યુદ્ધખોર પુરુષભક્તિનું પ્રદર્શન

શેક્સપિયર જુલિયસ સીઝરમાં કહે છે, “પ્રિય બ્રુટ્સ, અપરાધ આપણા પ્રારબ્ધનો નથી પણ આપણામાં છે; આપણે યુદ્ધખોર નરાધમો છીએ.” (The fault, dear Brutus, is not our Stars, but in ourselves, that we are underlings).

નિર્ભયાસાથે ક્રૂર રીતે દુષ્કર્મો કરીને એને મારી નાખનાર બળાત્કારીઓની બાબતમાં શેક્સપિયરની વાત સો ટકા સાચી છે. એ જ રીતે પોતાના આચારવિચારથી યુદ્ધખોર પુરુષભક્તિમાં (Male chauvinism) માનતા દરેક માણસને પણ શેક્સપિયરની વાત લાગુ પડે છે.

મૃત નિર્ભયાનાં દુ:ખી માબાપે પોતાની વહાલસોયી દીકરીનું ખરું જ્યોતિ સિંહ આપ્યું છે. પિતા બદરીનાથ સિંહે કહ્યું છે કે, એમની દીકરી પર બનેલી દસ્તાવેજી ફિલ્મ દરેક જણે જોવી જોઈએ.

પોતાના શ્રેષ્ડ કામ માટે પારિતોષિક મેળવનાર લેસ્લી ઉડવીને BBC વતી જ્યોતિ સિંહ અંગે દસ્તાવેજી ફિલ્મ બનાવેલી છે અને BBC દ્વારા ૨૦૧૭ માર્ચની ચોથી તારીખે ઇન્ડિયાસ ડોટરનામે એનું પ્રસારણ પણ કરવામાં આવ્યું છે.

પરંતુ ભાજપ સરકારે ઇન્ડિયામાં એ દસ્તાવેજી ફિલ્મ પ્રસારણ કરવાની મનાઈ ફરમાવી છે. સરકારે એ દસ્તાવેજી ફિલ્મ સામે ફતવો બહાર પાડ્યો તે પહેલાં ઇન્ડિયાસ ડોટર યૂ ટ્યૂબમાં પ્રસારિત થઈ ચૂકી હતી. દેશવિદેશના મિત્રો વચ્ચે એની વહેંચણી પણ થઈ હતી.

સરકારના મનાઈહુકમે એ દસ્તાવેજી ફિલ્મને ખૂબ પ્રસિદ્ધિ અપાવી છે. ઇન્ડિયાસ ડોટરએક વાર જોયા પછી આ લેખ લખવાના હેતુથી મેં બીજી વાર પણ જ્યોતિ સિંહ અંગેની દસ્તાવેજી ફિલ્મ જોઈ. એમાં મુખ્યત્વે ત્રણ પાત્રોનો ચોટદાર સંવાદ છે. પાત્રો છે જ્યોતિનાં માબાપ બદરીનાથ સિંહ અને આશા દેવી. ત્રીજું પાત્ર બળાત્કાર યુવાન કેદી મુકેશ સિંહ છે.

સામાજીક અને કૌટુંબિક પરંપરાથી ભિન્ન મન:સ્થિતિ ધરાવતાં બદરીનાથ સિંહ અને આશા દેવી વિકાસાત્મક વિચારો અને સુધારાત્મક સંસ્કારો ધરાવે છે. એટલે તેમણે જ્યોતિના જન્મ વખતે છોકરાના જન્મ જેટલી ખુશી માની એની ઉજવણી કરી હતી. છોકરીને ભણાવવાનો વિરોધ વારસામાં મળેલી જમીન વેચી દઈને જ્યોતિના ઉચ્ચ તબીબી શિક્ષણની ફી ભરી હતી.

બદરીનાથ અને આશાદેવીની વાતચીતમાંથી માની શકાય છે કે, તેમના ને તેમની દીકરી વચ્ચે નિખાલસ પ્રેમસંબંધ હતો. ઊંડી સમજૂતી હતી. પરસ્પર આદર હતો. તેઓએ પોતાની દીકરી જ્યોતિ સાથે મિત્રભાવ રાખ્યો હતો.

