર્વનિયંતા ભગવાનનો શ્રદ્ધાથી અને લાગણીથી આભાર માનીએ. આપણને જીવન આપવામાં અને આપણે આજે જે સ્થિતિમાં છીએ એ સ્થિતિમાં પહોંચાડવામાં આપણાં માબાપ અને સગાસંબંધીઓ તથા મિત્રોથી માંડી કેટલા બધા લોકોની મહેનત અને શુભકામનાઓ છે!

આપણા જીવનને ઘડનાર એકેક માણસ અને એકેક બાબતનો આભાર માનવા બેસીએ તો આપણને લાગશે કે આપણું આખું જીવન ટૂંકું પડશે. પણ ઓછામાં ઓછું આપણા ઘરમાં આપણી સાથે રહેતા હોય, આપણા કાર્યાલયમાં કે અન્ય જીવનક્ષેત્રે આપણા સંપર્કમાં આવતા હોય, આપણને કામે આવતા હોય, આપણાં કામનો લાભ મેળવતા હોય એવા બધા લોકોને આભારની લાગણીથી યાદ કરી સીધી કે આડકતરી રીતે આપણા દૈનિક જીવનને સ્પર્શતા હોય એવા દરેક માણસનો અને સર્જન અને નિયંતા ભગવાનનો આભાર માનીએ. આપણા દિલમાં આભારની આ લાગણી રાખતા હોઈએ, અને એને પોષતા હોઈએ તો આપણે પરમસુખના માર્ગે હોઈશું. એ પરમસુખને માર્ગે બીજાને ધિક્કારવા અને નિંદા કરવા માટે આપણી પાસે મનોવૃતિ અને સમય ન હોય.

બીજું પગલું – કદરની ભાવના. આપણા જીવનમાં, આપણી આસપાસ કદર કરવા જેવા ઘણા માણસો અને ઘણી બાબતો છે. આપણા સંપર્કમાં આવતા દરેક માણસમાં કદર કરવા જેવું કંઈક ને કંઈક તો હશે જ. તમે ઉતાવળમાં હો કે કામમાં ખૂબ વ્યસ્ત હો ત્યારે તમારી આગળ હાથ લંબાવતી ભિક્ષુક બાઈને જોઈને તમે શો પ્રતિભાવ આપશો? તમે તેને ધિક્કારશો? એને હડધૂત કરશો? કે તમારી પાસે નિઃસહાયપણે હાથ લંબાવવાની એની નમ્રતાની કદર કરશો? તમારી પાસે જે નથી તે ફુરસદ એની પાસે છે, એ વાતની તમે કદર કરશો? ભગવાને તમને આપેલી સાધનસંપત્તિથી બે-પાંચ રૂપિયા આપવાની અને તમારી ઉદારતા વ્યક્ત કરવાની તક આપવા માટે તમે એની કદર કરી શકશો?

આપણા જીવનમાં કદરની ભાવના કેળવવા અને પોષવા માટે ભગવાન રોજેરોજ આપણને અસંખ્ય તકો આપે છે. તો સૌ પ્રથમ આપણે ભગવાન પ્રત્યે કદરની ભાવના રાખીએ. રોજ સવારના સૂર્યપ્રકાશ અને તડકા છાંયડામાં, સમગ્ર પર્યાવરણમાં, આખી ચેતન-અચેતન સૃષ્ટિમાં ભગવાનનો ચહેરો નિહાળીને આપણા જીવનમાં કદરની ભાવના રાખતા હોઈએ તો આપણે પરમસુખના માર્ગે હોઈશું.

ત્રીજું પગલું – આનંદનું વલણ. ફ્રેન્ચ નવલકથાકાર માર્સેલ પૃસ્ટે (Marcel Proost) કહ્યું છે કે, “આનંદ શરીર માટે હિતાવહ છે પણ મનની શક્તિઓને વિકસાવનાર તો દુઃખ છે.” મોટા ભાગના માણસો જાણ્યેઅજાણ્યે પોતાનું દુ:ખ મનમાં વાગોળ્યા કરે. ચિંતા કરે. માણસના જીવનમાં દુ:ખ કરતાં સુખ વાગોળવા માટે વધારે બાબતો હોય તો પણ માણસ પોતાના દુ:ખનો જ વિચાર કર્યા કરે અને આનંદદાયક બાબતોની અવગણના કરે. એને કોઈ મહત્વ ન આપે.

