સાંપ્રત પરિસ્થિતિમાં પત્રકારોના પડકારો

છેલ્લાં થોડાં વર્ષથી દેશ-પરદેશમાં સામાજિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિ ખૂબ બદલાઈ ગઈ છે અને બદલાતી રહે છે. દુઃખ અને અફસોસની વાત એ છે કે, વિશ્વકક્ષાએ રુશ્વતખોરી અને ધાર્મિક સતામણીમાં ઇન્ડિયાનું સ્થાન મોખરે છે! આપણે પરદેશની વાત બાજુએ મૂકીને દેશની અને એમાં ગુજરાતની સાંપ્રત પરિસ્થિતિની વાત કરીએ. આજે દેશમાં “અમર-અકબર-આન્ટની”નાં બંધુત્વ અને ભાઈચારો રહ્યાં નથી. ઈદ માટે નવાં કપડાં ખરીદવા ગયેલા કિશોર જુનાઇડ ખાનને તીક્ષ્ણ હથિયારથી રેલગાડીના મુસાફરો વચ્ચે મારી નાખવામાં આવ્યા! નિડર પત્રકાર ગૌરી લંકેશને એમના ઘર આગળ બુરખાધારી બે મોટરસાઇકલ સવારોએ ગોળી મારીને સ્થળ પર જ મારી નાખ્યાં.

ગુજરાતની પરિસ્થિતિ દેશની પરિસ્થિતિથી બહેતર નથી. ગ્રન્થકર્તાને લેખિકા અનુજા ચૌહાણ લોકપ્રિય સામાયિક ‘ધ વીક’ (The Week), ઓક્ટોબર ૧૫, ૨૦૧૭માં લખે છે તેમ, “ભલે સિને કલાકાર અમિતાભ બચ્ચન રાષ્ટ્રીય ટેલિવિશન દ્વારા ગુજરાતને અપાર્થિવ અને સંસ્કૃતિમય ડિસ્નીલૅન્ડ જેવું ચિતરવા મથતા હોય પણ, લોકો જાણે છે કે, બચ્ચનનું ચિત્ર ગુજરાતની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિથી ખૂબ ભિન્ન છે.” છાપાં-સામયિકોના અહેવાલો મુજબ, દૂરથી પણ ગરબા જોવાના ‘ગુના’ માટે દલિત યુવકને ઢોરમાર મારીને મૃત્યુને હવાલે કરવામાં આવ્યો છે. એના થોડા જ દિવસ પછી એક દલિત યુવકને મૂછ રાખવાના ‘ગુના’ માટે કહેવાતા ઉચ્ચ વર્ણના લોકો દ્વારા મારી નાખવામાં આવ્યો છે.

ગૌરક્ષાને નામે આતંકવાદી હત્યારો અને અન્ય ગુનેગારોને અભયદાન જ નહિ પણ મોભો અને બડતી મળ્યાનો અખબારી અહેવાલ ભલમનસાઈવાળા સૌને ભય પમાડનાર છે. આતંકવાદી ગૌરક્ષકોની ધાકથી ગાયોનાં વેચાણ અને હેરફેર કાયદા વિના પણ બંધ થયાં છે! પરિણામે એકાદ ગાયને પાળતા ગરીબો અને નાના ખેડૂતોની આવક બંધ થઈ છે. હવે ભૂખમરાના મૃત્યુના અને ખેડૂતોની આત્મહત્યાના સમાચારો આવ્યા કરે છે. આવા વાસ્તવિક પરિસ્થિતિમાં પત્રકારો સામેના પડકાર ખૂબ મોટો છે.