બીજી બાજુ બળાત્કાર કેદી મુકેશની વાતચીતમાં પુરુષ-પ્રાધાન્ય મન:સ્થિતિ (Patriarchal mentality) જ નહિ પણ યુદ્ધખોર પુરુષ-ભક્તિની ઘોષણા થાય છે. મુકેશની વાતમાં “બાળકો અને ગધેડાની જેમ સ્ત્રીઓને પણ તાડનને પાત્ર” મનાતી આપણી મન:સ્થિતિ છતી થાય છે. એને એક નારી વાસ્તવિકતા તરીકે સ્વીકારવા અને એને બદલવા તરફ વિચાર કરવાને બદલે ગૃહમંત્રી રાજનાથ સિંહે સંસદમાં કહ્યું કે, બળાત્કારી મુકેશની વાત સ્ત્રીઓનાં ગૌરવ અને અસ્મિતાની પૂરેપૂરાં અપમાનજનક અને હાનિકારક છે” (Highly derogatory and an affront to the dignity of women).

ખરું છે કે, ‘ઇન્ડિયાસ ડૉટરેભારતમાં સ્ત્રીઓને સામનો કરવો પડતી ખતરનાક પરિસ્થિતિ અને ભયાનક મન:સ્થિતિને વાચા આપી છે. પણ ભારતના આ નગ્ન સત્યને છુપાવવાથી કે એને બળાત્કારી મુકેશ જેવા કેટલાક પકડાયેલા ગુનેગારો પૂરતું મર્યાદિત ગણવાથી કશુંય વળવાનું નથી. વાસ્તવિકતા શી છે? ‘ઇન્ડિયાસ ડૉટરફિલ્મ જણાવે છે કે, “ભારતમાં દર વીસ મિનિટે એક બળાત્કાર થાય છે!”

ભાજપ સરકારના એમ મંત્રી એમ. વેંકૈયા નાઈડુએ કહ્યું છે કે, ‘ઈન્ડિયાસ ડૉટરદસ્તાવેજી ફિલ્મ “ઇન્ડિયાની બદનક્ષી કરવાનું એક કાવતરું (a conspiracy to defame India) છે.

જ્યોતિના પિતા બદરીનાથે કહ્યું કે, “દરેક જણે આ ફિલ્મ જોવી જોઈએ.” જ્યોતિનાં માતા આશા દેવીએ કહ્યું કે, બળાત્કારી કેડી મુકેશ જેવો વિચાર કરનાર ફક્ત મુકેશ એકલો નથી. મુકેશની વાત સ્પષ્ટ કરે છે કે, સ્ત્રીઓ પર બળાત્કાર ગુજારનાર ઘણા બધા છે. પણ બળાત્કારના ગુના માટે પકડાનાર ખૂબ ઓછા છે. આવી બઘી વાતમાં બદનક્ષી છે? બળાત્કારના ગુના માટે પકડાયેલા અપરાધીઓએ ઘણા બધા બળાત્કારો કર્યા છે, પણ એમાં ખૂબ ઓછાં દુષ્કૃત્યો માટે કેસ અને શિક્ષા થાય છે. આવી બધી વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ રજૂ કરવા અને એ અંગે વાત કરવામાં ઇન્ડિયાની બદનક્ષી છે?

મુકેશે કહ્યું કે, જ્યોતિએ રાત્રે બહાર નીકળવું નહોતું જોઈતું, બળાત્કાર સામે લડવું નહોતું જોઈતું। મુકેશની આ વાતથી ઇન્ડિયાની બદનક્ષી થાય છે? બળાત્કારનો બચાવ કરનાર એક વકીલ કહે છે કે, સંસદમાં બળાત્કાર, હત્યા જેવા ગુનાઓ કરનાર 250 જેટલા આરોપીઓ અને ગુનેગારો છે. તેમની બધાની સામે કેમ કાયદાકીય પગલાં લેવામાં આવતાં નથી? બળાત્કારી મુકેશ પૂછે છે કે, કેમ ફક્ત તેમને ફાંસીની શિક્ષા થાય છે; બીજાને કેમ નહિ? બધા બળાત્કારીઓને કાયદા મુજબ શિક્ષા થવી જોઈએ. શું આવી હકીકતો કે આવી હકીકતો સામેના પ્રશ્નોથી ઇન્ડિયાની બદનક્ષી થાય છે?