નવા વર્ષે કોઈ દુ:ખ હોય તો તેનો યોગ્ય ઉકેલ શોધવા સાથે સભાનપણે જીવનના સુખ અને આનંદદાયક બાબતોનો વિચાર કરવાની વૃત્તિ કેળવીએ. આપણને આનંદ આપનાર મિત્રો, સંબંધીઓ, ઓળખીતા-પાળખીતાઓ સૌ માણસોનો વિચાર કરીને આનંદ માણીએ. આનંદ આપનાર પ્રસંગો અને અનુભવોને યાદ કરીએ. આનંદમય શોખમાં રાચીએ. આમ, દૈનિક જીવનનાં દુ:ખો અને હાડમારીઓ વચ્ચે હંમેશાં આનંદમાં રહેવાની ટેવ પાડીએ.

ચોથું પગલું – સંબંધોની લહાણી. અંગ્રેજી કવિ જોન ડન (૧૫૭૩-૧૬૩૧)ના એક કાવ્યમાં એક જાણીતું અવતરણ છે: “માણસ ટાપુ નથી; દરેક માણસ (યુરોપ) ખંડનો એક ટુકડો છે. સમગ્રપણાનો એક ભાગ છે.” માણસ એકલો જીવી ન શકે. એટલે આપણે કહીએ છીએ કે, માણસ એક સામાજિક પ્રાણી છે. બીજા માણસો સાથેના સંબંધમાં માણસનો ઉછેર અને વિકાસ થાય છે.

માણસના જન્મથી ભગવાને એને સંબંધમાં જ મૂક્યો છે. માબાપ સાથેનો સંબંધ. ભાઈબહેનો સાથેનો સંબંધ. કુટુંબ-કબીલા સાથેનો સંબંધ. સગાસંબંધીઓ સાથેનો સંબંધ. મિત્રો અને ઓળખીતા-પાળખીતા લોકો સાથેનો સંબંધ. આડોશ-પડોશીઓ સાથેનો સંબંધ. આમ, અનેક સંબંધોમાં માણસના જીવનનો મેળ છે. વળી આપણને સમયસંયોગ અને નોકરીધંધા પ્રમાણે નવા નવા સંબંધો બાંધવાની તક મળ્યા કરે છે. આપણો પ્રયત્ન હંમેશાં જૂના સંબંધોને પોષવા અને નવા નવા સંબંધો બાંધવા તરફ હોવાની જરૂર છે. અંગ્રેજીમાં એક કહેવત છે, “તમારું આયુષ્ય તમે બનાવેલા મિત્રોથી ગણો, વર્ષોથી નહિ.”

પાંચમું પગલું – હકારાત્મક વૃત્તિ. હકારાત્મક વૃત્તિ કે રચનાત્મક દ્રષ્ટિ માણસને આપત્તિઓ, મુશ્કેલીઓ અને અપ્રિય બાબતો મધ્યે પણ જીવનની સમતુલા બક્ષે છે અને એને શાણો રાખે છે. હંમેશાં આનંદમાં રહેવા હકારાત્મક વૃત્તિ માણસને મદદરૂપ છે.

બાઇબલના નવા કરારમાં પાઉલ નામે એક અજોડ પાત્ર છે. તેઓ ઈસુના અનુયાયીઓની સતામણી કરનારમાંથી ઈસુ અને એમના સંદેશની ઘોષણા કરનારાઓમાં મોખરે રહ્યા છે. એમાં એમને પારાવાર દુઃખો વેઠવાં પડ્યાં છે. તેમણે ઈસુના સંદેશની ઘોષણા કરવા બદલ યહૂદીઓને હાથે ઓગણચાલીસ ફટકા ખાધા છે. ત્રણ ત્રણ વાર દંડાનો માર સહ્યો છે. એક વાર પથ્થરમારો વેઠ્યો છે. ત્રણ ત્રણ વાર એમનાં વહાણ ભાંગી જવાથી ભરદરિયે એક દહાડો ને રાત કાઢવાં પડ્યાં છે. (જુઓ ૨ કરિંથ ૧૧: ૨૩-૨૬). આમ, ઈસુ અને એમના સંદેશનો પ્રચાર કરવામાં અને યાતનાઓ વચ્ચે પીછેહઠ કરવાને બદલે એ બધી બાબતોને હકારાત્મક કે રચનાત્મક દ્રષ્ટિથી પાઉલ જોતા હતા. એટલે તેઓ ફિલિપ્પીના ધર્મસંઘ પરના પત્રમાં કહે છે, “ભાઈઓ, હું ઈચ્છું છું કે, મને જે કંઈ વીત્યું છે તેનાથી શુભસંદેશનું કાર્ય આગળ જ વધ્યું છે, એ તમે સમજો” (ફિલિ. ૧: ૧૨).