આજે ઇન્ડિયામાં પત્રકારત્વનો ધંધો સૌથી વધારે ખતરનાક વ્યવસાય બન્યો છે. જેમ પાનખર ઋતુમાં વૃક્ષો પરથી પાંદડાં ખરી પડે છે તેમ નિષ્ઠા અને નિડરતાથી પત્રકારત્વનો ધર્મ બજાવતા લેખકો અને પત્રકારોને એક યા બીજી રીતે સમાજમાંથી દૂર કરવામાં આવે છે. એમાં રેશનાલિસ્ટ ડૉ. નરેન્દ્ર દાભોલકર, કર્મશીલ કોમરેડ ગોવિંદ પાનસરે, શિક્ષણશાસ્ત્રી પ્રા. એમ. એમ. કલબુર્ગી તથા પત્રકાર ગૌરી લંકેશ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. વળી, સત્તાવાળાઓની સૂચનાઓ અને ઇચ્છાઓનો વિરુદ્ધમાં સ્વતંત્ર રીતે વિચારનાર અને હિંમતથી પોતાના મતનું સ્વતંત્ર લખાણ કરનાર અખબારનબીસોનો પીછો કરવામાં અને પછાડવામાં કશુંય બાકી રાખવામાં આવતું નથી. અંગ્રેજીમાં જેને વિચહન્ટ (Witch-hunt) કહી શકીએ એવા દ્વેષ અને ધિક્કારનાં પગલાંથી સ્વતંત્ર અને મૌલિક રીતે વિચારનાર અને હિંમતથી પોતાના મતને પ્રગટ કરનારને હતા ન હતા કરવામાં આવે છે.

આવા સંદર્ભમાં આપણે પત્રકારના પડકારોનો વિચાર કરીએ છીએ. મારી ર્દષ્ટિએ પત્રકારો સામે ત્રણ મુખ્ય પડકારો છે. એક, સત્યને પારખવા અને એને વળગી રહેવાનું મનોબળ; બે, નિડરતાથી જીવવાની હિંમત અને ત્રણ સારાનરસાને પારખવાની વિવેકબુદ્ધિ. આ ત્રણ પડકારોને તપાસીએ.

એક, સત્યને વળગી રહેવાનું મનોબળ. તાજેતરમાં એક અંગ્રેજી છાપું એટલે The Indian Expressના અમદાવાદ આવૃત્તિના ૨૦૧૭ ઓક્ટોબર ૧૮ અને ૧૯માં ફ્રન્ટ પેજ સમાચાર ઝારખંડની એક છોકરી સંતોષી કુમારી વિશે છે. સમાચાર મુજબ કુમળી ૧૧ વર્ષની સંતોષી કુમારીનું ભૂખમરાથી ગયા મહીને મૃત્યુ થયું છે. સંતોષીની બા કોયલી દેવીના કહ્યા મુજબ તે અને તેની મોટી દીકરી જંગલમાંથી લાકડા ભેગા કરીને રૂ.૪૦/- કે રૂ.૫૦/-માં વેચે છે. એમાંથી કે કામ મળે ત્યારે મજૂરી કરીને જે વળતર મળે તેનાથી ઘર ચલાવવામાં આવે છે. પરંતુ સંતોષીના મૃત્યુ પહેલાં આઠેક દિવસથી ઘરમાં કોઈને પૂરતું ખાવાનું મળ્યું નહોતું. કોયલી દેવીના કહ્યા મુજબ મૃત્યુ પહેલાં સંતોષી કુમારી ભાત અને ભાતના પાણી માટે રડતી હતી. પરંતુ ઘરમાં એને ખવડાવવાનું કશુંય નહોતું.