બચાવ પક્ષે એક વકીલ કહે છે કે, “આપણી સંસ્કૃતિ ઉત્તમ છે. એમાં સ્ત્રીઓ માટે કોઈ સ્થાન નથી.” આવી વાતથી સરકારની નામોશી થાય છે કે સરકારે ઇન્ડિયાસ ડૉટરપર પ્રતિબંધ મુકાવ્યો છે?

ખરી વાત એ છે કે, જ્યોતિ સિંહ ઇન્ડિયાસ ડૉટરનથી. ઇન્ડિયાની દીકરી કહ્યાગરી હોય છે. તેને કુપોષણનો ભોગ બનવું પડે છે. તેને શિક્ષણનો કોઈ અધિકાર નથી. બાળપણમાં તેનું લગ્ન કરી દેવામાં આવે છે. દહેજ માટે એને મારી નાખવામાં આવે છે. એની પોતાની કોઈ ઇચ્છા કે અરમાનો નથી. એને મન ગર્ભમાં સ્ત્રી-ભ્રુણ હત્યા હોવાને કારણે મારી નાખવામાં આવે છે. એ દસ્તાવેજી ફિલ્મમાં કહેવામાં આવે છે કે, એકવાર મહારાષ્ટ્રના મુંબઈમાં કાઢી નાખેલા 10,000 ગર્ભમાં તપાસ કરતાં જાણવા મળ્યું કે એમાં 9,999 ગર્ભ સ્ત્રી-ભ્રુણ હતા! જ્યોતિ સિંહ આ પ્રકારની ઇન્ડિયાસ ડૉટરનહોતી। જ્યોતિનો જન્મ એનાં માબાપે ખૂબ આનંદથી વધાવ્યો હતો. છોકરો જન્મ્યા જેટલા ઉમંગથી તેઓએ જ્યોતિના જન્મની ઉજવણી કરી હતી.

લેસ્લી ઉડવીનની દસ્તાવેજી ફિલ્મ તો મુકેશ, એમના ભાઈ રામ, વિનય, અક્ષય અને પવન જેવા ઇન્ડિયાસ સન્સ (ભારતના દીકરાઓ) અંગે છે. તેઓ નાનામોટા શહેરોના ઝૂંપડપટ્ટીવાળા વિસ્તારોમાં રહે છે. તેઓ હંમેશ માટે સમાજના તિરસ્કૃત લોકો છે. તેઓ શહેરોમાં રખડીને ચોરી, લૂંટફાટ જેવા ગુનાઓ કરે છે. ગુંડાઓ, ગુનેગારો, સમાજનાં અન્ય અસામાજિક તત્ત્વો સાથે તેમની ગણતરી થાય છે. તેમના પ્રારબ્ધમાં ગરીબાઈ છે. ઝઘડો અને દાદાગીરી તેમનો રોજિંદો અનુભવ છે.

ઇન્ડિયાસ સન્સકોઈ જંગલનાં પ્રાણીઓ નથી. ખરું છે કે, તેમને સમાજનાં હાંસિયામાં ધકેલવામાં આવ્યા છે. પરંતુ તેઓ જીવનનાં બધાં આશા-અરમાનોએ છોડી દીધેલા સામાન્ય માનવીઓ છે.

એક વાર એક ગરીબ છોકરો જ્યોતિની નાની થેલી છીનવી લઈને ભાગ્યો હતો. પોલીસે એને પકડીને મારપીટ કરતા જોઈને જ્યોતિએ એને બચાવીને પૂછ્યું, “બેટા, તું કેમ આવું કરે છે?” છોકરાએ કહ્યું કે, “મારે પણ તમારા જેવાં સારાં કપડાં પહેરવાં ને પગે ચંપલ પહેરવાં અને સારું ખાવાની ઈચ્છા છે.” જ્યોતિએ એને માટે સારાં કપડાં, ચંપલ અને ખાવાનું ખરીદી આપ્યું; અને સમજાવ્યું કે ચોરી કરવી ન જોઈએ। આવી વાતો ભાજપ સરકારની દ્રષ્ટિએ બદનક્ષીનું કારણ હોઈ ન શકે.