અત્યંત કપરી પરિસ્થિતિમાં પણ પાઉલે હકારાત્મક વૃત્તિ રાખીને પોતાના જીવનની સમતુલતા જાળવી રાખી છે. પાઉલનો દાખલો બતાવે છે કે, આપણા માટે પણ ગમે તે પરિસ્થિતિમાં હકારાત્મક વલણ શક્ય છે. તો, યોગ્ય મનોવૃત્તિ કેળવીને આપણા જીવનને આ નવા વર્ષે પરમસુખના માર્ગે વાળીએ.

છેલ્લે, નવા વર્ષને ધ્યાનમાં રાખીને લખેલા આ લેખની પૂર્ણાહૂતિ યોગ્ય જીવનદ્રષ્ટિ રાખીને પરમસુખ માણતા એક માછીમારની વાતથી કરીએ.

મારા એક સંબંધીએ અમેરિકાથી ઈ-મેલ દ્વારા મોકલેલી પ્રસ્તુત વાર્તા કે પ્રસંગકથામાં ધંધોવેપાર કરતા એક મોટા વેપારી અને એક માછીમારની વાત છે. એ વેપારી બપોર પછી દરિયા કિનારે લટાર મારવા નીકળ્યા. ત્યાં તેમણે એક માછીમારને પોતાની હોડી પાસે બિન્દાસ્તપણે આરામ કરતો જોયો. દરિયા કિનારે પોતાની હોડીનો ટેકો લઈને સૂતેલા માછીમારને પેલા વેપારીએ પૂછ્યું, “માછલી પકડવાના આ સમયમાં તું કેમ તારી જાળ દરિયામાં નાખીને માછલી પકડતો નથી?”

ધનિક વેપારીને સીધોસાદો જવાબ આપતાં માછીમારે કહ્યું, “અત્યારે હું દરિયામાં જાળ નાખતો નથી. કારણ, આજને માટે મેં પૂરતી માછલી પકડી લીધી છે.”

“પણ તું કેમ વધારે માછલી પકડતો નથી?”

વેપારીના પ્રશ્નથી માછીમારને નવાઈ લાગી. એટલે એણે સામે પ્રશ્ન કર્યો, “વધારે માછલી પકડીને મારે શું કરવાનું છે?”

વેપારીએ કહ્યું કે, “વધારે માછલી પકડીને તું વધારે નાણાં કમાઈ શકીશ. વધારે નાણાં કમાઈને તું હોડી માટે મોટર લાવી શકે છે અને તું નવી જાળ પણ ખરીદી શકે છે. પછી તું ઊંડા દરિયામાં દૂર જઈને વધારે માછલી પકડી શકે છે. તું નવી મોટરબોટ પણ લાવી શકે. આ રીતે તું યોજનાબદ્ધ પદ્ધતિથી વધારે માછલી પકડીને મારી જેમ ધનિક માણસ બની શકે છે.”

ધનિક વેપારીની વાતથી પેલો માછીમાર ખાસ પ્રભાવિત ના થયો. એટલે તેણે વેપારીને ફરી પૂછ્યું, “નવી મોટરબોટ અને નવી જાળથી વધારે માછલી પકડીને વધુ નાણાં કમાયા પછી શું?”

“પછી શું”ના પ્રશ્નથી ધનિક વેપારી અકળાયા. છતાં તેમણે ધીરજથી માછીમારને કહ્યું, “પછી તો તું શાંતિથી બેસીને એશઆરામ કરી શકે છે.”

ફરી સાવ સીધો જવાબ આપતાં માછીમારે કહ્યું, “પણ એ તો અત્યારેય હું કરી રહ્યો છું ને?”

વેપારી નિરુત્તર થઈ ગયા. માછીમાર આળસુ નહોતો. એણે પોતાના કુટુંબ અને સમાજમાં ખુશીથી જીવવા જેટલી માછલી પકડી હતી. સુખી જીવન ગાળવા માટે પૂરતી મહેનત કરી હતી. તે વધુ ને વધુ નાણાં ભેગાં કરવાની મોહમાયામાં પડ્યો નહોતો. પણ યોગ્ય જીવનદ્રષ્ટિથી તે પરમસુખને માર્ગે જીવન ગાળતો હતો.

#

Changed on: 01-01-2020

Next Change: 16-01-2020

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2020