સ્થાનિક કર્મશીલો અને એક્સપ્રેસના પત્રકાર પ્રશાંત પાંડે આવી વાત કરે છે ત્યારે ઝારખંડના અધિકારીઓ અને તબીબી સેવાના લાગતાવળગતા માણસો પોતપોતાના ગુનાને છાવરવા માટે સંતોષી કુમારી ભૂખમરાથી નહિ પણ મેલેરિયાથી મૃત્યુ પામ્યાની વાત કરે છે. એક્સપ્રેસના ખબરપત્રી પ્રશાંત પાંડેએ વધુમાં જણાવ્યું છે કે, ઝારખંડના મુખ્યમંત્રી રઘુબાર દાસે સંતોષી કુમારીના કુટુંબને રાહત પેઠે તત્કાલ રૂ.૫૦,૦૦૦/- આપવાનું જણાવ્યું છે અને સમગ્ર પરિસ્થિતિની શોધતપાસ કરવાનું પણ વહીવટદારને જણાવ્યું છે. એટલે દેખીતું છે કે, “દાળમાં કંઈ કાળું હોય”. અહીં પ્રભુ ઈસુએ પોતાના શિષ્યોને કરેલી વાત યાદ કરીએ. “જે કાંઈ ઢાંકેલું છે તે ખુલ્લું થયા વગર રહેવાનું નથી, અને જે કાંઈ ગુપ્ત છે, તે જાહેર થયા વગર રહેવાનું નથી.” રાજકરણીઓ અને નાગરિક અધિકારીઓ પોતાની ફરજ બજાવતા ન હોય, અને પોતાના ગુનાઓને છાવરવા માટે બહાનું શોધતા હોય ત્યારે, શોધતપાસથી સત્યને પારખવા અને ર્દઢ મનોબળથી એને જાહેર જનતાના ધ્યાનમાં લાવવાનો પત્રકારનો ધર્મ છે અને એ જ પડકાર પણ છે.

ઇન્ડિયામાં ગરીબો, આદિવાસીઓ અને દલિતોને ધિક્કાર, ભૂખમરા અને બધા પ્રકારની સતામણીથી તાબે રાખવામાં કહેવાતા સર્વણ લોકોનો સ્વાર્થ છે. સ્વાર્થી લોકો ગરીબો, આદિવાસીઓ અને દલિતોને તેમના મૂળભૂત અધિકારથી વંચિત રાખે છે. તેઓ તેમને સામાજિક, શૈક્ષણિક અને આર્થિક રીતે આગળ આવવા દેતા નથી. પણ “સબકા સાથ સબકા વિકાસ”નો નારો ચાલુ રહે છે! પરિણામે મોટા ભાગના ગરીબો, આદિવાસીઓ ને દલિતો સ્વાતંત્ર્યના ૭૦ વર્ષ પછી પણ મૂળભૂત જરૂરિયાતોથી વંચિત રહે છે! આવી વાસ્તવિક પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા અને સત્ય હકીકતોને પારખવાનું જ્ઞાન અને એને રજૂ કરવાનું ર્દઢ મનોબળ પત્રકાર પાસે હોવું જોઈએ.

બે, નિડરતાથી જીવવા અને પત્રકાર તરીકેની ફરજ બજાવવાની હિંમત. ઉપરોક્ત સંતોષી કુમારીના અહેવાલમાં પ્રશાંત પાંડે એક નિડર પત્રકારનો આપણને દાખલો પૂરો પાડે છે. જયારે તબીબી અધિકારીઓ ગામની મુલાકાત લઈને સંતોષી અને એની માની સારવાર કર્યાની વાતથી સ્વબચાવ કરે છે ત્યારે સંતોષી કુમારીની મા કોયલીને ટાંકીને પત્રકાર પાંડે જણાવે છે કે, કોઈ તબીબી કે સરકારી અધિકારી ગામમાં આવ્યા જ નથી! જોયોર્જ બર્નાર્ડ શૉના શબ્દોમાં કહું તો, પત્રકાર પાંડે “નર્યા સત્યને સન્માનતા શીખ્યા છે”.

નિડર પત્રકારત્વની હિંમત કેળવવા માટે બે બાબતોની ખાસ જરૂરિયાત છે. એક, પત્રકારત્વના વ્યવસાયમાં પ્રવીણતા મેળવવાની હોય છે. પત્રકાર તરીકે સારું કામ કરવા ક્ષમતા ધરાવનાર પત્રકાર જ લાંચરુશ્વત, ધાકધમકી, અને લોભાવનાર ભેટસોંગાદોથી દૂર રહી શકે. બૅન્જામિન ફ્રેન્કલિન કહે છે કે, “જેની પાસે ધૈર્ય છે, તે જે ઇચ્છે તે મેળવી શકે”.