ઇન્ડિયાની બદનક્ષીનું ખરું કારણ ઇન્ડિયાસ સન્સની મન:સ્થિતિ છે. ભારતની પુરુષપ્રધાન સંસ્કૃતિમાં પુરુષોનું અમુક પ્રકારનું માનસિક વલણ છે. એ વલણ, એ મનોદશા બળાત્કારી કેદી મુકેશની વાતમાં, બળાત્કારોનો બચાવ કરનાર વકીલોની વાતમાં સ્પષ્ટ થાય છે. એ મન:સ્થિતિમાં સ્ત્રીઓનો આદર નથી. સ્ત્રીઓને સમાનતા કે એવો કોઈ હક નથી. સ્ત્રીઓ હંમેશાં પુરુષોની આધીનતામાં રહેવી જોઈએ, પુરુષોના કહ્યામાં રહેવી જોઈએ!

ઇન્ડિયાસ સન્સની આ મન:સ્થિતિ એક માંદા સમાજનું લક્ષણ છે. એ વલણ એક અસ્વસ્થ અને રોગિષ્ઠ સમાજની વ્યાધિ છે, બીમારી છે. એને નકારવાથી કે એના પ્રદર્શન પર ફતવા કાઢવાથી પ્રશ્નોનો ઉકેલ આવતો નથી. રોગિષ્ઠ સમાજમાં સુધારો થતો નથી. માણસમાત્રની બીમારી દૂર થતી નથી. આ મન:સ્થિતિ બદલવા માટે વાસ્તવિકતાનો સૌ પ્રથમ સ્વીકાર થવો જોઈએ। બીમાર માનસિકતા બદલવાના માર્ગો શોધવા જોઈએ। ભૂખમરો હટાવો. ગરીબી દૂર કરવાનાં પગલાં લો. વિકાસને નામે ગુજરાતની જેમ ઝૂંપડપટ્ટીઓ પર બુલડોઝર ફેરવવાથી સુધારો થતો નથી. વિકાસ થતો નથી, પણ ગરીબોને શિક્ષણ આપો. સમાન તક આપો. સમાન હક આપો. રોજી, કપડાં ને મકાન જેવી લોકોની મૂળભૂત જરૂરિયાતો પૂરી પાડવાનાં કામમાં અધિકારીઓની નિષ્ક્રિયતા હટાવો. રિશ્વતખોર રાજકારણીઓ અને સરકારી બાબુઓને કેદખાનાના સળિયા પાછળ ધકેલી દો.

ઇન્ડિયાસ ડૉટરફિલ્મમાં જ્યોતિના પિતા બદરીનાથ કહે છે: “અમારી દીકરીએ સમાજને પોતાના ખરા ચહેરાનું દર્શન કરાવ્યું છે. તેમને ઘણી યુવાન છોકરીઓનું જીવન બદલી નાખ્યું છે. પોતાના મૃત્યુ પછી પણ જ્યોતિ બીજા માટે પ્રેરણાસ્રોત બની રહી છે. તેઓ એ સેતાન બળાત્કારીઓ સામે લડી છે. અમારી દીકરી માટે અમે ગર્વ લઈએ છીએ.”

યુદ્ધખોર પુરુષભક્તિ (Male chauvinism)ને આધીન રહેતા લોકો માટે, ખાસ તો ભાજપ સરકારના સત્તાધારીઓ માટે ઇન્ડિયાસ ડૉટરએક પડકાર છે. પુરુષપ્રધાન મન:સ્થિતિના પ્રવાહ સામે તરવાનો પડકાર છે. ઊઠો, જાગો. આપણે પુરુષપ્રધાન મન:સ્થિતિથી સભાન બનીને બધા માણસોને, વિશેષ તો સૌ સ્ત્રીઓને આદર આપીએ. બધાની સમાનતાઓનો સ્વીકાર કરીએ. બધાનો સમાન હક માન્ય રાખીએ. આમ, જ્યોતિના મૃત્યુને એળે જવા ન દઈએ. ચાલો, ‘ઇન્ડિયાસ ડૉટરસામેનો પ્રતિબંધ ઉઠાવી લઈએ.

#

Changed on: 16-06-2019

Next Change: 01-07-2019

Copyright Fr. Varghese Paul, SJ – 2019