બીજું, નિડરતાથી જવાબભરી કામ કરવામાં ગમે તે પરિણામો ભોગવવાની તૈયારી. એમાં મૃત્યુનો પણ સમાવેશ થાય છે. મારાં કેટલાંક લખાણો વાંચીને એક બહેને મને પૂછ્યું હતું, “ફાધર વર્ગીસ, આપને આવું બધું લખવામાં ડર લાગતો નથી? RTI કર્મશીલોની હત્યા અને પોલીસ એન્કાઉન્ટરોની વાત તમે વાંચતા નથી?” મેં એમને કહ્યું, મને મૃત્યુનો ભય નથી. ગમે ત્યારે મૃત્યુને ભેટવાની મારી તૈયારી છે. એટલે હરહમેશાં મારી સંભાળ રાખનાર ઈશ્વર સિવાય હું કોઈનો ભય રાખતો નથી.” “પણ સાચવજો, ફાધર”, બહેને કહ્યું.

આજે દુનિયાભરના સૌથી વધારે ખતરનાક વ્યવસાયોમાં એક છે પત્રકારનું કામ. લોકો પોતાના સ્વાર્થ સાધવા માટે ઉચ્ચ હોદ્દાનો, સત્તાનો, નાણાંનો દુરુપયોગ કરે છે. ‘ગોડમેન’ તરીકે કહેવાતા ગુરુઓ ધર્મને નામે લોકોની શ્રદ્ધા અને ભક્તિનો ગેરલાભ લે, મોક્ષ કે મુક્તિને નામે ખોટાં કરતૂતો આચરે, ત્યારે નિડર પત્રકારે ખોટી બાબતોને જાહેર હિત ખાતર પ્રકાશમાં લાવી લોકોને ચેતવવાનું હોય છે. પત્રકારને પણ પોતાને સ્વાર્થ સાધવા માટે પત્રકાર તરીકેની શક્તિનો દુરુપયોગ કરવા સામે સાવધાન રહેવાની પણ જરૂર હોય છે. વિકટ કે લોભામણી પરિસ્થિતિમાં પોતાની જાતને વફાદાર રહીને નિડરતાથી સત્ય બાબતોને જ પ્રકાશમાં લાવવાને પત્રકારનો પડકાર છે.

ત્રણ, સારાંનરસાંને પારખવાની વિવેકબુદ્ધિ. પત્રકારમાં ઊંડી સમજણ શક્તિ તથા નીરક્ષીરન્યાય કરવાની સારગ્રાહી વૃત્તિની ખાસ જરૂર છે. એ માટે પોતાના ક્ષેત્રમાં જ નહિ પરંતુ બીજા બધા ક્ષેત્રોમાં પણ યોગ્ય, સમતુલ જ્ઞાન પત્રકારને મેળવવાનું હોય છે. પત્રકાર બધી બાબતોનો જાણકાર વ્યક્તિ તો નથી.  છતાં જરૂર લાગે ત્યારે જરૂરી બાબતોની માહિતી અને સમતુલ જ્ઞાન મેળવવાનો પ્રયત્ન કરવાનો પત્રકાર માટે પડકાર છે, ધર્મ છે.

પત્રકાર જે ભાષામાં કામ કરે છે, તે ભાષામાં યોગ્ય અભિવ્યક્તિ શક્તિ પત્રકાર પાસે હોવા જોઈએ. એ જ રીતે પત્રકાર પોતે જે માધ્યમ વાપરે છે તે માધ્યમનું જ્ઞાન તથા જે લોકો માટે પત્રકાર તરીકેનું કામ કરે છે તે જાહેર જનતાનો પણ ખ્યાલ રાખવાનો હોય છે. એટલે પત્રકારનું ઉત્તરદાયિત્વ માધ્યમના માલિક કરતાં જાહેર જનતા પ્રત્યે વધારે હોય છે. વળી, વિવેકબુદ્ધિ કેળવવામાં પત્રકારત્વને લાગતા અને જાહેર જનતાને લાગતા કાયદાકાનુનનું જ્ઞાન અનિવાર્ય છે. આખરે એક જવાબદાર અને ભરોસાપાત્ર વ્યક્તિ તરીકે વિવેકબુદ્ધિથી કામ કરવાનો પત્રકારને પડકાર છે.

#

Changed On: 01-05-2018

Next Change: 16-05-2018

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2018